Stary cmentarz żydowski w Sanoku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Stary cmentarz żydowski w Sanoku
Teren Okopiska (2011)
Teren Okopiska (2011)
Państwo  Polska
Miejscowość Sanok
Adres ul. Jagiellońska
Typ cmentarza wyznaniowy
Wyznanie judaizm
Stan cmentarza nieczynny
Data otwarcia XVIII wiek
Data likwidacji 1967
Położenie na mapie Sanoka
Mapa lokalizacyjna Sanoka
Stary cmentarz żydowski w Sanoku
Stary cmentarz żydowski w Sanoku
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Stary cmentarz żydowski w Sanoku
Stary cmentarz żydowski w Sanoku
Ziemia 49°33′26″N 22°12′12″E/49,557222 22,203333

Stary cmentarz żydowski w Sanoku, zwany też Okopisko – nieistniejący kirkut społeczności żydowskiej niegdyś zamieszkującej Sanok.

Tradycja mówi, iż najstarsze pochówki w tym miejscu pochodziły z XIV wieku. Pierwotnie był położony poza granicami miasta (zgodnie z tradycją żydowską)[1]. Wzmianki o cmentarzu pochodzą z 1720 roku[2] (możliwe że stanowiło to powiększenie istniejącego wcześniej cmentarza ze średniowiecza[3]). Użytkowania zaprzestano jeszcze przed II wojną światową.

W tradycji Sanoka i piśmiennictwie cmentarz jest do czasów dzisiejszych określany jako Okopisko[4][5][6][7].

Obiekt posiadał wiele zabytkowych macew i steli nagrobnych, stanowiących nagrobne płyty pionowe z płaskorzeźbami i inskrypcjami. Na początku XX wieku cmentarz nie był już czynny do celów grzebalnych (dowodzi tego wniosek z 1905 roku o budowę domu przedpogrzebowego na nowym cmentarzu[8]).

Od 1867 teren cmentarza mieścił się przy ulicy Lwowskiej[9], przy stromym podjeździe drogi[10]. Później arterii została przemianowana na ulicę Jagiellońską.

Podczas II wojny światowej na terenie Okopiska odbywały się egzekucje dokonywane przez Niemców[11][12]. Opis wydarzeń prowadzenia Żydów przez ukraińskich żołnierzy z dywizji SS Galizien na egzekucje odbywające się w tym miejscu zamieścił Kalman Segal w opowiadaniu historycznym Śmierć archiwariusza [13].

W tym czasie cmentarz według niektórych relacji miał zostać zniszczony [14]. Według relacji ocalonego z Holokaustu Jakuba Gurfeina (2006), Niemcy nie zniszczyli płyt nagrobnych na starym kirkucie w czasie okupacji Sanoka i miały one przetrwać wojnę[15]. Po wojnie teren ten został ogrodzony parkanem z desek[16]. Z informacji Edwarda Zająca wynika, że jakaś część macew była wykorzystana w przebudowie ulic Kościuszki i Jagiellońskiej[17]. Pozostałe macewy miały być wówczas pokruszone i wykorzystane przy pracach utwardzających ulice Tadeusza Kościuszki i Jagiellońską[18].

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

W latach 1957 i 1967 na obszarze kirkutu prowadzone były zaawansowane prace ziemne przy udziale robotników i koparki. Notatkę z tego zdarzenia miał sporządzić Stefan Stefański. Układ większości grobów uznano wówczas za nieczytelny z uwagi na ich zniszczenie w czasie prac ziemnych[19]. Zachowała się tylko niewielka ilość grobów na obrzeżach w północno-zachodnim narożniku nekropoli. Mogiły położone były na osi północny zachód NNW - SSE południowo-południowy wschód[20].

Podczas plantowania terenu w 1950 w ziemi odnaleziono kilkadziesiąt kłódek (wedle ustaleń pozostawiano je osobom zmarłym na ustach w przekonaniu, aby nie opowiadali na tamtym świecie, co dzieje się na Ziemi). Odnaleziono także dwie zachowane macewy, które przekazano do Muzeum w Sanoku. W 1951, za zgodą ludności żydowskiej, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej ustanowiło na miejscu dawnego cmentarza skwer[21].

W latach 60. XX wieku na jego terenie (część górna) wybudowano restaurację "Karpacka", obecnie nieistniejącą, aczkolwiek budynek pozostał. W pozostałym obszarze powstał skwer w postaci zieleńca przy ulicy Jagiellońskiej, na terenie którego pielęgnowana jest roślinność[22]. Cmentarz zlikwidowano ostatecznie w 1967 roku.

Na obszarze zieleńca na początku lat 80. XX wieku umieszczono sześć rzeźb na terenie wykonanych jako prace dyplomowe studentów Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie[23].

Przypisy

  1. Sanok, Żydzi i kłódki | Małopolska24
  2. Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka, Sanok 1998, s. 164.
  3. Urząd Miasta Sanoka
  4. Andrzej Potocki: Żydzi w Podkarpackiem. Rzeszów: Libra, 2004, s. 175. ISBN 83-89183-05-6.
  5. Edward Zając, 100 lat Towarzystwa Upiększania Miasta Sanoka 1904-2004, Sanok 2004, s. 14.
  6. Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka. Część druga, Sanok 2000, s. 216.
  7. Paweł Nestorowicz, Boża rola: przyczynek do historii cmentarzy sanockich w 110-tą rocznicę konsekracji cmentarza przy ul. Rymanowskiej, Sanok 2005, s. 7.
  8. Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka, Sanok 1998, s. 102-103.
  9. Edward Zając: Szkice z dziejów Sanoka. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 1998, s. 94-95. ISBN 83-909787-0-9.
  10. Alojzy Zielecki, Rozwój ruchu niepodległościowego, W epoce autonomii galicyjskiej, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995. s. 396.
  11. Marian Jarosz: Księga poległych. Pomordowanych i zmarłych na polu chwały mieszkańców ziemi sanockiej 1939-1944-1948. Sanok: Edytor, 1998, s. 75. ISBN 83-903522-0-6.
  12. Księga pamiątkowa (obchodów 100-lecia Gimnazjum oraz I Liceum Ogólnokształcącego w Sanoku). Sanok: 1980, s. 46.
  13. W trzecim dniu uroczystości poświęconych pamięci atamana obok domku, w którym mieszkał archiwariusz, prowadzono grupę Żydów; sokoliki dzielne, ukraińscy żołnierze z SS Division Galizien, prowadzili ich na okopisko. Przez trzy dni i noce Niemcy byli widzami, a ukraińscy faszyści mieli wolną rękę. Przez trzy dni i trzy noce trwało polowanie na ludzi, krzyk torturowanych, krzyk, który w pewnej chwili urywał się i zamieniał w ciszę śmierci. ..."Kalman Segal Śmierć archiwariusza. str. 145-1946
  14. http://fodz.pl/download/1szlak_chasydzki_sanok_PL.pdf
  15. Rocznik sanockie. tom XI, 2014 str. 52
  16. Rocznik sanockie. tom XI, 2014 str. 52, Marian Jarosz
  17. Edward Zając. Szkice z dziejów Miasta. Sanok, 2005, str. 216
  18. Stefan Stefański, Cmentarze sanockie, Sanok 1991, s. 9-10.
  19. str. 52
  20. Rocznik sanockie. tom XI, 2014 str. 52
  21. Ewa Molisak. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Odbudowa życia gospodarczego i społeczeństwa Sanoka w latach 1944-1950. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 118, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  22. Królewskie Wolne Miasto Sanok
  23. Absolwenci ASP tworzą w Sanoku. „Gazeta Sanocka Autosan”, s. 4, Nr 22 (385) z 1-10 sierpnia 1986. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]