Polska Rzeczpospolita Ludowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenie skrótu PRL.
Rzeczpospolita Polska (1944–1952)
Polska Rzeczpospolita Ludowa (1952-1989)
II Rzeczpospolita 22.07.1944 – 29.12.1989 Polska
Flaga Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Godło Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Flaga Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Godło Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Hymn:

Mazurek Dąbrowskiego
Położenie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Konstytucja Mała Konstytucja z 1947 (konstytucja marcowa ze zmianami KRN (1945–1952), Konstytucja PRL (1952–1989)
Język urzędowy polski
Stolica Warszawa
Ustrój polityczny monopartyjny, władza sprawowana przez PPR, następnie PZPR i ugrupowania satelitarne, formalnie demokratyczny (1945–1989)
Typ państwa republika, państwo demokracji ludowej (1945–1989)
republika (1989)
Ostatnia głowa państwa Prezydent gen. Wojciech Jaruzelski
Ostatni szef rządu Prezes Rady Ministrów Tadeusz Mazowiecki
Powierzchnia
 • całkowita
68. na świecie
322 577¹ km²
Liczba ludności (1989)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
32. na świecie
37 800 000
125 osób/km²
PKB (1980)
 • całkowite 
 • na osobę

56,6 mld[1] USD
1592[1] USD
PKB (PPP) (1980)
 • całkowite 
 • na osobę

150,9 mld[1] USD
4245[1] USD
Jednostka monetarna złoty (PLZ)
Manifest Lipcowy – utworzenie kontrolowanego przez Związek Radziecki państwa ze wschodnich terenów II Rzeczypospolitej przejętych spod okupacji hitlerowskiej przez ZSRR
22 lipca 1944
Likwidacja zmiana nazwy państwa na „Rzeczpospolita Polska” i ustroju politycznego na demokratyczny przez Sejm nowelą grudniową
29 grudnia 1989
Religia dominująca państwo oficjalnie świeckie
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 PL
Domena internetowa brak (domenę .pl wprowadzono dopiero w III RP w roku 1990)
Kod samochodowy PL
Kod telefoniczny +48
Mapa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
¹ Jest to powierzchnia terytorium Polski, czyli obszaru lądowego (łącznie z wodami śródlądowymi) – 311 904 km², obszaru morskich wód wewnętrznych – 1991 km², oraz morza terytorialnego – 8682 km². Powierzchnia administracyjna Polski – 312 685 km², która jest najczęściej podawana w różnych źródłach, to powierzchnia w granicach administracyjnych województw i poza obszarem lądowym obejmuje część morskich wód wewnętrznych (Zalew Wiślany, Zalew Szczeciński, obszary wód portów) [źródło: GUS].

Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) – oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952–1989. Uprzednio, w latach 1945–1952, ten organizm państwowy, uznany międzynarodowo po utworzeniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej (28 czerwca 1945), funkcjonował jako podmiot prawa międzynarodowego pod nazwą Rzeczpospolita Polska. Państwo to w okresie 1945-1989 propagandowo i potocznie nazywane było Polską Ludową.

Powstanie, charakterystyczne cechy ustrojowe, epilog[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z postanowieniami konferencji jałtańskiej legitymizacja władzy w Polsce miała się dokonać na drodze demokratycznych wyborów w jak najkrótszym terminie[2]. Do tego czasu rządzić miał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej powołany w trakcie konferencji moskiewskiej w czerwcu 1945, pod nadzorem trzech mocarstw koalicji antyhitlerowskiej, i uznany przez nie za legalny rząd polski, przy jednoczesnym wycofaniu przez Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone uznania rządu RP na uchodźstwie. Na konferencji poczdamskiej Bolesław Bierut zobowiązał się na piśmie do przeprowadzenia wolnych i nieskrępowanych wyborów na początku 1946 roku, co było warunkiem poparcia Wielkiej Brytanii dla polskich roszczeń terytorialnych wobec Niemiec[3]. Wybory zostały przeprowadzone w rok później – 19 stycznia 1947 – i sfałszowane przez aparat policyjny (Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego podporządkowane PPR), przy bezpośrednim udziale funkcjonariuszy NKWD, metodami sprawdzonymi we wcześniejszym referendum ludowym (1946)[4][5].

Uzyskane w ten sposób zwycięstwo wyborcze tak zwanego Bloku Demokratycznego (złożonego z PPR, koncesjonowanego PPS i satelickich wobec PPR ugrupowań) nad opozycyjnym Polskim Stronnictwem Ludowym było, w świetle prawa międzynarodowego, formalną legitymizacją władzy Polskiej Partii Robotniczej, i jej spadkobierców, w Polsce. Były premier RP, wicepremier TRJN i prezes PSL, Stanisław Mikołajczyk, został (wobec groźby aresztowania) zmuszony do ucieczki za granicę[6].

Z kolei, wobec zmiany w końcu roku 1948 polityki ZSRR wobec państw satelickich i przyjęciu formuły tak zwanej demokracji ludowej, nastąpiła pełna stalinizacja ustrojów wewnętrznych państw Europy Środkowo-Wschodniej, obejmująca odrzucenie fasady rządów koalicyjnych frontów ludowych w ramach demokracji parlamentarnej na rzecz formalnego ustanowienia partii komunistycznych jako prawnego hegemona władzy, a także zmiany nazw państw na Republiki Ludowe (Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria). W przypadku Polski oznaczało to zmianę nazwy państwa na Polska Rzeczpospolita Ludowa, przy czym Józef Stalin osobiście dokonywał poprawek[7][8] w przedstawionym mu przez Prezydenta Rzeczypospolitej Bolesława Bieruta tekście Konstytucji PRL (nie zgadzając się np. na zmianę polskiego hymnu narodowego[9]). Ostateczną wersję polskojęzyczną Konstytucji PRL opracował Bierut[10].

Polska w 1944 roku utraciła suwerenność i została podporządkowana ZSRR – w największym stopniu w okresie stalinizmu[11]. Było to państwo o niedemokratycznym ustroju politycznym dyktatury monopartyjnej za formalną fasadą instytucji demokratycznych o różnej formie represywności, w zależności od okresu historycznego od autorytarnego do totalitarnego. Kwestia określenia ustroju społecznego PRL jest sporna – według Konstytucji była to demokracja ludowa, dążąca do „urzeczywistnienia wielkich idei socjalizmu”, zaś statut PZPR odwoływał się do „idei komunizmu” i „nauki marksizmu-leninizmu”.

Wikiźródła Tekst Konstytucji PRL na Wikiźródłach

Przez przeciwników ustrój ten określany był jako komunizm lub – przez trockistów – zdeformowane państwo robotnicze[potrzebne źródło]. Potocznym określeniem stosowanym przez wielu Polaków była komuna. Norman Davies dzieli historię PRL na trzy etapy, pierwszy w latach 1944-1948 – okres stopniowej budowy demokracji ludowej, drugi w latach 1948-1956 będący próbą narzucania Polsce ustroju stalinowskiego oraz trzeci po roku 1956, okres rodzimego „narodowego komunizmu”[12].

W PRL przez cały okres jej istnienia dochodziło do cyklicznych protestów społecznych, związanych z pogarszającą się sytuacją ekonomiczną oraz ograniczeniami praw obywatelskich, o różnym zasięgu – od pojedynczych zakładów, przez całe miasta aż do większości dużych miast, ośrodków przemysłowych i akademickich. Protesty te były tłumione z użyciem siły, niejednokrotnie z ofiarami śmiertelnymi. W języku propagandy były one określane eufemistycznie jako „wydarzenia”, „wypadki” lub „przesilenia”[13].

W latach 1989–1991 jako efekt działań politycznych, państwo to uległo przekształceniu w demokratyczną Rzeczpospolitą Polską, określaną jako III Rzeczpospolita.

Geneza Polski Ludowej[edytuj | edytuj kod]

Koncepcja Polski jako państwa socjalistycznego, związanego z Rosją Radziecką, a następnie ZSRR zapoczątkowana została przez udział Polaków w wojnie polsko-bolszewickiej (1919–1920) (Feliksa Dzierżyńskiego, Karola Świerczewskiego i innych) po stronie Rosji a przeciwko Polsce. Współpraca w czasie inwazji na Polskę obejmowała również powołanie Polrewkomumarionetkowego rządu planowanej Polskiej Republiki Rad. Działający w sierpniu 1920 Polrewkom, posuwający się specjalnym pociągiem w ślad za nacierającą na Warszawę Armią Czerwoną, stanowił prototyp utworzonego w 1944 Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego[14].

KPP, jako partia zmierzająca przemocą do zmiany ustroju Polski, a także podporządkowana zagranicznemu ośrodkowi decyzyjnemu (Komintern) i finansowana z zagranicy przez cały okres istnienia II Rzeczypospolitej była partią nielegalną. KPP wzywała do rewizji granic Polski na rzecz Niemiec (przekazania Niemcom Górnego Śląska i Pomorza a ZSRR etnicznie mieszanych terenów na wschód od tzw. Linii Curzona)[15][16]. KPP działała poprzez kontrolowane lub infiltrowane przez siebie organizacje legalne (partie polityczne, stowarzyszenia, związki zawodowe), wydawała w ten sposób prasę oficjalną i wprowadzała posłów do Sejmu RP (Tomasz Dąbal, Stanisław Łańcucki, Jerzy Czeszejko-Sochacki, Sylwester Wojewódzki, Tadeusz Żarski). Jednocześnie komuniści działali w Polsce, dokonując zabójstw (Hibner, Kniewski i Rutkowski (1925)) i prowadząc systematyczną działalność wywiadowczą na rzecz ZSRR (Wydział Wojskowy KPP). Z kolei w ZSRR na terenach BSRR i USRR utworzono w latach 20. polskie okręgi autonomiczne: tzw. Dzierżyńszczyznę i Marchlewszczyznę, zlikwidowane w latach 30. w ramach tzw. operacji polskiej NKWD, będącej istotną częścią tzw. wielkiej czystki. W czerwcu 1938 Stalin zlikwidował KPP i nakazał wymordowanie większości jej przywódców, oskarżając ich o współpracę z Policją Państwową i Oddziałem II Sztabu Głównego WP.

Po rozwiązaniu KPP, zawarciu Paktu Ribbentrop-Mołotow, agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939, wojskowej okupacji terytorium Rzeczypospolitej przez Wehrmacht i Armię Czerwoną, a następnie formalnym traktacie rozbiorowym (pakcie o granicach i przyjaźni), zawartym pomiędzy III Rzeszą a ZSRR 28 września 1939 i aneksji wschodnich terytoriów RP przez ZSRR w październiku 1939, idea komunistycznej Polski powróciła w planach politycznych Stalina w roku 1940. Pewną liczbę oficerów Wojska Polskiego, np. Zygmunta Berlinga wyselekcjonowanych przez INO NKWD w obozach w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku nie wymordowano wiosną 1940 w trakcie zbrodni katyńskiej, lecz byli przetrzymywani przez NKWD we względnie dobrych warunkach do wykorzystania na wypadek konfliktu z III Rzeszą. W ZSRR wydawano gazety i pisma polskojęzyczne (Czerwony Sztandar, Nowe Widnokręgi), demonstracyjnie obchodzono w dniach 25-26 listopada 1940 tzw. dni mickiewiczowskie[17].

Po agresji III Rzeszy, ZSRR pod naciskiem brytyjskim był zmuszony przywrócić stosunki dyplomatyczne z Rządem RP, zerwane jednostronnie w dniu agresji na Polskę 17 września 1939, zgodzić się na uwolnienie aresztowanych i deportowanych przez NKWD obywateli Rzeczypospolitej i na tworzenie Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR podporządkowanych rządowi Rzeczypospolitej, pod dowództwem byłego więźnia Łubianki gen. Władysława Andersa. Ustępstwa Stalina były wywołane przez katastrofalną sytuację militarną ZSRR w 1941 r. i potrzebę materialnej pomocy Wielkiej Brytanii i USA. Po klęsce Wehrmachtu pod Moskwą z zawartych uzgodnień strona radziecka zaczęła się stopniowo wycofywać. Latem 1942 doszło do ewakuacji do Iranu wojsk Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR (tzw. Armii Andersa). Berling z grupą kilkunastu oficerów Wojska Polskiego (żołnierze Armii Andersa) pozostali w ZSRR pomimo rozkazu wyjazdu i zostali później przez sąd wojenny II Korpusu Polskiego skazani zaocznie jako dezerterzy.

Ujawnienie w kwietniu 1943 roku zbrodni katyńskiej i zwrócenie się przez Rząd RP na uchodźstwie do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o przeprowadzenie śledztwa w tej sprawie dało Stalinowi pretekst do zerwania 27 kwietnia stosunków dyplomatycznych z Rządem RP w Londynie, następnie utworzenia podporządkowanego sobie Związku Patriotów Polskich i rozpoczęcia tworzenia 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki z Polaków, którzy nie zdążyli przybyć do Armii Andersa z miejsc zesłania i łagrów, z kadrą złożoną przeważnie z oddelegowanych oficerów Armii Czerwonej i oficerami politycznymi ze środowiska komunistów polskich. Wraz z oddziałami polskimi tworzono kontrwywiad Główny Zarząd Informacji, ściśle powiązany ze służbami specjalnymi ZSRR. Jednocześnie przygotowywano kadry dla komunizacji Polski w szkole NKWD w Kujbyszewie.

4 stycznia 1944 roku wojska 1 Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej przekroczyły przedwojenną granicę ZSRR z Polską[18] w rejonie Rokitna. W konsekwencji rozpoczętej 22 czerwca 1944 roku ofensywy białoruskiej (Operacja Bagration) Armia Czerwona wyparła Wehrmacht z terenów Białorusi i wschodnich terenów II Rzeczypospolitej i przewidywane było jej wkroczenie na terytorium Polski na zachód od tzw. Linii Curzona, uznanej przez Wielką Brytanię, USA i ZSRR w tajnym porozumieniu na konferencji w Teheranie za powojenną granicę polsko-sowiecką.

Lata 1944–1952 (Rzeczpospolita Polska)[edytuj | edytuj kod]

Zmiany granic i linia Curzona
Manifest PKWN
Projekt Konstytucji PRL z naniesionymi poprawkami Józefa Stalina
Wystawa „Polska Lubelska” w Muzeum Powstania Warszawskiego
Budowa Mariensztatu, pierwszego wzniesionego po wojnie osiedla mieszkaniowego Warszawy (1948–1949), była miejscem współzawodnictwa pracy
Tablica pamiątkowa ku czci ofiar terroru stalinowskiego 1945–1956 (bazylika św. Elżbiety we Wrocławiu)

PKWN, Rząd Tymczasowy, Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, wybory 1947 i utrwalenie władzy PPR[edytuj | edytuj kod]

Za początek PRL de facto uważa się 22 lipca 1944 – dzień ogłoszenia manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (Manifest PKWN), de iure 5 lipca 1945 – międzynarodowe uznanie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, którego podstawą był Rząd Tymczasowy RP, przez Wielką Brytanię i USA i równoległe wycofanie uznania Rządowi RP na Uchodźstwie.

PKWN, zwany na zachodzie[19] Komitetem Lubelskim, oficjalnie powołany został przez Krajową Radę Narodową (KRN) w Lublinie 21 lipca 1944 roku, w rzeczywistości jednak został utworzony dwa dni wcześniej w Moskwie[20], gdzie przy ulicy Puszecznej odbyło się jego pierwsze posiedzenie[21]. Stalinowi chodziło o stworzenie wrażenia, że Polacy z własnej inicjatywy powołują rząd na ziemiach wyzwolonej Polski, położonych między frontem radziecko-niemieckim, a tzw. linią Curzona[22] Na siedzibę PKWN Józef Stalin wybrał Lublin[23], tj. miasto gdzie w 1918 funkcjonował Rząd Ignacego Daszyńskiego, nazwę zaproponował Mołotow[24]. PKWN powstało formalnie na bazie Krajowej Rady Narodowej.

PKWN przystąpił do organizowania „władzy ludowej” na przejętym przez ZSRR obszarze Polski, na zachód od linii Curzona. W 1944 roku PKWN powołała Milicję Obywatelską. Na terenach wyzwolonych przez wojska radzieckie i polskie zakładano gminne, powiatowe, wojewódzkie i miejskie rady narodowe. Powstawały posterunki Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa[25]. Wyrażało się to też m.in. we wprowadzeniu terroru policyjnego, wydawaniu dekretów przewidujących karę śmierci za wiele czynów o charakterze politycznym (np. kodeks karny Wojska Polskiego z 23 września 1944) klasyfikowanych jako „przestępstwa”, jak również za takie „przewinienia” jak posiadanie radioodbiornika[26][27]. Równolegle istniał legalny z punktu widzenia prawa międzynarodowego Polski Rząd na Uchodźstwie, uznawany powszechnie w świecie do lipca 1945 (utworzenia Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej), uznawany również przez większość Polaków[potrzebne źródło], zorganizowanych uprzednio w formie Polskiego Państwa Podziemnego. Choć Armia Krajowa pomagała Armii Czerwonej w walce z Niemcami na terenie Polski, Armia Czerwona i wojska NKWD systematycznie rozbrajały oddziały Armii Krajowej a oficerowie i żołnierze AK po sojuszniczej współpracy z Armią Czerwoną w ramach akcji Burza w czasie przejścia frontu trafiali do więzień i obozów NKWD (najbardziej znane: Majdanek, Skrobów, Rembertów, Zamek Lubelski) i byli wywożeni później do obozów na terenie ZSRR[28].

Na zajętych terenach, niezależnie od nowych władz działała Armia Czerwona i radzieckie służby bezpieczeństwa (NKWD, Smiersz)[29]. Zgodnie z umową zawartą przez PKWN z rządem ZSRR żołnierze i funkcjonariusze radzieccy pozostawali poza zasięgiem polskiego prawa, zaś NKWD aresztowało osoby związane z Armią Krajową i innymi organizacjami niepodległościowymi oraz polskim rządem na uchodźstwie, organizowało ich wywózki do łagrów na terenie ZSRR oraz współdziałało z „ludowymi” władzami, nadzorując je poprzez sieć tzw. doradców. NKWD miało sieć własnych obozów koncentracyjnych[30]. Przypuszcza się, że w tego typu obozach w latach 1944–1950 zginęło około 25 tysięcy osób[31]. W lipcu 1945 NKWD aresztowało ok. 2000 osób w okolicach Gib podczas tzw. obławy augustowskiej, 600 z nich nie powróciło; nie odnaleziono także ich grobów. Wiele z nich zostało zamordowanych i pochowanych w tajemnicy. Ciała wielu z nich odnaleziono dopiero po 1989 roku[32].

31 grudnia 1944 KRN przekształcił formalnie PKWN w Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej, faktycznie była to decyzja polityczna Stalina[33]. Premierem Rządu Tymczasowego został dotychczasowy przewodniczący PKWN Edward Osóbka-Morawski. I wiceprezesem Rady Ministrów został Władysław Gomułka (PPR), a II wiceprezesem Stanisław Janusz (SL)[34] W ramach realizacji postanowień konferencji jałtańskiej w czerwcu 1945 odbyły się w Moskwie rozmowy co do sposobu wyłonienia rządu Polski uznanego zarówno przez ZSRR, jak i Wielką Brytanię i USA – tzw. konferencja moskiewska. W rozmowach uczestniczyli przedstawiciele Rządu Tymczasowego oraz arbitralnie wyznaczeni przez ZSRR i ambasadorów USA i Wielkiej Brytanii w ZSRR działacze polityczni z kraju i emigracji, w tym Stanisław Mikołajczyk, Stanisław Grabski i Zygmunt Żuławski. Najważniejszymi uczestnikami spotkania był Bierut, reprezentant KRN, PPR i RTRP oraz z drugiej strony Mikołajczyk lider PSL[35]. W czasie rozmów Władysław Gomułka oświadczył: Władzy raz zdobytej nie oddamy nigdy (...) Możecie jeszcze krzyczeć,że leje się krew narodu polskiego, że NKWD rządzi Polską, lecz to nie zawróci nas z drogi[36]. W rezultacie rozmów powołany został Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Premierem TRJN został Edward Osóbka-Morawski (dotychczasowy premier Rządu Tymczasowego), a wicepremierami Władysław Gomułka (wicepremier Rządu Tymczasowego i sekretarz generalny PPR) oraz Stanisław Mikołajczyk (do listopada 1944 premier Rządu RP na uchodźstwie). Oprócz tego Mikołajczyk miał zostać ministrem rolnictwa a Gomułka ministrem Ziem Odzyskanych. Trzem stronom rozmów – Rządowi Tymczasowemu, „Polakom z kraju” i „Polakom z emigracji” – formalnie zagwarantowano parytet w składzie rządu, który miał być – i został – uznany przez wszystkie mocarstwa. O ostatecznym kształcie władzy w Polsce miały rozstrzygnąć wolne wybory w ramach pluralistycznego systemu partyjnego, pod nadzorem trzech mocarstw – gwarantów porozumienia. Na 24 ministerstwa TRJN siedem trafiło w ręce PPR, w tym kluczowe Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego[37], pozostałe były obsadzone przez ugrupowania satelitarne, lub osoby wyznaczone przez PPR i kontrolowane przez PPR na szczeblu wiceministrów, ministerstwa formalnie w rękach PSL były drugorzędne i faktycznie systematycznie pozbawiane władzy. Porozumienie moskiewskie było nieprzestrzegane przez ZSRR i PPR w kraju od samego początku i traktowane przez nie jako instrument do przejęcia pełni władzy, przy jednoczesnej legitymizacji międzynarodowej rządów PPR w Polsce. Równolegle do konferencji moskiewskiej odbywał się w Moskwie pokazowy proces szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego.

Powstały system polityczny w praktyce zapewniał rzeczywistą władzę aparatu Polskiej Partii Robotniczej (PPR) w państwie wobec zachowania we władzy PPR aparatu przymusu (MBP i wojsko) i w konsekwencji kontrolowanie władz i instytucji państwa, partii politycznych, organizacji społecznych, gospodarki, w warunkach ograniczonej suwerenności Polski. W kwietniu 1945 roku podpisano polsko-radziecki układ o przyjaźni, wzajemnej pomocy i współpracy powojennej, przedłużony później w 1965, a w następnych latach Polska zawarła podobne układy z pozostałymi krajami „demokracji ludowej”. W październiku 1945 podpisała Kartę Narodów Zjednoczonych. W lipcu 1945, na konferencji w Poczdamie, ustalono przebieg zachodnich i północnych granic RP. Do 1947 PPR umocniła swoją władzę w kraju, likwidując praktycznie opozycyjne podziemie polityczne i zbrojne oraz wyeliminowała z życia politycznego jedyną legalną siłę opozycyjną – założone w 1945 roku PSL Stanisława Mikołajczyka. Opozycja skupiła się w mikołajczykowskim PSL[38]. W wyborach 1947 we wspólnej liście wyborczej z PPR i jego satelitami wzięła też udział Polska Partia Socjalistyczna kierowana przez Osóbkę-Morawskiego, która jednak nie była samodzielna, w jej kierownictwie bowiem znalazło się wielu działaczy ulegających PPR[39]. Powojenna PPS (założona w 1944 roku) zasilona była w dużym stopniu byłymi członkami Robotniczej Partii Polskich Socjalistów oraz działaczami przybyłymi z ZSRR. Mimo spychania PPS na boczny tor i prób uzależnienia go od stalinowskich władz działaczom partii udało się odrestaurować przedwojenne organizacje społeczne, takie jak Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego i związki zawodowe[40]. W opozycji do koncesjonowanego PPS w latach 1946-1947 działała niezależna WRN. Wchodziła ona w skład opozycyjnego Komitetu Porozumiewawczego Organizacji Polski Podziemnej, jednak już w drugiej połowie lat 40. zmarginalizowana partia zakończyła działalność. Wielu członkom WRN udało się przystąpić do PPS, działacze ci byli przeciwni porozumieniom z władzami komunistycznymi. Formalne zwycięstwo blokowi PPR, PPS, SL i SD przyniosły oficjalne (faktycznie sfałszowane) wyniki referendum ludowego (słynne 3 x TAK) w 1946 roku i wyborów do Sejmu Ustawodawczego – polskiej Konstytuanty w 1947. Wyniki sfałszowanych wyborów nie zostały bowiem zakwestionowane przez Wielką Brytanię i USA, gwarantów porozumienia jałtańskiego.

Do roku 1947 utrzymywały się na terenie kraju, liczące w okresie szczytowego stanu (1945) ok. 9-12 tysięcy ludzi[41], oddziały partyzanckie niepodległościowego podziemia antykomunistycznego (WiN, NSZ) i ukraińska partyzantka UPA. Kres podziemiu polskiemu przyniosły masowe represje aparatu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, wojsk NKWD[42] i KBW, a także amnestie ogłaszane przez władze, zwłaszcza ogłoszona po sfałszowanych wyborach do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947. Klęska polityczna Stanisława Mikołajczyka spowodowała załamanie się nadziei na odsunięcie PPR i jego satelitów od władzy. Do roku 1947 działania aparatu bezpieczeństwa skupiały się na podziemiu polskim. Po ugruntowaniu władzy PPR w wyniku wyborów 1947 została podjęta decyzja o rozprawie z podziemiem UPA poprzez masowe wysiedlenie ludności ukraińskiej zamieszkującej południowo-wschodnie województwa na Ziemie Odzyskane. Pretekstem do akcji przesiedleńczej była śmierć wiceministra obrony narodowej gen. Karola Świerczewskiego w potyczce z oddziałem UPA pod Baligrodem. Operacja przesiedleńcza, pod kryptonimem Wisła doprowadziła do pozbawienia UPA oparcia w miejscowej ludności i w konsekwencji do rozbicia podziemia UPA przez jednostki KBW i wojska.

Prowadzono odbudowę kraju ze zniszczeń wojennych, które przyniosły straty ok. 40% majątku narodowego. Szczególne znaczenie miał przy tym plan 3-letni (1947–1949) – zasiedlanie Ziem Odzyskanych, reforma rolna i nacjonalizacja przemysłu. Zniszczonych zostało 60% polskich fabryk, 65% kopalń, w czasie wojny zginęło 6 milionów obywateli polskich (w tym 3 miliony Żydów), a niemal w całości zniszczone zostały miasta takie jak Gdańsk, Legnica, Warszawa, zrujnowaniu uległy też miasta znajdujące się na Ziemiach Odzyskanych takie jak Szczecin, Wrocław, Kołobrzeg[43].

W sierpniu 1945 roku podpisano umowę handlową, w której Polska gwarantowała dostawy 8-13 mln ton węgla do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich po cenach około ośmiokrotnie niższych od cen światowych. Eksport ten wymusił Wiaczesław Mołotow w zamian za rezygnację z utworzenia mieszanych spółek polsko-radzieckich[44]. W 1948 roku rząd Polski przyjął czteroletnią umowę handlową z ZSRR na sumę 2 miliardów rubli[45]. Odbudowa kraju była utrudniona przez masowe i zorganizowane plądrowanie terenów Polski z maszyn i zasobów przez utworzone specjalnie w tym celu oddziały Armii Czerwonej. Dodatkowo państwo zostało zmuszone do podpisania szeregu umów gospodarczych z ZSRR, wyzyskujących polską gospodarkę (tylko w latach 1945–1956 ZSRR uzyskał jednostronne korzyści z tego tytułu kosztem Polski rzędu 2 miliardów dolarów USA według ówczesnego kursu dolara[46]), zmuszając do sprzedaży węgla ZSRR za przyszłe reparacje wojenne od Niemiec, których nigdy nie otrzymano[47]. W latach 1944-1945 dokonany został na podstawie dekretu PKWN o reformie rolnej podział majątków ziemskich powyżej 50 ha. Ziemia została częściowo podzielona między chłopów, częściowo przejęta przez państwo[48]. Postanowienia dekretu interpretowano rozszerzająco, wysiedlając dotychczasowych właścicieli z ich domów, pozbawiając dobytku, w tym dóbr kultury[49]. Warstwa ziemiaństwa została w ten sposób zlikwidowana, a byłym ziemianom zakazano pobytu i zamieszkania w powiecie, gdzie dotychczas znajdował się ich majątek ziemski[50].

Information icon.svg Osobny artykuł: Reforma rolna w Polsce (1944).

Na terenach wcielonych do ZSRR pozostało ok. 13,8 mln obywateli II Rzeczypospolitej w tym: na terytorium USRR – 8,1 mln, BSRR – 5 mln, LSRR – ok. 0,7 mln. Polsce przyznano 311 700 kilometrów kwadratowych (przed wojną Polska liczyła ponad 388 000 kilometrów kwadratowych). Kształt państwa był jednak nieco bardziej korzystny. Zwiększono granicę morską, zmniejszając granicę lądową. W 1945 roku w Polsce mieszkało 23,9 miliona osób, w przeciągu pięciu lat liczba ta zmieniła się, na skutek przyrostu oraz powrotu Polaków do ojczyzny liczba obywateli wzrosła o ponad 2 miliony. W Polsce znalazło się 650 000 Ukraińców, 200 000 Niemców, 300 000 Żydów, 160 000 Białorusinów, liczba mniejszości narodowych stanowiła 2% ogółu mieszkańców państwa. Niemcy, którzy zostali w Polsce, zostali z własnej woli i nie podlegali wysiedleniu ustalonemu na konferencjach międzynarodowych[51].

Na konferencjach pokojowych ustalono, że znaczne tereny wschodnich Niemiec zostaną przyłączone w granice państwa polskiego. Sytuacja z ich zagospodarowaniem i osiedleniem sprawiła kłopoty rządowi, Niemcy zostawili opuszczone domy, zakłady pracy. Gospodarowanie tych terenów ułatwić miało Ministerstwo Ziem Odzyskanych założone w 1945 roku. Na czele resortu stanął Władysław Gomułka. Ludność początkowo przyjeżdżała na nowe tereny niechętnie, obawiano się wybuchu kolejnej wojny i utraty nowo uzyskanych terenów, strach kolonialistów wzmagały też działające na tych terenach podziemne oddziały niemieckie, które terroryzowały Polaków[52]. Jako pierwsi nowe tereny zamieszkali weterani 1 i 2 Armii WP. W lutym 1946 Ziemie Odzyskane liczył sobie już 2,7 miliona obywateli, a w styczniu 1947 4,6 miliona.

Information icon.svg Osobne artykuły: Ziemie OdzyskaneWerwolf.

W pierwszych latach po utworzeniu Polski Ludowej doszło do fali migracji. Migrację od 1944 roku kontrolował Państwowy Urząd Repatriacyjny. Fala ta przybrała na sile w okresie istnienia TRJN, szczególnie w czasie walk zbrojnych, przesiedleń ludności i w wyniku reform rolnych. Do Polski z robót przymusowych w nazistowskich Niemczech wróciło 520 000 Polaków oraz Polacy przebywający w ZSRR. Ludność polska ze wschodnich terenów byłej II RP została przesiedlona na tereny, które znalazły się w nowych granicach państwa polskiego. Do kraju wracali Polacy przebywający na emigracji w państwach zachodnich. Do Izraela wyjeżdżali polscy Żydzi. Z Polski przesiedlano Ukraińców i Niemców, co zostało ustalone w czasie konfederacji poczdamskiej. Przesiedlania (Klauzula XII konferencji poczdamskiej) Niemców z Polski (w Polsce 5 057 000 Niemców), Węgier i Czechosłowacji objęły 16,5 miliona ludzi[53]. Wbrew późniejszej propagandzie działającej w Niemczech Zachodnich organizacji Bund der Vertrieben przesiedlenia nie były polską zemstą, lecz zostały one ustalone przez aliantów[54]. Na zachodzie, północy i Ziemiach Odzyskanych działy zbrojne oddziały niemieckie terroryzujące zamieszkałych tam Polaków[55].

23 października 1944 PKWN utworzył w Lublinie Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej jako piąty polski uniwersytet. Wznowił wówczas działalność Katolicki Uniwersytet Lubelski. W 1945 powołano: Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu i Uniwersytet Wrocławski. Trzon ich kadry naukowej tworzyli przesiedleni wykładowcy i pracownicy naukowi Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie i Uniwersytetu Wileńskiego. W sztuce władze zaczęły lansować socrealizm, ostatecznie narzucony przymusowo środowiskom twórczym w 1949. Nurt ten przedstawiał codzienne życie pracowników i rzeczywistości. Powstawały plakaty, obrazy ukazujące robotników, odbudowę kraju. W muzyce przodowały pieśni masowe, muzyka pop kulturalna oraz poważna. Kompozytorami tworzącymi muzykę poważną w pierwszych latach powojennej Polski byli m.in. Grzegorz Fitelberg, Witold Lutosławski i Grażyna Bacewicz. Niepopierający ustroju nowej Polski twórcy niezależni to m.in. Jan Szczepański czy Zbigniew Herbert[56]. Poezje w tym czasie tworzyli uznani polscy twórcy tacy jak Władysław Broniewski czy Wisława Szymborska. Dużym sukcesem okazał się program walki z analfabetyzmem, który został zlikwidowany. Władze organizowały darmowe kursy wieczorowe, a czytać i pisać uczono nawet osoby starsze[57].

W styczniu 1946 roku dokonano upaństwowienia najważniejszych elementów gałęzi, największych zakładów, banków, kopalń, przedsiębiorstw ubezpieczeniowych czy komunikacyjnych. Właściciele zakładów teoretycznie mogli liczyć na odszkodowania, w praktyce jednak otrzymali je wyłącznie właściciele zagraniczni (obywatele i przedsiębiorstwa z USA, Wielkiej Brytanii, Francji, Szwecji itd.), na podstawie umów międzypaństwowych. Jednym z problemów polskiej gospodarki był brak zasobów. Produktem eksportowym stał się węgiel kopalny, który wymieniano na szwedzką rudę żelaza, bawełnę z ZSRR i inne surowce z krajów europejskich. Na skutek działań wojennych spadła produkcja, rok po wojnie udało się jednak zwiększyć produkcję węgla[58]. W latach 40. i 50. rozwijano współzawodnictwo pracy, jego symbolem stał się Wincenty Pstrowski[59]. W maju 1946 w wielu miastach wybuchły protesty studenckie, sprowokowane brutalnym stłumieniem manifestacji studenckiej w Krakowie 3 maja 1946[60]. 10 sierpnia miał miejsce równie brutalnie stłumiony strajk dokerów w Porcie Gdańskim.

W lipcu 1947 utworzony po wyborach rząd Józefa Cyrankiewicza został zmuszony przez ZSRR do wycofania się z udzielonej już wstępnie zgody na udział Polski w Planie Marshalla. Polska (podobnie jak Czechosłowacja) została w ten sposób odsunięta od udziału w planie gospodarczej odbudowy Europy. Było to potwierdzenie satelitarnego wobec ZSRR statusu obu krajów i początek wiązania ich gospodarek z nakazowo-rozdzielczą gospodarką wojenną ZSRR, przy stopniowym zrywaniu związków z gospodarkami reszty Europy[61].

W 1947 roku zapoczątkowano plan trzyletni, w odróżnieniu od kolejnego planu, został on opracowany w głównej mierze przez działaczy wywodzących się z przedwojennych środowisk socjalistycznych, a nie komunistycznych, tym samym przypominał on bardziej plany realizowane na zachodzie niż komunistycznym wschodzie[62]. Rozwój gospodarki kierowany był przez Centralny Urząd Planowania, a duża część jego pracowników wywodziła się z PPS i edukowała się w krajach zachodnich[63]. 10 lutego 1949 roku został przekształcony w Państwową Komisję Planowania Gospodarczego[64]. Uprzemysłowienie kraju kontynuowano w latach 1950–1955 (plan 6-letni), redukując tym samym środki na rolnictwo i przemysł konsumpcyjny, a rozbudowując głównie przemysł ciężki, zbrojeniowy, maszynowy, energetyczny. W tym okresie rozpoczęto także kolektywizację rolnictwa; trwała przebudowa społeczna kraju (migracja ludności, urbanizacja). Plany sześcioletni opracowany został przez grupę ekonomistów pod przewodnictwem Hilarego Minca, wzrost przemysłu miał podnieść się o 85-95% a rolnictwa o 35-45%. W ramach planu wybudowano miasto Nowa Huta, Hutę im. Lenina, fabryki samochodów w Warszawie i Lublinie, cementownie w Wierzbicy, liczne fabryki maszyn, stocznie w Szczecinie i Gdańsku, zakłady chemiczne, elektrownię w Jaworznie, poszerzono wcześniej istniejące zakłady. Plan doprowadził do wzrostu przemysłu o 250%, produkcja rolna wzrosła o 13%. Plan przyczynił się też do wzrostu migracji do miast[65]. Zwiększono liczbę żołnierzy z 250 tysięcy do 500 tysięcy[66].

W 1948 nastąpił zwrot polityczny, oznaczający nasilenie się stalinizacji w metodach budowy socjalizmu w Polsce i eliminację z życia politycznego idei tzw. polskiej drogi do socjalizmu, przez odsunięcie od władzy Gomułki (pod zarzutem tzw. odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego) oraz zjednoczenie partii politycznych i organizacji społecznych na warunkach narzuconych przez komunistów.

Wybuchł spór wokół działalności Centralnego Urzędu Planowania. Organ ten prowadził politykę gospodarczą opartą w dużej mierze na doświadczeniu państw zachodnich, nie spodobało to się frakcji PZPR skupionej wokół Bieruta, która domagała się wprowadzenia w Polsce systemu gospodarczego bardziej zbliżonego do ZSRR. Działania CUP akceptowali natomiast reformistyczni zwolennicy polskiej drogi do socjalizmu. W samej PPR istniało wówczas pięć frakcji, a oprócz tego pewną rolę na scenie politycznej miały ugrupowania postępowych katolików i PPS Cyrankiewicza[67].

W czerwcu 1948 powstał Związek Młodzieży Polskiej z połączenia czterech organizacji młodzieżowych. W grudniu 1948 roku powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza z połączenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej, po wcześniejszym wydaleniu z szeregów partii opozycyjnych działaczy. Inicjatywa połączenie tych dwóch partii wyszła nie z PPR, lecz ze strony byłych działaczy radykalistycznych partii o profilu proradzieckim[68]. Sekretarzem generalnym został Bolesław Bierut. Na boczny tor odsunięto Władysława Gomułkę, który był sceptyczny wobec ZSRR. Duża część działaczy PPS była przeciwna zjednoczeniu jednak PPR miał w szeregach PPS działaczy skłonnych do połączenia się obu partii[69]. Środowiska socjalistyczne będące poza zasięgiem wpływów PZPR znalazły się na emigracji[70]. SL i SD połączyły się z dotychczasowo istniejącymi partiami antykomunistycznymi[71]. W 1949 powstało Zjednoczone Stronnictwo Ludowe z połączenia Stronnictwa Ludowego z resztkami PSL Mikołajczyka oraz Centralna Rada Związków Zawodowych i Związek Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD). W 1950 część działaczy chadeckich wstąpiła do Stronnictwa Demokratycznego.

6 listopada 1949 na urząd ministra obrony narodowej został powołany marszałek ZSRR, obywatel sowiecki (któremu nadano z tej okazji polskie obywatelstwo) Konstanty Rokossowski, mianowany jednocześnie na stopień marszałka Polski i dokooptowany 13 listopada 1949 do Biura Politycznego PZPR[72]. W grudniu 1949 Rokossowski zażądał od polskiego Sejmu uchwalenia nowych kredytów dla wojska (w latach 1949–1954 na skutek nowych uregulowań przekroczyły one aż 15% dochodu narodowego), a w 1951 na jego polecenie zmieniono plan 6-letni – skutkiem tego było przeznaczenie ogromnych kwot dla wojska kosztem inwestycji cywilnych. Znaczne inwestycje wojskowe doprowadziły do włączenia Polski w sowiecką infrastrukturę wojskową. Od 1952 Rokossowski był również wicepremierem. Realizował rozpoczętą już pod koniec wojny politykę represji wobec przedwojennych polskich oficerów, czystek i sowietyzacji w LWP, jak również wprowadził represyjny system pracy przymusowej w kopalniach węgla, rud uranu i w kamieniołomach, świadczonej w miejsce służby wojskowej przez młodzież z niepewnych politycznie rodzin.

Przez więzienia PRL od 1944 roku przeszło ok. 2 mln osób, liczba skazanych na karę śmierci przez działające od 1946 roku wojskowe sądy rejonowe wyniosła ok. 3,5 tysiąca osób, sądy wojskowe, funkcjonujące przy Ludowym Wojsku Polskim skazały na karę śmierci w latach 1944-1956 ok. 5 tysięcy osób. W 1954 roku w kartotekach organów bezpieczeństwa znajdowało się prawie 6 milionów nazwisk, uznanych za element przestępczy i podejrzany, co trzeci Polak był inwigilowany przez funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, Informacji Wojskowej, Milicji Obywatelskiej i ich przybudówek[73]. Liczba ofiar terroru do 1954 roku jest szacowana na dziesiątki tysięcy[74].

Władza w zależności od okresu utrzymywała napięte stosunki z Kościołem katolickim. Władze Polski Ludowej zarzucały Watykanowi, że nie chce on uznać zachodniej i północnej granicy Polski. W 1948 roku polski episkopat wydał list duszpasterski, w liście tym wezwano wiernych Kościoła do wspólnej pracy w nowej Polsce. W lecie 1949 roku rząd wydał dekret o ochronie wolności sumienia i wyznania. Dekret stanowił, że odmowa posługi religijnej z powodów politycznych jest przestępstwem, przeciwni dekretowi byli przedstawiciele Kościoła. W 1950 zostało zawarte porozumienie pomiędzy Kościołem a komunistycznymi władzami państwowymi zatwierdzające ze strony Kościoła dokonane już de facto przez przejęcie ziemi Kościoła, zakonów i majątku „Caritas”. Porozumienie zawarte przez prymasa Stefana Wyszyńskiego gwarantowało jednocześnie niezależność struktury Kościoła i trybu powoływania jego władz od administracji państwowej. Z inicjatywy władz założono stowarzyszenie PAX. Na czele stowarzyszenia stał Bolesław Piasecki, polityk przedwojennego ruchu narodowego. W 1950 roku powołano ruch księży patriotów, który popierał rząd, jednak jego działalność stopniowo uległa osłabieniu[75]. Zakończenie konfliktu na linii Kościół-państwo nastąpił na wiosnę 1950 roku, gdy podpisano porozumienie między dwiema stronami. Władze utrzymały lekcje religii w szkołach, kontynuowały wydawanie czasopism o orientacji katolickiej, zezwoliły na prowadzenie zakonów i pozostawił kapelanów[76].

Polska Rzeczpospolita Ludowa[edytuj | edytuj kod]

1952–1956[edytuj | edytuj kod]

22 lipca 1952 roku, w ósmą rocznicę powstania Polski Ludowej, Sejm uchwalił formalnie Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (konstytucję lipcową). Faktycznym autorem konstytucji był Bolesław Bierut, a w jego projekcie osobistych poprawek dokonywał Stalin. Na wzór innych demokracji ludowych zmieniono nazwę państwa na Polska Rzeczpospolita Ludowa. Urząd prezydenta zniesiono, a jego kompetencje przejęła kolegialna Rada Państwa (na wzór sowiecki), kadencja Sejmu trwała 5 lat a rad narodowych cztery lata. Znalazły się też zapisy o m.in. prawie do pracy, ochrony zdrowia, wypoczynku, nauki[77]. Jednocześnie wzmacniano policyjny system rządów monopartyjnej dyktatury, nasiliła się represyjna działalność Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (teza o zaostrzaniu się walki klas), która przejawiała się m.in. w procesach przeciwko działaczom politycznym z okresu międzywojennego i wojny, generałom i oficerom Wojska Polskiego, byłym żołnierzom Armii Krajowej. Wzmogły się również ataki na Kościół i duchowieństwo (internowanie prymasa Stefana Wyszyńskiego w latach 1953–1956). Konsekwencje zaostrzonego kursu politycznego ponieśli też niektórzy działacze PZPR (uwięzienie Gomułki w 1951). Przynależność Polski do bloku wschodniego utrwaliło członkostwo w strukturach gospodarczych (od 1949 w Radzie Wzajemnej Pomocy Gospodarczej) i wojskowo-politycznych (od 1955 w Układzie Warszawskim) podporządkowanych ZSRR.

Po śmierci Józefa Stalina w 1953 roku w ZSRR stopniowo odchodzono od stalinizmu systemu władzy utworzonym przez radzieckiego dyktatora. Początkowo w krajach demokracji ludowej nie ujawniono zbrodni okresu stalinowskiego. W Polsce gazety i radio publikowały komunikaty o śmierci Stalina, jedynie Tygodnik Powszechny, który odmówił zamieszczenia nekrologu Stalina, został zawieszony. W 1954 roku rozwiązano MBP i zwolniono Stanisława Radkiewicza[78], w tym samym roku z więzienia wypuszczono zrehabilitowanego Władysława Gomułkę i jego współpracowników, w grudniu na zachód uciekł Józef Światło[79]. Zliberalizowano cenzurę literacką, zapowiedzią nadchodzącej odwilży było ukazanie się Poematu dla dorosłych Adama Ważyka[80]. Do potępienia stalinizmu w ZSRR doszło na XX Zjeździe KPZR. W czasie zjazdu zachorował przewodniczący polskiej delegacji Bolesław Bierut, zmarł on 12 marca 1956 roku. Podejrzewano, że jego śmierć nastąpiła w nienaturalny sposób. Bolesława Bieruta zastąpił Edward Ochab, stopniowo rezygnowano ze stalinowskich metod sprawowania władzy. Pisma „Po prostu” i Nowa Kultura publikowały artykuły, które krytykowały dotychczasowy ustrój, domagano się ukarania funkcjonariuszy odpowiedzialnych za zbrodnie tego okresu zwłaszcza UB[81]. W kwietniu 1956 roku grupa polskich intelektualistów wysłała do Rady Państwa list z prośbą o przestrzeganie praw człowieka i sprawiedliwości, wkrótce potem Sejm PRL uchwalił amnestię dla więźniów politycznych.

Reform systemu domagały się też inne grupy społeczne, rosło niezadowolenie robotników. W czerwcu 1956 doszło do strajku robotników w Poznaniu[82]. Z robotnikami spotkał się minister przemysłu, wzywając do rozejścia się, robotnicy jednak 28 czerwca zorganizowali pikietę w centrum miasta. Pochód liczący sto tysięcy osób dotarł pod siedziby PZPR i Miejskiej Rady Narodowej. Część z protestujących zajęła więzienie, wypuszczając część więźniów. Do manifestacji doszło też na Międzynarodowych Targach Poznańskich, niektórzy protestujący zaatakowali urząd WUB, jednak tam funkcjonariusze oddali strzał w stronę protestujących. Żołnierze WP poparli protestujących, jednak gdy do miasta wkroczył oddział KBW doszło do rozbicia protestów, w wyniku czego zginęło 75 osób[83]. Protesty zostały potępione przez premiera Józefa Cyrankiewicza. Protesty te przyspieszyły jednak przemiany. Sygnałem zwycięstwa frakcji gomułkowskiej była rezygnacja Hilarego Minca[84]. Na VIII plenum Komitetu Centralnego PZPR przeprowadzono krytykę polityki partii w latach ubiegłych (tzw. kultu jednostki), I sekretarzem KC wybrano Władysława Gomułkę, a z Biura Politycznego usunięto Konstantego Rokossowskiego i Hilarego Minca – prominentnych stalinistów. Na protestach w całej Polsce dochodziło do pikiet popierających reformy i Gomułkę[85].

Na wieść o reformach w Polsce 19 października do Polski przylecieli Chruszczow, Mołotow i Iwan Koniew. Rząd ZSRR obawiał się, że reformy pójdą za daleko i w stronę stolicy zaczęły zmierzać oddziały Armii Radzieckiej, na morzu flota ZSRR szykowała się do pokazu siły w Gdańsku[86]. W odpowiedzi na radzieckie manewry, oddziały KBW zablokowały wszystkie drogi do Warszawy[87]. Gomułka uspokoił jednak Chruszczowa, obiecując mu że stosunki między PRL i ZSRR nie ulegną zmianie. Chruszczow wycofał się z wysyłania na stolicę Armii Radzieckiej, popierając program reform Gomułki. Dokonał się, poparty przez społeczeństwo, przełom polityczny (odwilż październikowa). Przyjęto program wykorzenienia kultu jednostki, częściowej modyfikacji systemu polityczno-ekonomicznego. Podjęto m.in. decyzje o ograniczeniu represji, rezygnacji z kolektywizacji rolnictwa, zwiększeniu zakresu swobód obywatelskich, modernizacji zarządzaniu gospodarką – powołaniu rad robotniczych. W okresie rządów Gomułki doszło do szybkiej – w porównaniu z resztą Europy Wschodniej – destalinizacji.

1956–1970[edytuj | edytuj kod]

Efektem odwilży gomułkowskiej było uwolnienie z więzień wielu więźniów politycznych i internowań. Pod koniec lat 50. władza poszła na kompromis z Kościołem. Do końca roku zwolniono z więzień duchownych, przywrócono nauczanie religii w szkołach, wznowiono wydawanie „Tygodnika Powszechnego”. Zliberalizowano znacznie system, zwalniając z więzień ponad 35 000 skazanych, zrehabilitowano 1500 więźniów politycznych, wypuszczono większość skazanych za udział w wydarzeniach w Poznaniu. Rząd zaprzestał zagłuszania stacji zagranicznych nadających w języku polskim. Doszło także do zmian we władzach państwowych i wojskowych, odwołano z rządu ministrów stalinowskich, do pracy wrócili naukowcy i wojskowi represjonowani w okresie stalinowskim, doszło do procesów zbrodniarzy stalinowskich. Obywatele Polski ponownie mogli posiadać waluty innych krajów oraz surowce (złoto). Likwidacji uległy sklepy za żółtymi firankami przeznaczone dla rządzącej elity[88]. Do wojska wróciło wielu wcześniej zdegradowanych oficerów, ministrem obrony został Marian Spychalski, odwołano ministrów stalinowskich, po raz pierwszy w PRL dwóch ministrów było bezpartyjnych, ograniczono zagłuszanie zagranicznych stacji radiowych[89]. Odbudowano przedwojenny ruch harcerski wcześniej silnie podporządkowany wzorcom stalinowskim, w 1955 roku powstał Hufiec Walterowski[90]. Doszło do procesów funkcjonariuszy UB i skazano ich na kary więzienia, jednak dygnitarze nie zostali osądzeni. Większość skazanych za udział w Poznańskim Czerwcu zostało wypuszczonych, zrehabilitowano ofiary procesów politycznych[91].

W 1957 roku odbył się wybory, frakcja skupiona wokół Gomułki obiecała kontynuować reformy, do udziału w wyborach zachęcał Kościół katolicki. Front Narodowy został przekształcony we Front Jedności Narodu. Do parlamentu dostało się grono działaczy katolickich, wśród nich Jerzy Zawieyski, który wybrany został do Rady Państwa. Premierem został Józef Cyrankiewicz, marszałkiem Czesław Wycech, a przewodniczącym RP Aleksander Zawadzki. Po likwidacji stalinizmu likwidacji uległ ZMP, na którego miejscu zaczęły powstawać inne organizacje młodzieżowe. Zostały one włączone w skład ZSM. Do Polski zza granicy wróciło wielu emigrantów oraz intelektualistów i polityków[92]. Rząd Polski uzyskał od rządu ZSRR wydłużenie czasu na repatriację Polaków z terenów ZSRR. Do Polski powróciło 230 000 Polaków[93]. Po odkryciu złoży węgla brunatnego zbudowano kopalnie w Koninie i Turoszowie, rozbudowano Rybnicki Okręg Węglowy, a surowiec ten stał się najważniejszym towarem eksportowym. W latach 60. rozwijano wydobyci siarki i miedzi. W Płocku rozbudowano zakłady rafinerii ropy. W 1964 roku uruchomiano produkcję ropy naftowej w oparciu o ropę dostarczaną rurociągiem „Przyjaźń”[94]. Zaczęły powstawać pierwsze sklepy samoobsługowe (Supersamy). Rok 1956 uznawany jest za nieformalny początek powstania ruchu Znak, który reprezentowany był w sejmie przez koło o tej samej nazwie. W wyniku odwilży „Tygodnik Powszechny” powrócił w ręce działaczy katolickich[95].

Jednak już w 1957 rząd zaczął odchodzić od postulatów październikowych. Próby reformowania gospodarki w końcu lat 60., w warunkach rosnących dysproporcji i opóźnień, nie przyniosły oczekiwanych rezultatów (spadek tempa wzrostu dochodu narodowego, stagnacja płac realnych). W 1957 roku zamknięto pismo młodej lewicowej inteligencji „Po Prostu”. W listopadowym numerze tygodnik zaatakował prawicową organizację PAX i jej lidera Bolesława Piaseckiego oskarżając organizację o „uprawianie metod mafii” i „ślepy kult wodza”. Wiosną 1964 premier otrzymał tzw. List 34 przeciw cenzurze, autorów listu poparli studenci UW[96]. W tym okresie doszło do ponownego zaostrzenia stosunków władz politycznych z Kościołem. Nasilenie nastąpiło w latach 1965–1966 (obchody Milenium chrztu Polski, orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich w sprawie pojednania obu narodów). Narastało niezadowolenie, głównie wśród inteligencji, z polityki społecznej i kulturalnej.

Kolejka po papier toaletowy

W latach 60. uchwalono kilka kluczowych praw – kodeks postępowania administracyjnego z 1961, kodeks rodzinny z 1965 i kodeks karny z 1969[97].

2 października 1957 minister spraw zagranicznych Adam Rapacki w czasie Zgromadzenia Ogólnego ONZ zaproponował utworzenie na terenie Polski, NRD, RFN i Czechosłowacji strefy bezatomowej. Do przestrzegania reguł miały być zobowiązany cztery mocarstwa Francja, Wielka Brytania, USA i Związek Radziecki. Państwa te miały zobowiązać się do nieutrzymywania broni jądrowej w uzbrojeniu swoich wojsk stacjonujących na obszarze państw strefy, nieutrzymywania i nieinstalowania na obszarze państw strefy żadnego sprzętu ani urządzeń przeznaczonych do jej obsługi, w tym wyrzutni rakietowych[98]. Plan ten został zapamiętany jako plan Rapackiego. Trzy lata później Gomułka na łamach Zgromadzenia Ogólnego przedstawił propozycję zamrożenia zbrojeń nuklearnych na proponowanym w planie Rapackiego terytorium. Postulaty te doprowadziły do wzrostu znaczenia Polski na arenie międzynarodowej.

W 1965 rozpoczęto przygotowania do obchodów millenium chrztu Polski, a więc tysiąclecia istnienia państwa polskiego. Zorganizowano obchody państwowe i kościelne, Kościół wysłał listy do biskupów w pięćdziesięciu sześciu krajach, informując o obchodach millenium. Do konfliktu na linii państwo-hierarchia Kościoła doszło, gdy biskupi polscy wystosowali orędzie do biskupów niemieckich. Rząd skrytykował ten krok jako przedwczesny. Z okazji millenium w latach 1959-1966 wybudowano 1400 nowych szkół[99]. Rok 1965 ostatecznie doprowadził do odejścia od odwilży, z partii zostali usunięci młodzi marksiści na czele z Jackiem Kuroniem i Karolem Modzelewskim domagający się zmian w systemie państwa i przebudowy państwa w stylu socjalistycznym.

W marcu 1968 rozbito studenckie demonstracje w Warszawie i Krakowie, które występowały przeciwko cenzurze i tłumieniu demokracji, a także w obliczu walki o wpływy między poszczególnymi frakcjami w PZPR, rozpętano krótkotrwałą kampanię antysemicką (wydarzenia marcowe). Wydarzenia te były reakcją na konflikt między Izraelem a arabami. Arabowie traktowani byli przez narodową frakcję „partyzantów” jako sprzymierzeńcy państw bloku wschodniego, do Izraela natomiast podchodzono z dystansem, uważając go za zbyt prozachodni. Duża liczba funkcjonariuszy państwowych i wysoko postawionych oficerów Ludowego Wojska Polskiego uznało zwycięstwo Izraela w wojnie sześciodniowej za zwycięstwo „naszych”. Nacjonalistyczna frakcja PZPR nazywana „partyzantami”, na czele których stał generał Mieczysław Moczar, uznała że może to zaszkodzić jedności państwa. Partyzanci uznali to za okazję do rozprawy z bardziej postępowymi frakcjami w partii. Do akcji „partyzantów” przyłączył się także PAX przedwojennego narodowego radykalisty Bolesława Piaseckiego. W tym okresie nastąpiły także zmiany w kierownictwie PZPR i władzach państwowych poprzez wyeliminowanie zwolenników liberalizacji systemu politycznego. W sierpniu 1968 jednostki Ludowego Wojska Polskiego uczestniczyły w interwencji państw Układu Warszawskiego w Czechosłowacji. Dowodził nimi generał Florian Siwicki.

Ocieplenie stosunków z RFN nastąpiło po zwycięstwie w wyborach w 1969 r. SPD Willy’ego Brandta. Wcześniej rząd RFN nie uznawał granic Polski, kwestionując polskość Ziem Zachodnich i Północnych, w atlasach i podręcznikach szkolnych RFN przedstawiało granice z 1938 roku. Willy Brandt postulował ocieplenie stosunków z sąsiadami, Polską i Czechosłowacją. Za początek pojednania na linii państwowej PRL i RFN uznaje się wizytę w Polsce kanclerza Willy’ego Brandta. 7 grudnia 1970 roku premier Cyrankiewicz i kanclerz Willy Brandt podpisali w imieniu PRL i RFN układ „O podstawach normalizacji ich wzajemnych stosunków”. RFN uznało zachodnią granicę Polski[100]. W czasie wizyty w Warszawie Brandt złożył hołd przy Pomniku Bohaterów Getta.

Po kolejnym kryzysie politycznym w grudniu 1970 i po pacyfikacji strajków na Wybrzeżu I sekretarz KC PZPR, Władysław Gomułka został pozbawiony funkcji I Sekretarza[101]. Do protestów doszło w Trójmieście i w Szczecinie. Manifestacje w Trójmieście skończyły się atakiem na siedzibę PZPR i starciami z MO. Zamieszki i strajki zostały zdławione przez milicję. Do zamieszek doszło też w Szczecinie, gdzie protest przerodził się w atakach na KW PZPR[102]. Na VII plenum KC PZPR funkcję I sekretarza KC otrzymał Edward Gierek, dotychczasowy I sekretarz KW w Katowicach. Protesty ucichły jednak trwały dalej m.in. w Stoczni Gdańskiej, na miejsce przyjechał Edward Gierek, premier Jaroszewicz i minister Wojciech Jaruzelski. Delegacja ustąpiła z wcześniejszych żądań i wypracowała porozumienie. Do podobnej wizyty doszło też w Stoczni Gdańskiej, gdzie Edward Gierek przekonał robotników do odwołania strajku. 15 lutego 1971 roku rząd wycofał podwyżki cen[103].

1970–1980[edytuj | edytuj kod]

Ekipa Gierka sformułowała nową politykę społeczno-gospodarczą, tzw. strategię przyspieszonego rozwoju gospodarczego i społecznego Polski, zakładającą utrzymanie szybkiego wzrostu gospodarczego i jednoczesną poprawę materialnych i kulturowych warunków życia społeczeństwa. Władze promowały wtedy wszędzie, w mediach, pochodach i na defiladach hasło „Aby Polska rosła w siłę, a ludzie żyli dostatniej”. Rozwój kraju w latach 1971–1975, finansowany wysokimi kredytami zagranicznymi, przejawił się we wzroście dochodu narodowego o ok. 60%, a płac realnych o ok. 40%. Edward Gierek zliberalizował gospodarkę oraz zreformował system polityczny w kraju. Nowe kierownictwo PZPR powołało komisję do zbadania przyczyn tragedii na Wybrzeżu[104]. Od 1972 Polacy jako jedyni w państwach bloku wschodniego mogli zakładać specjalne oprocentowane konta dolarowe w NBP. W 1972 utworzono sieć sklepów i kiosków walutowych „Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego” popularnie nazywana pewex-em. Sieć ta powstała z przekształcenia sieci sklepów dewizowych Banku Pekao, w sklepach tych można było za waluty wymienialne kupić luksusowe towary, zarówno krajowe, jak i importowane. W latach 70. zrealizowano szereg nagłośnionych propagadowo, ważnych dla narodu inwestycji w tym odbudowa Zamku Królewskiego i Zamku Ujazdowskiego w Warszawie, budowa Trasy Łazienkowskiej, budowa warszawskiego Dworca Centralnego i wybudowanie pierwszej w Polsce linii kolejowej dużych prędkości CMK (przystosowanej do jazdy z prędkością 250 km/h, czego nie wykorzystywano aż do 2013 roku, kiedy zakupiono pociągi dużych prędkości Pendolino). W podwarszawskim Konstantynowie zbudowano także najwyższy maszt radiowy na świecie o wysokości dwóch Wież Eiffla, dzięki czemu Polskie Radio można było odbierać na całym świecie.

Fabryki rozpoczęły produkcję samochodów marki FIAT w Bielsku-Białej, Tychach i Warszawie. Za rządów Gierka Polska uzyskała licencję na produkcję Fiata 126p popularnie nazywanego maluchem, montaż tego pojazdu w Polsce zakończyła się dopiero w 2000 roku, w Polsce powstało ponad 3 mln sztuk tego samochodu. Fabryka FSO na warszawskim Żeraniu produkowała także nowoczesne i duże rodzinne samochody Fiaty 125p i Polonezy, które były masowo sprzedawane do państw socjalistycznych, a także na Zachód. Oprócz tego rząd uzyskał licencję na produkcję m.in. silników Leylanda, czy autobusów Berliet. Zakup zachodnich licencji doprowadził do wzrostu produkcji towarów takich jak papier, węgiel, nawozy sztuczne, magnetofony, telewizory, maszyny i traktory. Szybki wzrost gospodarczy obkupiony był jednak łączną sumą 6 miliardów dolarów zadłużenia zaciągniętego w państwach zachodnich. Rozwijała się infrastruktura, zbudowano drogę szybkiego ruchu Katowice – Warszawa, kopalnie w Zagłębiu Lubelskim i Bełchatowie. Wybudowano rafinerię gdańską, Port Północny, walcownie w Nowej Hucie i Częstochowie, cukrownię w Łapach. Wybudowano elektrownie Kozienice i Dolna Odra[105].

Warszawski Dworzec Centralny wybudowany w 1975 roku jest symbolem polityki modernizacji kraju prowadzonej przez władze PRL w latach 70., promowano wtedy hasło: „Aby Polska rosła w siłę, a ludzie żyli dostatniej”
Edward Gierek z wizytą w PGR-ze w Rząśniku

Przyczyną załamywania się polityki gierkowskiej po 1975 r. było niepodjęcie reform politycznych i gospodarczych, wysoka akumulacja dochodu narodowego, zadłużenie zagraniczne. Załamanie to spowodowało uchwalenie zmian w konstytucji i wystąpienia robotnicze w czerwcu 1976 (m.in. w Radomiu i Ursusie). 10 lutego 1976 roku Sejm uchwalił zmiany w konstytucji, które m.in. podkreślały rolę sojuszu z ZSRR i wiodącą rolę PZPR. Zmiany te skrytykowała opozycja, a do władz skierowany został tzw. list 59, który krytykował zmiany w konstytucji, powołując się na podpisany przez Polskę w 1975 roku Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Większość posłów opowiedziała się jednak za zmianami, wstrzymał się jedynie poseł katolicki Stanisław Stomma[106]. W następnych latach narastającemu kryzysowi politycznemu i gospodarczemu (w 1979 spadek dochodu narodowego – pierwszy raz po wojnie) towarzyszyła tzw. propaganda sukcesu. Decydujący wpływ na rezygnację Gierka miały wydarzenia w latach 1976 i 1980, porównywane czasem do roku 1970, który przyśpieszył odejście od władzy Władysława Gomułki.

Liberalny w porównaniu do poprzednika okres rządów Gierka doprowadził do powstania zorganizowanej opozycji na czele której stali w dużej części młodzi działacze wykluczeni z PZPR w 1965 roku i intelektualiści katoliccy skupieni wokół pisma „Znak”. Na początku 1976 roku powstała pierwsza tajna organizacja opozycja Polskie Porozumienie Niepodległościowe[107]. Po strajkach w czerwcu 1976 roku powołano Komitet Obrony Robotników, który stawiał sobie za cel obronę pracowników[108]. Wkrótce powstała też pierwsza opozycja partia polityczna Konfederacja Polski Niepodległej i Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela. Powstawać zaczęły Wolne Związki Zawodowe wydające własne pismo „Robotnik”, inne opozycyjne pisma wydawała Niezależna Oficyna Wydawnicza („Nowa”). Opozycjoniści początkowo nękani rewizjami i aresztowaniami w lutym 1977 zostali zwolnieni z więzień, a w lipcu ogłoszono amnestię[109]. W październiku 1978 roku papieżem wybrany został dotychczasowy arcybiskup metropolita krakowski kardynał Karol Wojtyła, jako Jan Paweł II. W czerwcu 1979 roku papież odbył pielgrzymkę do Polski, która zgromadziła publicznie rzesze wiernych[110].

Polska stała się krajem tranzytowym dla arabskich grup terrorystycznych, takich jak Hezbollah czy Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny, które za pośrednictwem Polski transferowały broń lub wykorzystywały ją jako bazę dla swoich przywódców[111]. W Polsce w latach 80. przebywali Ilich Ramírez Sánchez, Abu Abbas[112] oraz współautorzy masakry w Monachium sprzed ośmiu lat – Abu Nidal (do 1987 roku)[113] i Abu Daoud (na którego w 1981 roku dokonano w Warszawie nieudanego zamachu)[114]).

Sierpień 1980 i powstanie „Solidarności”[edytuj | edytuj kod]

Brama Stoczni Gdańskiej w czasie strajku w sierpniu 1980
Gen. Wojciech Jaruzelski, lata 80.

W lipcu/sierpniu 1980 wybuchł kolejny kryzys polityczny, wynikiem czego były masowe strajki w całym kraju, zapoczątkowane w Świdniku (tzw. Świdnicki - wzgl. Lubelski lipiec '80), potem na Wybrzeżu i Śląsku. Zakończyły się one podpisaniem porozumień społecznych w Szczecinie, Gdańsku i Jastrzębiu-Zdroju, w których uznano słuszność protestu robotników i przyjęto ich postulaty (m.in. zgoda na tworzenie związków zawodowych).

Wraz z narastającym zadłużeniem sytuacja gospodarcza Polski pogarszała się. 1 lipca 1980 władze ogłosiły podwyżkę cen żywności. Było to bezpośrednim impulsem do wybuchu pokojowo przebiegającego buntu społecznego. Strajki robotnicze wybuchły w lipcu 1980 w Lublinie, w połowie sierpnia na Wybrzeżu, obejmując stopniowo cały kraj, łącznie z kopalniami węgla na Górnym Śląsku. Wydarzenia tamtego okresu historii Polski określa się mianem Sierpień 1980. 14 sierpnia wybuchł strajk w Stoczni Gdańskiej w Gdańsku. Powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, który zrzeszał strajkujące zakłady na terenie całej Polski. Efektem strajku były Porozumienia sierpniowe podpisane w Szczecinie, Gdańsku i Jastrzębiu-Zdroju. W porozumieniu znalazły się postulaty ekonomiczne, ale także polityczne, z których najważniejszym było utworzenie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”.

We wrześniu 1980 roku, na VI Plenum PZPR, pod presją wydarzeń zmuszony do ustąpienia został I sekretarz KC Edward Gierek po zawale serca odsunięty od władzy, którego na tym stanowisku zastąpił Stanisław Kania. W partii tworzyły się różne frakcje, które albo przyjmowały twarde stanowisko, licząc na interwencję radziecką dla stłumienia kontrrewolucji lub bardziej umiarkowane, które liczyły na stopniowe „obłaskawienie” i demontaż tworzącej się opozycji społecznej. W pewnej fazie akcji strajkowej robotnicy uzyskali znaczące poparcie ze strony grupy dysydentów głównie związanych z KOR-em. Doradcami Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego (MKS) w Gdańsku byli między innymi: Lech Kaczyński, Bronisław Geremek, Tadeusz Mazowiecki, Andrzej Wielowieyski.

Okres od powstania i rejestracji związku zawodowego „Solidarność” do wprowadzenia stanu wojennego był bardzo burzliwy. Był to okres wytężonej aktywności społecznej i politycznej milionowych rzesz Polaków, który zaowocował powstaniem szerokiego, obejmujące różne warstwy środowiska, ruchu społecznego skupionego wokół Solidarności. Było to gremialne przeciwstawienie się systemowi komunistycznemu. W zdecydowanej większości zakładów pracy (oprócz jednostek zmilitaryzowanych) powstawały komórki wolnych związków zawodowych, a prorządowe związki zostały spychane na dalszy plan. Wkrótce powstała „Solidarność Rolnicza”, a także reprezentacja środowisk studenckich – „Niezależne Zrzeszenie Studentów” (NZS).

Władze próbowały przeciwdziałać i hamować rozwój opozycji. Działacze byli aresztowani, nasilała się propaganda skierowana przeciw Solidarności. Po stronie związku też pojawiały się grupy niewahające się przed konfrontacją. W okresie napięcia, bliskiego konfrontacji 10 listopada 1980 doszło do rejestracji NSZZ „Solidarność”. Powstał Tygodnik Solidarność, którego pierwszym redaktorem naczelnym został Tadeusz Mazowiecki. Prawdopodobnie grudzień 1980 był pierwotnym terminem wprowadzenia stanu wojennego w Polsce. Dzięki osobistym naciskom Zbigniewa Brzezińskiego administracja Jimmy’ego Cartera ostrzegła ZSRR, że takie działanie spotka się z natychmiastową ripostą USA. Nieco wcześniej odbyła się druga część Plenum KC, na którym zdecydowano o zwołaniu nadzwyczajnego zjazdu PZPR.

11 lutego 1981 generał Wojciech Jaruzelski, minister obrony narodowej, objął także stanowisko premiera. W Sejmie apelował w swoim wystąpieniu o 90 spokojnych dni. 17 marca 1981 w kraju i przy polskich granicach przeprowadzono ćwiczenia wojsk Układu Warszawskiego Sojuz-81, a rząd przyjął kurs konfrontacyjny wobec Solidarności. Miała miejsce tzw. prowokacja bydgoska. Siły milicji pobiły trzech działaczy Solidarności (m.in. Jana Rulewskiego). Władze związku zażądały wyjaśnienia przyczyny i przebiegu zajść, grożąc przeprowadzeniem strajku generalnego. W wyniku mediacji prymasa Stefana Wyszyńskiego doszło do spotkania Lecha Wałęsy i wicepremiera Rakowskiego. Zawarto porozumienie, które mówiło, że Solidarność odwołała strajk.

W marcu 1981 rząd gen. Jaruzelskiego przestał spłacać kapitał i odsetki od kredytów zaciągniętych w ok. 360 bankach w państwach Europy Zachodniej należących do Klubu Paryskiego. Łączna wysokość należności z tego tytułu wynosiła ok. 3 mld dolarów. We wrześniu delegacji rządowej udało się osiągnąć z wierzycielami porozumienie, które przewidywało odroczenie 95% płatności do końca 1988 roku[115]. Łączne zadłużenie zagraniczne PRL w tym okresie wynosiło 25,5 miliardów USD oraz 3,1 miliardów rubli transferowych (ok. 2,5 miliarda USD)[116][117].

W związku z niedoborami podstawowych produktów spożywczych i lekarstw Polonia, liczne organizacje charytatywne oraz organizacje rządowe z Europy Zachodniej organizowały pomoc dla Polski, przekazywaną zarówno kanałami rządowymi (Ministerstwo Zdrowia), jak i społecznymi (Caritas, parafie, „Solidarność”). Szacunkowa skala tej pomocy przekazanej w samym 1981 roku rozkładała się następująco:

  • Europejska Wspólnota Gospodarcza przekazała rządowi PRL szereg produktów spożywczych w cenach o 15% niższych od rynkowych i na kredyt: od masła (40 tys. ton) po pszenicę (100 tys. ton), a także mleko w proszku, mleko odtłuszczone, sery, wołowina, wieprzowina, jęczmień, owies, żyto, ryż, cukier, oliwa, rzepak;
  • RFN – głównie w postaci zbiórek pieniędzy od parafian kościołów katolickich i ewangelickich udało się zebrać ok. 50 mln marek niemieckich; środki te zostały przekazane przez szereg organizacji społecznych, w tym Polski Czerwony Krzyż i organizacje kościelne; dodatkowo osoby prywatne z RFN przy pomocy paczek pocztowych przesłały do Polski produkty spożywcze i lekarstwa o wartości szacowanej na 20 mln marek; ok. 20% środków zostało przeznaczone na zakup lekarstw, których w tym okresie w Polsce dramatycznie brakowało;
  • Francja – poza Stanami Zjednoczonymi była krajem, który udzielił rządowi PRL największego wsparcia finansowego i na najkorzystniejszych warunkach finansowych; pomoc organizowana przez społeczeństwo obejmowała 1,9 mln franków oraz 364 tony żywności, głównie przeznaczonej dla dzieci, przekazanej przez Polonię francuską, 3 mln franków przekazane przez organizacje katolickie oraz pomoc nieznanej wielkości przekazaną przez związki zawodowe;
  • Wielka Brytania – pomoc płynącą do Polski i organizowaną głównie przez organizacje katolickie szacuje się na 2 mln funtów rocznie;
  • Szwecia – rząd i społeczeństwo szwedzkie przekazywało pomoc za pośrednictwe organizacji charytatywnych takich jak Szwedzki Czerwony Krzyż i „Ratujcie dzieci”; SCK przekazał dary, głównie lekarstwa, o łącznej wartości 5 mln koron; organizacje społeczne zebrały łącznie ok. 4,5 mln koron; znaczna część tej pomocy została przeznaczona dla polskich domów dziecka oraz 30 tys. rodzin w szczególnie trudnej sytuacji finansowej;
  • Włochy – przekazały produkty żywnościowe o łącznej wartości 6 mln dolarów;
  • Polonia szwajcarska przekazała ok. 100 ton żywności i lekarstw o wartości 2 mln franków szwajcarskich; Polonia Afryki Południowej przekazała ok. 7 tys. randów; Polonia australijska – ok. 5,5 mln dolarów australijskich; Polonia kanadyjska – ok. 600 tys. dolarów;
  • ZSRR udzielił Polsce szeregu korzystnie oprocentowanych kredytów[118].

W kwietniu Jaruzelski i Kania udali się z wizytą do Moskwy. 7 kwietnia w kraju zakończyły się manewry Sojusz 81, ale radziecka obecność wojskowa w Polsce była poważnym zagrożeniem stłumienia siłą ruchu solidarnościowego. 12 maja 1981 zarejestrowano Niezależny Związek Zawodowy Rolników Indywidualnych Solidarność. Była to organizacja reprezentująca interesy rolników indywidualnych. Wywalczyli oni konstytucyjne zagwarantowanie prawa do indywidualnej własności ziemi.

Stan wojenny 13 grudnia 1981 i okres do 1989[edytuj | edytuj kod]

Obwieszczenie o wprowadzeniu stanu wojennego 13.12.1981

IX Nadzwyczajny Zjazd PZPR w lipcu 1981 potwierdził impas polityczny rządzącej partii i jej niezdolność do zasadniczych reform społeczno-gospodarczych. W październiku 1981 I sekretarzem KC PZPR został Wojciech Jaruzelski. 13 grudnia 1981 Rada Państwa nielegalnie (nawet w rozumieniu prawa PRL, gdyż nie mogła podejmować decyzji w trakcie sesji Sejmu) wprowadziła stan wojenny na obszarze całego kraju. Ukonstytuowała się Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego, której przewodniczącym został gen. Wojciech Jaruzelski. W styczniu 1983 stan wojenny został zawieszony, a 22 lipca 1983 Rada Państwa ogłosiła jego zniesienie. Jeszcze przed zniesieniem stanu wojennego oraz po jego zniesieniu próbowano realizować koncepcję frontu porozumienia narodowego, tworząc struktury Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego (PRON). W 1983 powstały nowe związki zawodowe, w listopadzie 1984 powołano Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych. Od 1982 wprowadzano nieskutecznie reformę gospodarczą. Dokonywano też zmian systemu politycznego funkcjonowania państwa, m.in. w 1982 powołano Trybunał Stanu, w 1985 – Trybunał Konstytucyjny, w 1986 – Radę Konsultacyjną przy Przewodniczącym Rady Państwa, w 1987 utworzono urząd Rzecznika Praw Obywatelskich.

Począwszy od 1986 r. nastąpił również nawrót kontestacji ulicznych ruchu Pomarańczowej Alternatywy, który poprzez swoje barwne happeningi ośmieszał reżim i przełamywał w obywatelach barierę strachu spowodowaną stanem wojennym. W kwietniu i sierpniu 1988 nastąpiła kolejna fala strajków. W tej sytuacji zostały podjęte zakulisowe negocjacje przedstawiciela władz, gen. Czesława Kiszczaka z oficjalnie osobą prywatną, a faktycznie przywódcą opozycji Lechem Wałęsą. Negocjacje zostały zamrożone po zmianie rządu, powołaniu na premiera Mieczysława Rakowskiego i ogłoszeniu przez niego likwidacji Stoczni Gdańskiej im. Lenina. W sytuacji impasu zaktywizowali się działacze Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych (OPZZ) wraz z jego przewodniczącym, Alfredem Miodowiczem, który nieoczekiwanie uzyskał akceptację na debatę telewizyjną z dalej uznawanym za osobę prywatną Lechem Wałęsą. Debata odbyła się 30 listopada 1988. W odczuciach Miodowicz choć nie był już członkiem władz PZPR reprezentował władze, a Wałęsa – opozycję. Debata zademonstrowała przygotowanie Wałęsy (doradzał mu znany dziennikarz telewizyjny Andrzej Bober) oraz bezbarwność jego adwersarza, co w odbiorze społecznym jednoznacznie było uznane za zwycięstwo opozycji. Wydarzenie to spowodowało powrót do negocjacji.

Podczas kolejnych spotkań ministra spraw wewnętrznych, Czesława Kiszczaka i Lecha Wałęsy w Magdalence opracowano postulowaną koncepcję dialogu przedstawicieli opozycji, władz oraz Kościoła katolickiego – negocjacje Okrągłego Stołu, którego obrady, trwające od lutego do kwietnia 1989 zakończyły się podpisaniem porozumienia. X plenum KC PZPR, trwające od listopada 1988 do stycznia 1989 poparło formę pluralizmu politycznego i społecznego. Istotnym elementem porozumienia było uzgodnienie pewnych zmian ustrojowych w postaci reaktywowania Senatu, przywrócenia urzędu Prezydenta i przeprowadzenia częściowo wolnych wyborów do Sejmu (z 460 mandatów, 35% dla strony obywatelskiej, jak nazwano opozycję i 65% dla strony rządowej, czyli PZPR wraz z ZSL i SD) oraz całkowicie wolne do Senatu (100 mandatów). Przygotowania do wyborów były bardzo intensywne, opozycja apelowała o skreślanie tzw. listy krajowej strony rządowej, co miało na celu demonstrację i osłabienie strony rządowej.

4 czerwca 1989 odbyły się wybory do Sejmu i Senatu, zakończone zwycięstwem kandydatów wysuniętych przez Komitet Obywatelski „Solidarność” – zdobyli oni 35% mandatów do Sejmu oraz 99 mandatów do Senatu (1 mandat zdobył kandydat niezależny, pilski przedsiębiorca Henryk Stokłosa). Jednocześnie powstała sytuacja kryzysu konstytucyjnego, gdyż przedwyborcze apele strony obywatelskiej o skreślanie listy krajowej równie nieoczekiwanie spowodowały, że praktycznie w całości lista ta przepadła, co uniemożliwiało ukonstytuowanie się Sejmu. W tej sytuacji uzgodniono zmianę reguł w trakcie gry, czyli zmianę ordynacji i przeprowadzenie drugiej tury wyborów. Jednocześnie nowa sytuacja spowodowała szybkie odchodzenie opozycji od ustaleń Okrągłego Stołu, czego wyrazicielem stał się redaktor naczelny „Gazety Wyborczej” Adam Michnik w artykule z 3 lipca 1989 – „Wasz prezydent, nasz premier”. Sprawująca dotychczas władzę koalicja polityczna (dysponująca zagwarantowaną w porozumieniu Okrągłego Stołu przewagą w parlamencie) doprowadziła do wyboru prezydenta – Wojciecha Jaruzelskiego (przewagą jednego głosu, za sprawą prawdopodobnie wstrzymania się od głosu posła OKP Andrzeja Wielowieyskiego) i premiera – Czesława Kiszczaka; ten ostatni nie zdołał sformować rządu. W sierpniu 1989 ukształtował się sojusz polityczny (KO „S”, ZSL, SD), w którego wyniku powołano nowy rząd z Tadeuszem Mazowieckim na czele i z udziałem przedstawicieli PZPR.

Jako datę kończącą okres Polski Ludowej można przyjąć 29 grudnia 1989, dzień uchwalenia ustawy o zmianie Konstytucji PRL, w której m.in. zmieniono nazwę państwa na Rzeczpospolitą Polską (weszła w życie 31 grudnia 1989), bądź datę 4 czerwca 1989 – datę pierwszych, częściowo wolnych wyborów (data taka jest związana też z wygłoszonym nieoczekiwanie 28 października 1989 w Dzienniku TVP oświadczeniem Joanny Szczepkowskiej „Proszę państwa, 4 czerwca 1989 roku skończył się w Polsce komunizm” – oświadczenia przyjętego wówczas niejednoznacznie, a po latach uznawanego za symboliczne).

Gospodarka PRL[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Gospodarka Polski Ludowej.
1950 1960 1970 1974 1978 1980 1982 1990 1995 2000 2004
Oczekiwana długość życia przy narodzeniu w Polsce[119]
mężczyzn 56,1 64,9 66,6 67,8[120] 66,4 66,0[121] 67,2 66,5 67,6 69,7 70,7
kobiet 61,7 70,6 73,3 74,6[120] 74,5 74,4[121] 75,2 75,5 76,4 78,0 79,2
Umieralność niemowląt[122]
w Polsce 62 32 21 19 14 8 7
Grecji 53 38 20 10 8 5 4
Hiszpanii 46 27 13 8 6 4 3
Irlandii 31 20 12 8 6 6 5
Portugalii 81 53 25 11 8 6 4
w krajach uprzemysłowionych 32 21 13 9 7 6 5
PKB na 1 mieszkańca w $ z 1990 z parytetem siły nabywczej (tys.)[123]
w Polsce 2,45 3,22 4,43 5,60 6,11[120] 5,74 5,29[121] 5,11 5,62 7,21 8,09
Grecji 1,92 3,15 6,21 7,35 8,70 8,97 8,88 10,0 10,3 12,1 14,3
Hiszpanii 2,19 3,07 6,32 8,15 9,02 9,20 9,29 12,1 12,9 15,6 17,5
Irlandii 3,45 4,28 6,2 7,04 8,25 8,54 8,82 11,8 14,4 21,8 25,5
Portugalii 2,09 2,96 5,47 7,05 7,34 8,04 8,28 10,8 11,6 13,8 14,0
w 12 krajach Europy Zachodniej[124] 5,02 7,61 11,0 12,3 13,4 14,1 14,1 16,9 17,9 20,1 20,6
(2003)

Ocena PRL[edytuj | edytuj kod]

Tablica z przekreśloną nazwą ulicy – jedna z wielu nazw ulic zmieniona po zmianie ustroju w 1989 r.

Ocena PRL-u jako okresu w historii Polski jest niejednoznaczna. Wiele zależy od popieranej przez wypowiadającego się opcji politycznej. Próba bezstronnej oceny musi z jednej strony wziąć pod uwagę położenie geopolityczne Polski po II wojnie światowej, z drugiej zaś strony fakt, że ostatecznym wynikiem tej formacji było polityczne bankructwo i wypalenie się prezentowanych przez nią idei w oczach większości społeczeństwa.[potrzebne źródło]

W PRL łamane były prawa człowieka, m.in. prawo do wolności słowa, prasy, stowarzyszeń, poglądów, sumienia i religii oraz prawo do emigracji. W tamtym okresie uważano jednak, że reżim PRL w porównaniu z innymi państwami bloku wschodniego był najłagodniejszy.

Władze PRL były odpowiedzialne za wiele zbrodni, szczególnie w czasach stalinowskich, kiedy przywódcą w PRL był Bierut oraz w czasie trwania stanu wojennego.

Paweł Moczydłowski krytycznie oceniał polskie więziennictwo w okresie PRL[125].

Za korzystne cechy tego ustroju i tej formy państwa niektórzy uważają możliwości awansu społecznego wielu warstw społecznych, choć stosowane środki, np. dodatkowe punkty za pochodzenie przy przyjmowaniu na studia wyższe, były dyskusyjne. Nierzadko kryteria awansu nie były merytoryczne – od kandydatów na stanowiska kierownicze w instytucjach państwowych, zakładach pracy, szkołach i in. wymagano przynależności do PZPR, zgodnie z zasadą: bierny, mierny, ale wierny (ustrojowi, władzom), natomiast osoby o wykształceniu kierunkowym, ale niesprzyjające ustrojowi i władzom, były piętnowane i odsuwane od pracy, szczególnie w okresach przesileń politycznych.

Innymi korzystnymi cechami PRL, zdaniem niektórych, były bezpieczeństwo socjalne, niski poziom przestępczości pospolitej (szczególnie pobić i przestępstw rozbójniczych) i patologii społecznych, likwidacja analfabetyzmu, odbudowanie Warszawy, budowa arterii komunikacyjnych, jak np. słynna „Gierkówka”, rozdawnictwo mieszkaniowe. Były to jednak zjawiska związane z postępem cywilizacyjnym występujące we wszystkich państwach powojennej Europy, przy czym w państwach kapitalistycznych postępowały one znacznie szybciej i w momencie upadku systemu komunistycznego były na znacznie wyższym poziomie zaawansowania.

Jan Paweł II w czasie pielgrzymki w 1987 na lotnisku w Gdyni

Organizacje młodzieżowe (Związek Młodzieży Socjalistycznej, Socjalistyczny Związek Studentów Polskich oraz przejęte przez komunistów Związek Harcerstwa Polskiego i Związek Młodzieży Wiejskiej) działające zasadniczo w celu indoktrynacji młodzieży, zajmowały się głównie upowszechnianiem kultury, kultury fizycznej i turystyki. Z kręgu kultury studenckiej owego okresu wyrosło wielu wybitnych artystów różnych dziedzin, a sportowcy rozpoczynający kariery w szkolnych klubach sportowych zdobywali medale na olimpiadach. Szeroko upowszechnione, dzięki dofinansowaniu państwa, były również sporty wcześniej elitarne – np. żeglarstwo, w tym morskie i lodowe, jak również jeździectwo.

Bardziej kontrowersyjne, choć przez wielu do dziś też akceptowane jako sprawiedliwe, było powszechne zrównanie poziomu życia (znacznie mniejsza rozpiętość dochodów osobistych) (współczynnik Giniego wzrósł z 25 w 1987 do 35 w 2002[126]).

Do pozytywów PRL należy zaliczyć również powszechność wakacyjnego wypoczynku dzieci i młodzieży, często związanego z obozami sportowymi i turystycznymi, możliwość tanich urlopów w atrakcyjnych regionach kraju nawet dla najniżej uposażonych, opiekę państwa nad osobami starszymi i samotnymi w tzw. państwowych domach rencistów, sieć niezbyt wykwintnych, ale bardzo tanich barów mlecznych, akcje takie jak „Tysiąc szkół na Tysiąclecie Państwa Polskiego”.

W pierwszych dwóch dekadach stan zdrowia ludności bardzo się poprawił wskutek wprowadzenia antybiotyków i poprawy warunków życia. W drugiej połowie lat 70. zaczęła się zwiększać śmiertelność, osiągając maksimum w 1980. Dotyczyło to zwłaszcza mężczyzn w wieku 45-55 lat. Za główne przyczyny tego uznaje się: duże zanieczyszczenie środowiska, złe warunki pracy, przepełnione mieszkania, depresję wywołaną pogorszeniem się warunków ekonomicznych, alkoholizm[127], złą dietę i pogorszenie się opieki medycznej[128]. Polityka informacyjna PZPR przewidywała absolutny priorytet wizerunku państwa socjalistycznego przed wszystkim innym, włącznie ze zdrowiem obywateli. W przypadku katastrof przemysłowych władze prowadziły politykę maksymalnego ograniczania dostępu do informacji, tak długo jak to było możliwe, zwłaszcza jeśli były one związane z zaniedbaniami na szczeblu kierowniczym (partyjnym). Zachodni dziennikarze Dusko Doder i Louise Branson określili to zjawisko „blokowaniem informacji w nadziei, że skutki katastrofy jakoś same znikną albo że nikt ich nie zauważy”[129]. Prowadziło to niejednokrotnie do eskalacji negatywnych konsekwencji dla ludności cywilnej i strat materialnych znacznie większych, niż gdyby podjęto odpowiednie działania informacyjne od razu.

Władze partyjne regularnie instruowały organy cenzury o konieczności blokowania wszelkich doniesień np. o katastrofach górniczych, budowlanych czy transportowych, niebezpiecznych odpadach chemicznych lub biologicznych, skażeniu środowiska itd. Na przykład po wykryciu w 1975 roku w szkole w Gdańsku preparatu uszczelniającego wydzielającego toksyczne dla dzieci i nauczycieli opary GUKPiW natychmiast rozpoczął blokowanie wszelkich doniesień prasowych na ten temat, pomimo że umożliwiałoby to zapobieżenie podobnym przypadkom w innych częściach kraju[130].

Niskie płace oraz niedostępność podstawowych produktów przyczyniały się do wzrostu korupcji, różnych form handlu wymiennego przywilejami lub towarami.

W liście otwartym[131], jaki w latach 60. do władz partyjnych skierowali Jacek Kuroń i Karol Modzelewski, wskazywali oni na oddalenie się od ideałów komunizmu oraz przejęcie państwa przez biurokratyczną elitę i nomenklaturę partyjną. Autorzy zwracali także uwagę na marnotrawstwo w przemyśle, spowodowane korupcją (kradzież surowców) i amotywującym systemem wynagrodzeń. Wskazywali także na konflikt między nędznymi warunkami życia klasy robotniczej oraz – rzekomo ich reprezentujących – członków PZPR:

  • w latach 1960–1962 płace wzrosły o 5%, a ceny do 12%, w związku z czym stopa życiowa rodzin znowu się obniżyła;
  • w 20% rodzin robotniczych spożycie mięsa pozostawało poniżej normy „ledwie wystarczającej” (3 kg tygodniowo), 34% pozostawało w zakresie tej normy, ale nadal poniżej normy „dostatecznej” i zaledwie 16% w jej granicach; jeszcze gorzej kształtowało się spożycie warzyw, ryb, owoców, masła i jaj;
  • w 10% rodzin przypadło poniżej 3 m² powierzchni mieszkalnej na osobę, w dalszych 19% rodzin od 3–4 m², a w 10% rodzin od 4–5 m² i w 13% rodzin 5–6 m²; łącznie 52% rodzin posiadało poniżej 6 m² powierzchni mieszkalnej na osobę;
  • ciepłą wodę bieżącą posiadało w mieszkaniu 1% badanych rodzin, zimną wodę bieżącą – 46% rodzin; ubikacje posiadało w domu mieszkalnym 25% rodzin, łazienki – 7% rodzin; na jednego członka badanych rodzin robotniczych przypadało średnio 0,3 łóżka;
  • 65% robotników chorowało na przewlekłe choroby (badania na rodzinach pracowników Warszawskiej Fabryki Motocykli).

Niekorzystnymi cechami ustroju socjalistycznego w PRL były: cenzura, tłumienie wolności wypowiedzi i kreacji twórczej, ograniczenie wolności przemieszczania się i opuszczania kraju[132] (w wyjątkowych przypadkach osoby szczególnie niewygodne były do emigracji zmuszane), niski standard życia, system awansów i wynagrodzeń zniechęcający do rzetelnej pracy i promujący postawy konformistyczne. Ponadto w niektórych okresach: wysoka inflacja uniemożliwiająca oszczędzanie, braki zaopatrzenia, powodujące wielogodzinne stanie w kolejkach w największych miastach, ograniczone możliwości wyjazdu do państw spoza bloku wschodniego[133] oraz zadłużenie (które w 1989 wynosiło 48 mld dolarów[134]).

Kalendarium wydarzeń kształtujących PRL[edytuj | edytuj kod]

Święta[edytuj | edytuj kod]

Obchodzone w okresie PRL[edytuj | edytuj kod]

Zniesione w okresie PRL[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB Międzynarodowego Funduszu Walutowego za rok 1980: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 21-07-2014].
  2. M. Molotov, Mr. Harriman and Sir A. Clark Kerr are authorized as a commission to consult in the first instance in Moscow with members of the present Provisional Government and with other Polish democratic leaders from within Poland and from abroad, with a view to the reorganization of the present Government along the above lines. This Polish Provisional Government of National Unity shall be pledged to the holding of free and unfettered elections as soon as possible on the basis of universal suffrage and secret ballot. In these elections all democratic and anti-Nazi parties shall have the right to take part and to put forward candidates.” Protokół uzgodnień konferencji jałtańskiej w kwestii Polski w: Foreign Relation of the United States. Diplomatic papers. The Conferences at Malta and Yalta 1945, Washington 1955, wyd. Department of State USA s. 973 wersja elektronicznaDeklaracja po konferencji jaltańskiej wersja elektroniczna Por. też Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, s. 59-60.
  3. 29 i 30 lipca 1945 nowy premier Wielkiej Brytanii Clement Attlee i Ernest Bevin, minister spraw zagranicznych spotkali się z delegatami polskimi, w tym Bierutem, Mikołajczykiem i Grabskim, przedstawiając im na piśmie listę pytań dotyczących wyborów. Ernest Bevin „powiedział, że jeśli rząd brytyjski nie otrzyma konkretnych odpowiedzi na kilka pytań, nie poprze polskich żądań terytorialnych. Przyparty do muru Bierut przyjął następujące zobowiązania: 1/ Przeprowadzenie wolnych i nieskrępowanych wyborów na początku 1946 roku, na podstawie powszechnego i tajnego prawa wyborczego, przy zapewnieniu wszystkim partiom demokratycznym i antyhitlerowskim prawa do udziału i wystawiania kandydatów; 2/ Zagwarantowanie wolności prasy; 3/ Zagwarantowanie wolności religii; 4/ Zagwarantowanie bezpieczeństwa wszystkim Polakom, którzy zechcą wrócić z zagranicy do Polski. Zobowiązania te przekazano delegacji Wielkiej Brytanii na piśmie.” Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, s. 381.
  4. Sebastian Drabik: Niby-państwo, niby-władza. Dziennik Polski, 2012.
  5. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943-1948, Paris 1986, Wyd. Libella s. 315-316, Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, s. 817-822, ISBN 83-7095-056-6, Czesław Osękowski Wybory do sejmu z 19 stycznia 1947 roku w Polsce, Poznań 2000, Wydawnictwo Poznańskie, s. 143-162, ISBN 83-7177-184-3, Maciej Korkuć, Wybory 1947. Mit założycielski komunizmu.
  6. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943-1948, Paris 1986, Wyd. Libellas. 261-263., Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, s. 766-784, ISBN 83-7095-056-6.
  7. Poprawki J. Stalina na projekcie Konstytucji [dostęp 2007-03-10].
  8. Poprawki nanosił Stalin, ostateczną wersję opracował Bierut- rozmowa z prof. Michałem Pietrzakiem, Polskie Radio 22.07.2012.
  9. „Konstytucja PRL z 1952 roku pominęła sprawę hymnu. Bolesław Bierut próbował się przypodobać Stalinowi i chciał hymn zmienić. Zaproponował Władysławowi Broniewskiemu napisanie nowych słów, a Stanisławowi Hadynie melodii. Poeta odmówił. Zresztą jak Bierut przekazał propozycję zmiany hymnu Stalinowi, ten ponoć odparł: To taka ładna piosenka. Niech zostanie.” „Mazurek” nigdy nie miał lekko Gazeta Wyborcza 24.04.2012, dostęp 14.11.2012.
  10. Poprawki B. Bieruta na projekcie Konstytucji [dostęp 2007-03-10].
  11. Wojciech Roszkowski określa podległość Polski Ludowej wobec ZSRR w latach 1945–1956 jako kolonialną, zmienioną w latach 1956–1989 w radziecki protektorat.
  12. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1007.
  13. Jerzy Eisler: Polskie miesiące, czyli kryzys(y) w PRL. Wyd. EPUB. 2008. ISBN 9788376290195.
  14. Tadeusz Żenczykowski, Dwa komitety 1920, 1944. Polska w planach Lenina i Stalina, Editions Spotkania, Paryż 1983, wyd. krajowe: Tadeusz Żenczykowski, Dwa komitety 1920, 1944. Polska w planach Lenina i Stalina/Dokumenty Mówią... LTW, Warszawa 2009, ISBN 978-83-88736-79-7, passim.
  15. „W latach 1926-1933, KPP w różnych formach kwestionowała zarówno wschodnią, jak i zachodnią granicę Polski. Wynikało to zarówno z ogólnego – wyznaczanego przez doktrynę i politykę Międzynarodówki Komunistycznej – stanowiska w kwestii niepodległości państwa polskiego oraz ze swoistej interpretacji prawa narodów do samookreślenia, podporządkowywanego interesom międzynarodowej rewolucji, utożsamianych już wówczas z interesami państwowymi ZSRR. W odniesieniu do granicy wschodniej hasło samostanowienia narodów sprowadzano w istocie do postulatu oderwania ziem ukraińskich i białoruskich od Polski i przyłączenia ich do ZSRR. W drugiej połowie lat 20. KPP pod naciskiem Międzynarodówki Komunistycznej hasło samookreślenia aż do oderwania się od Polski wysunęła również wobec Śląska, a w 1932 r. uznano je za słuszne także w odniesieniu do Pomorza. U źródeł takiego stanowiska legło kilka zasadniczych przesłanek. W latach dwudziestych i na początku trzydziestych polscy komuniści – zgodnie z założeniami politycznymi Kominternu i kierownictwa radzieckiego – oceniali tzw. system wersalski jako produkt dyktatu imperialistycznego i jako taki energicznie zwalczali.” Stanisław Ciesielski, Alfred Lampe wobec problematyki zachodniej, [w:] Twórcy polskiej myśli zachodniej, Praca zbiorowa pod red. W.Wrzesińskiego, Olsztyn 1996, seria Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie nr 153, wersja elektroniczna.
  16. Przesłanie KPP do „Kongresu mas pracujących obu części Górnego Śląska” w Gliwicach, 29.01.1933: „Zbójecki traktat wersalski, narzucony narodowi niemieckiemu przez koalicję zwycięskich w wojnie imperialistycznej wielkich rabusiów imperialistycznych Ententy – rozdarł górny Śląsk, oddał Gdańsk pod jarzmo Polski imperialistycznej, stworzył korytarz polski sztucznie dzielący Prusy Wschodnie od Niemiec… Imperializm polski grozi wojenną okupacją Gdańska, by zagrabić Prusy Wschodnie i zachodnią część Górnego Śląska. KPP oświadcza obecnie, po jedenastu latach okupacji polskiej na Górnym Śląsku, wobec ludu górnośląskiego, wobec narodu całej Polski i Niemiec, wobec narodów całego świata: Zwycięski proletariat polski, po obaleniu panowania imperialistycznego burżuazji polskiej, przekreśli wszystkie orzeczenia traktatu wersalskiego w stosunku do Śląska i do pomorskiego korytarza, zapewni ludności tych ziem prawo do samookreślenia aż do oderwania się od Polski.” Jan Alfred Reguła Historia Komunistycznej Partii Polski w świetle faktów i dokumentów, Warszawa 1934 s. 253, ISBN 83-901295-0-7 (edycja z 1994). Patrz też Jan Alfred Reguła, Historia Komunistycznej Partii Polski… s.231-233 i 248-253.
  17. „Nie przypadkiem więc, obok obchodów wyzwolenia 17 września, Obchody Mickiewiczowskie (25-26 XI 1940) były największą imprezą propagandową tamtych lat.” Bohdan Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, Warszawa 1978, Wyd. II poprawione i rozszerzone, Wydawnictwo Alfa, s. 176, ISBN 83-7001-971-4. Całość obchodów zreferowana tamże s.176-178. Por. też Grzegorz Hryciuk, Polacy we Lwowie 1939-1944. Życie codzienne., Warszawa 2000, wyd. Książka i Wiedza, s. 101, 122, ISBN 83-05-13148-3.
  18. Ustaloną w traktacie ryskim. Zmiana granicy polsko-sowieckiej na przebiegającą wzdłuż tzw. linii Curzona nastąpiła 16 sierpnia 1945 roku poprzez podpisanie umowy o przebiegu granicy pomiędzy rządem ZSRR a Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej.
  19. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1008.
  20. Andrzej Friszke: Polska. Losy państwa i narodu 1939-1945, Warszawa 2003, Wyd. Wydawnictwo Iskry, s. 91, ISBN 83-207-1711-6.
  21. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6., s. 67.
  22. Treść Manifestu PKWN (m.in. nacjonalizacja przemysłu ciężkiego i lasów, reforma rolna i uwłaszczenie chłopów, upowszechnienie oświaty i walka z analfabetyzmem, ochrona praw pracowniczych) miała nawiązywać do postulatów Manifestu Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej.
  23. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6., s. 66.
  24. Na wzór Francuskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, początkowo jako „Komitet Wyzwolenia Narodowego”, dodano przymiotnik „Polski”. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6., s. 66.
  25. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 27 2007 s. 29.
  26. Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 30 października 1944 r. o ochronie Państwa. „Art.6. Kto w czasie wojny bez prawnego zezwolenia władzy wyrabia, przechowuje, nabywa, lub zbywa aparat radiowy nadawczy lub odbiorczy podlega karze więzienia, lub karze śmierciDz. U. z 1944 r. Nr 10, poz. 50.
  27. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6., s. 169.
  28. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6., s. 125-138.
  29. Armia Czerwona (od 1946 – Armia Radziecka) zajmowała m.in. port w Szczecinie do 1947 roku, część portu w Świnoujściu i część Legnicy do 1990 roku, kilkadziesiąt poligonów i lotnisk, koszary i osiedla mieszkaniowe.
  30. http://www.ipn.gov.pl/a_091105_grot_wolsza.html.
  31. Wprost 24 – Polski Gułag.
  32. Znamy nazwiska pierwszych ofiar z Łączki. Rzeczpospolita, 2012.
  33. „Innym krokiem, podjętym jednostronnie przez Stalina, było przekształcenie 31 grudnia 1944 r. PKWN w Rząd Tymczasowy, co nosiło wobec aliantów znamię faktu dokonanego” Paweł Wieczorkiewicz, Historia polityczna Polski 1935-1945, Warszawa 2005, wyd. Książka i Wiedza, s. 459, ISBN 83-05-13441-5.
  34. A. Czubiński: Polska i Polacy po II wojnie światowej (1945-1989), Poznań 1998, s. 39.
  35. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1010.
  36. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6., s. 319, pełny tekst wystąpienia w: Rozmowy polityczne w sprawie utworzenia TRJN (czerwiec 1945), Archiwum Ruchu Robotniczego IX/1984, Warszawa 1984 s. 109-110.
  37. „Według stanu na 17 lipca 1946 roku MBP zatrudniało 134 396 osób. Było to trzy razy więcej niż miała przedwojenna policja,obsługująca trzydziestopięciomilionowy kraj ze zrewoltowanymi mniejszościami narodowymi. Pracownicy tego resortu stanowili dokładnie 36,4% pracowników państwowych (z premierem włącznie) – więc co najmniej co trzeci pracownik państwowy służył w organach, a na jednego nauczyciela przypadało 1,3 ubeka.” Andrzej Paczkowski, Stanisław Mikołajczyk, czyli klęska realisty (zarys biografii politycznej), Warszawa 1991, Wyd. Omnipress, s. 203, ISBN 838502882X.
  38. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 27 2007 s. 40.
  39. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 27 2007 s. 41.
  40. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN tom 6. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 1996, s. 920. ISBN 83-01-11968-3.
  41. „Łączna liczebność tych partyzanckich oddziałów zbrojnego podziemia antykomunistycznego wynosić miała według Jerzego Ślaskiego w okresie apogeum walki, tzn. w 1945 r. od 9 do 12 tysięcy. Liczbę tę należałoby oczywiście powiększyć o ludzi czynnych w zapleczu jakby podziemia. Według obwarowanych zastrzeżeniami szacunków Andrzeja Paczkowskiego w okresie o parę miesięcy późniejszym – latem 1945 roku – istniało ponad 100 oddziałów partyzanckich (niektóre do 200 osób), a w różnych formach konspiracji zaangażowane były dziesiątki tysięcy, w tym spora część zbrojnych. Jesienią tego roku z kolei w różnych strukturach nielegalnych... zaangażowanych było do 80 tys. osób.” Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6., s. 211-212, tam szczegółowe odesłanie źródłowe.
  42. „Minister spraw wewnętrznych ZSRR Siergiej Krugłow zdawał w październiku [1946] sprawę Berii: Prezydent Bierut uważa,że w obecnej sytuacji wojska [sowieckiego] MSW są koniecznie potrzebne i prosi o pozostawienie ich w Polsce do marca 1947 r. Jeszcze 20 maja w innym raporcie Krugłowa wyliczano jednostki NKWD rozmieszczone w Polsce. Była to 64 dywizja wojsk wewnętrznych licząca 4199 ludzi, dwa pułki ochrony pogranicza w liczbie 2897 ludzi oraz jednostki łączności rządowej w liczbie 6434- łącznie około 13,5 tysiąca ludzi.” Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ISBN 83-7095-056-6., s. 505-506.
  43. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 27 2007 s. 929.
  44. Włodzimierz Borodziej, Od Poczdamu do Szklarskiej Poręby. Polska w stosunkach międzynarodowych 1945-1947, Londyn 1990, s. 130.
  45. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1023.
  46. Tony Cliff: Russia – A Marxist analysis (Chap.13).
  47. Tony Cliff: Russia – A Marxist analysis (Chap.9).
  48. Ogółem, w latach 1944-1948, na cele reformy rolnej zostało przejętych 9707 majątków ziemskich (ok. 3,49 mln hektarów). Z liczby tej rozparcelowaniu uległo 1,2 mln hektarów pomiędzy 387 000 rodzin chłopskich. Dzieje Polski. Kalendarium. Red. Andrzej Chwalba, Kraków 2000, Wydawnictwo Literackie, s. 718-719, ISBN 83-0803-028-9. Ziemia przejęta przez państwo zarządzana była przez Państwowe Nieruchomości Ziemskie, na których bazie od 1949 tworzono Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR).
  49. „Wbrew prawu nie tylko parcelowano grunty rolne poniżej ustawowego 50 ha., ale także nacjonalizowano dwory ziemiańskie nie mające nic wspólnego z produkcją rolna, brano w posiadanie nie tylko siewniki, ale też meble rodzinne oraz nierzadko obrazy przodków przekazywane potomkom z pokolenia na pokolenie jako najcenniejsze pamiątki rodzinne. A przecież te dobra miały być wy łączone spod przepisów rozporządzenia Min. Rolnictwa i Reform Rolnych z marca 1945 r. To było wywłaszczenie ze wszystkiego bez wyjątku. Frazeologii antyziemiańskiej towarzyszyły masowe aresztowania. W samym tylko woj. rzeszowskim od października do listopada 1944r. uwięziono ok. czterystu byłych właścicieli ziemskich oraz zarządców ich majątków. Pomimo że przepisy dekretu dawały możliwość otrzymania samodzielnego gospodarstwa rolnego poza obrębem powiatu, w którym znajdował się wywłaszczony majątek, np. na Ziemiach Odzyskanych, to procent ziemian. którzy skorzystali z tej możliwości był znikomy. Większość z nich wolała z powodu prześladowali zniknąć, roztopić się w miejskim tłumie. Młodsze pokolenie szukało szczęścia w profesjach nierolniczych, tj. lekarskiej, inżynierskiej zasilając szeregi inteligencji pracującej”. Artur Wiktor, Losy ruchomych dóbr kultury ziemiaństwa w woj. rzeszowskim po zakończeniu II wojny światowej w latach 1944-1947, Rzeszów 2008, s. 256 [1].
  50. „Dekret PKWN wywłaszczał ze skutkiem natychmiastowym i bez odszkodowania wszystkich właścicieli majątków ziemskich o powierzchni powyżej 50 hektarów (w województwach zachodnich powyżej 100 hektarów), odbierając im, oprócz ziemi, żywy inwentarz oraz budynki i ich wyposażenie z dworem włącznie. Ponieważ podczas realizowania reformy pojawiły się rozmaite problemy, podjęto decyzję o wysiedlaniu właścicieli z majątków. Ogłoszone w tym samym czasie Wskazówki dla brygad robotniczych pracujących przy parcelacji majątków nakazywały „usunąć właściciela [...] w ciągu trzech dni, nie pozwalając mu zabrać nic więcej poza przedmiotami osobistego użytku”. Właścicielom ziemskim nie wolno też było brać tej części majątku osobistego, która miała wartość naukową, artystyczną lub muzealną (na podstawie par. 11 rozporządzenia ministra rolnictwa i reform rolnych z 1 marca 1945 r.). Postanowienie to było dla ziemian szczególnie bolesne, pozbawiało ich bowiem wielu pamiątek rodzinnych. Podobnie jak podczas reformy rolnej w Rosji Radzieckiej, podjęto decyzję o usunięciu ziemian poza granice powiatu, w którym znajdował się majątek. Mimo że dekret o reformie rolnej pozbawiał ziemian całego majątku bez odszkodowania, jednak zapewniał im pewne środki do życia. Przyznawał wywłaszczonym ziemianom „zaopatrzenie miesięczne w wysokości uposażenia urzędnika państwowego VI grupy”. Tę tak zwaną rentę ziemiańską szybko ograniczono do osób niezdolnych do pracy, a później zamieniono na rentę inwalidzką w najniższym wymiarze. Politykę rolną nowej władzy w Polsce cechował szczególny radykalizm. Przeprowadzane bowiem w tym samym czasie reformy rolne w Czechosłowacji, na Węgrzech i w Rumunii pozostawiały właścicielom ziemskim pewne minimum posiadania. Agnieszka Łuczak, Ziemiaństwo wielkopolskie w czasie reformy rolnej, Biuletyn IPN 1(12)/2002, wyd. Instytut Pamięci Narodowej Warszawa 2002, s. 38-39.
  51. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 27 2007 s. 39-40.
  52. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 27 2007 s. 45.
  53. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1013.
  54. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1017.
  55. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 27 2007 s. 45.
  56. od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 s. 20-21.
  57. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 13.
  58. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 27 2007 s. 43-45.
  59. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 27 2007 s. 45.
  60. 3 maja 1946 r. w Krakowie, czyli zapominany bunt studencki. Histmag, 2011.
  61. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, Rozdział: Państwo-satelita,s. 877-899, ISBN 83-7095-056-6.
  62. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1020.
  63. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1023.
  64. Archiwa Państwowe: Bazy danych.
  65. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 10-13.
  66. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 11.
  67. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1023.
  68. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1022.
  69. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 27 2007 s. 48.
  70. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN tom 6. Polskie Wydawnictwo Naukowe, 1996, s. 920. ISBN 83-01-11968-3.
  71. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1020.
  72. Wojciech Roszkowski, Historia Polski 1914-2004, Wyd X rozszerzone, Warszawa 2004, Wydawnictwo Naukowe PWN, ISBN 83-01-14242-1, s. 189.
  73. Tadeusz Swat: ...Przed Bogiem i historią. Księga ofiar komunistycznego reżimu w Polsce lat 1944-1956. Mazowsze. Warszawa 2003, s. XII.
  74. Sarmatian Review XVIII.2: Komski.
  75. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007, s. 5.
  76. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 7.
  77. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 16.
  78. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1031.
  79. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1031.
  80. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1031.
  81. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 28.
  82. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 30.
  83. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007, s. 32.
  84. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1031.
  85. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 34.
  86. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1034.
  87. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1034.
  88. Marek Borucki Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 O ludzki socjalizm 1950-1960 str. 38-40.
  89. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 38.
  90. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 39.
  91. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 40.
  92. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 45.
  93. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 46.
  94. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 46-47.
  95. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 40.
  96. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 28 2007 s. 48.
  97. Norman Davies: Boże Igrzysko. s. 1035.
  98. Ryszard Zięba, Justyna Zając: Polska w stosunkach międzynarodowych 1945-1989. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2009, s. 215-216. ISBN 978-83-7611-501-6.
  99. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 29 2007 s. 3-7.
  100. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 29 2007 s. 19-20.
  101. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 29 2007 s. 26.
  102. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 29 2007 s. 21-26.
  103. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 29 2007 s. 29.
  104. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 29 2007 s. 27.
  105. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 29 2007 s. 32.
  106. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 29 2007 s. 30-31.
  107. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 29 2007 s. 35.
  108. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 29 2007 s. 39.
  109. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 29 2007 s. 41.
  110. Od Mieszka I do Jana Pawła II tom 29 2007 s. 429.
  111. „Pierwszą sprawą było wyeliminowanie zagrożenia ze strony arabskich organizacji terrorystycznych w Polsce: Hezbollahu i Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny. Ich przedstawiciele działali tu przez długi czas nie niepokojeni przez nikogo. Dopiero pod koniec lat 80. pod naciskiem USA ówczesny rząd PRL zaczął powoli usuwać z Polski osoby z „czarnej listy” CIA. Zamknięte zostały wówczas m.in. arabskie firmy w Poznaniu i Aninie pod Warszawą, podejrzane o sprzedaż broni organizacjom terrorystycznym. „, za: „Most” tajna operacja Mossadu w Polsce. Focus, 2013.
  112. Słynny terrorysta: Polski rząd szkolił naszych ludzi. tvn24.pl Superwizjer, dostęp 10.02.2009.
  113. Abu Nidal Is Reportedly Placed Under House Arrest by Libyans. New York Times, 1989-11-28.
  114. Suspected Olympic massacre matermind shot.
  115. Janusz Rakowski: Moratorium dla kredytów bankowych PRL. Kultura Paryska, 6 października 1981.
  116. Gra w Gierki. Wprost, 2006.
  117. Długie długi Gierka. Gazeta Wyborcza, 2009-04-02.
  118. Janusz Rakowski: Akcja pomocy dla Polski. Kultura Paryska, 6 października 1981.
  119. Przeciętne dalsze trwanie życia w latach 1950-2005.
  120. 120,0 120,1 120,2 Najwięcej w PRL.
  121. 121,0 121,1 121,2 Najmniej w PRL.
  122. Infant Mortality Rate (ang.). UNICEF. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-01)].
  123. Statistics on World Population, GDP and Per Capita GDP, 1-2008 AD kwiecień 2011.
  124. World Population, GDP and Per Capita GDP, 1-2003 AD 12 krajów to: Austria, Belgia, Dania, Finlandia, Francja, Holandia, Niemcy w dzisiejszych granicach, Norwegia, Szwecja, Szwajcaria, Wielka Brytania, Włochy.
  125. Anna Wacławik-Orpik, Paweł Moczydłowski: Moczydłowski. Głodny wilk. Gazeta Wyborcza, 2013.
  126. Gini coefficient in Central and Eastern Europe. Centreeurope.org.
  127. Komuniści celowo rozpijali Polaków. Dziennik.pl, 8 kwietnia 2008. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-01-20)].
  128. Health Conditions.
  129. RV Daniels: The End of Communist Revolution. 1993. ISBN 9780415061506.
  130. Tomasz Tokarz. Cisza w służbie cenzury. „Kultura i Historia”. ISSN 1642-9826. 
  131. Jacek Kuroń, Karol Modzelewski „List otwarty do partii”. Salon24, 2007-07-24. [zarchiwizowane z tego adresu].
  132. Każdy kilogram obywatela. Wyborcza.pl, 2011.
  133. Bilans 45 lat komunizmu. Rzeczpospolita, 10 marca 2008.
  134. Wprost 24 – Gra w Gierki.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]