II Rzeczpospolita

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Rzeczpospolita Polska[1]
(II Rzeczpospolita)
Królestwo Polskie (1918)
Austro-Węgry
Cesarstwo Niemieckie
Imperium Rosyjskie
Zachodnioukraińska Republika Ludowa
1918–1945 Polska Rzeczpospolita Ludowa
Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka
Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka
Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka
Trzecia Republika Czechosłowacka
Flaga II Rzeczypospolitej
Herb II Rzeczypospolitej
Flaga II Rzeczypospolitej Herb II Rzeczypospolitej
Hymn:

Mazurek Dąbrowskiego
Położenie II Rzeczypospolitej
Konstytucja mała (1919-1921)
marcowa (1921-1935)
kwietniowa (1935-1945)
Język urzędowy polski, niemiecki[2]
Stolica Warszawa[3]
Ustrój polityczny demokratyczny
(1919-1926)
autorytarny
(1926-1945)
Typ państwa republika parlamentarna (1919-1926)
republika semiprezydencka (1926-1935), republika prezydencka (1935-1939), republika prezydencka w stanie wojny (1939-1945)
Ostatnia głowa państwa prezydent (ostatni)
Władysław Raczkiewicz
Ostatni szef rządu Prezes Rady Ministrów (ostatni) Tomasz Arciszewski
Powierzchnia
 • całkowita
b.d.. na świecie
389 720¹ km²
Liczba ludności (1938)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne

34 849 000 (szacunek 1939 r., według spisu 1931 r. 31 918 000)
89,7 osób/km²
Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Białorusini, Niemcy, Litwini
Jednostka monetarna marka polska (1918-1924)- na terenie całego kraju od kwietnia 1920
złoty polski (1924-1939)
odzyskanie niepodległości


• ogłoszenie
• uznanie

od Niemiec i Austro-Węgier

16 listopada 1918
21 lutego 1919
Inkorporacja (1922): Litwa Środkowa ziemia wileńska
Inkorporacja (1922): Województwo śląskie część Górnego Śląska
Inkorporacja (1938): Województwo śląskie część Śląska Cieszyńskiego
Wycofanie uznania międzynarodowego dla władz RP (utrata podmiotowości prawnej) Wielka Brytania, USA, ZSRR, po nich pozostałe państwa konstytuującej się ONZ
6 lipca 1945
Religia dominująca rzymskokatolicka, greckokatolicka, prawosławie, judaizm
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Terytoria zależne Wolne Miasto Gdańsk
Terytoria autonomiczne województwo śląskie
Mapa II Rzeczypospolitej
Obwieszczenie o utworzeniu Urzędu Skarbu Narodowego
Wystawa światowa w Paryżu w 1937, pawilon Polski

II Rzeczpospolita (II RP) – Rzeczpospolita Polska w latach 1918–1945, od odzyskania suwerenności państwowej w 1918 do wycofania uznania międzynarodowego dla Rządu RP na uchodźstwie w konsekwencji wykonania porozumień między mocarstwami wielkiej trójki na konferencji jałtańskiej w 1945[4][5].

Nazwa podkreśla ciągłość z I Rzecząpospolitą (1569–1795), zlikwidowaną traktatami rozbiorowymi zawartymi pomiędzy Austrią, Prusami i Rosją w drugiej połowie XVIII wieku (1772–1795). Urzędowym językiem II Rzeczypospolitej był polski, a walutą początkowo marka polska, a od 1924 złoty polski. Od 1939 roku, po agresji III Rzeszy i ZSRR, państwo znalazło się w stanie okupacji wojennej, posiadało jednak organy władzy państwowej i siły zbrojne, działające równolegle w podziemiu (Armia Krajowa) i na uchodźstwie (Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie).

W czasie II wojny światowej (1939–1945) terytorium państwowe II Rzeczypospolitej było okupowane przez Niemcy, ZSRR, Słowację i Litwę[6]. II Rzeczpospolita zachowała suwerenność państwową[7], w stosunkach dyplomatycznych reprezentowana była przez Rząd RP na uchodźstwie, który uzyskał schronienie w Paryżu (do 1940), a następnie w Londynie[7].

Większość terytorium Rzeczypospolitej Polskiej anektowanego przez Związek Radziecki i Litwę w 1939 została w 1945 wcielona do Ukraińskiej SRR, Białoruskiej SRR i Litewskiej SRR[4][8].

Daty graniczne[edytuj | edytuj kod]

Za symboliczny początek II Rzeczypospolitej przyjmuje się 11 listopada 1918 roku, kiedy to Józef Piłsudski objął władzę wojskową z rąk Rady Regencyjnej w Warszawie. Trzy dni później (14 listopada) przejął również władzę cywilną, a zarówno Rada Regencyjna, jak i Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej rozwiązały się, przekazując władzę Piłsudskiemu, wkrótce Tymczasowemu Naczelnikowi Państwa.

Po agresji na Polskę III Rzeszy i ZSRR (kampania wrześniowa) i okupacji wojennej terytoriów II RP przez obu agresorów (we wrześniu 1939) legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, uznawaną na arenie międzynarodowej przez cały okres II wojny światowej był Rząd RP na uchodźstwie, a jako podległa mu administracja w okupowanym kraju – Polskie Państwo Podziemne i jego struktury polityczne i wojskowe (Armia Krajowa).

Wycofanie uznania dyplomatycznego dla rządu RP na uchodźstwie przez Wielką Brytanię i USA 6 lipca 1945 roku (i w konsekwencji pozostałe kraje świata zrzeszone w konstytuującej się wówczas Organizacji Narodów Zjednoczonych) uznać można za faktyczny koniec prawnomiędzynarodowy II Rzeczypospolitej.

Ostatecznym aktem jej formalnego istnienia było przekazanie 22 grudnia 1990 roku insygniów prezydenckich II Rzeczypospolitej i oryginału konstytucji kwietniowej przez Ryszarda Kaczorowskiego – ostatniego Prezydenta II Rzeczypospolitej na uchodźstwie – pierwszemu wybranemu w wolnych wyborach Prezydentowi RP[9]Lechowi Wałęsie.

Uznanie międzynarodowe[edytuj | edytuj kod]

Józef Piłsudski niezwłocznie po objęciu władzy cywilnej, tj. 16 listopada 1918 r., wystosował depesze do państw Ententy, informując je o powstaniu niepodległego państwa polskiego[10][11]. Natomiast jako pierwsze istnienie niepodległego państwa polskiego uznały 20 listopada 1918 r. Niemcy, jednak już 15 grudnia 1918 roku Polska zerwała z tym państwem stosunki dyplomatyczne[a][12][13]. Szersze uznanie niepodległości Polski na arenie międzynarodowej związane było z postawą Francji i Wielkiej Brytanii. Wkrótce po rozejmie w Trewirze i zawieszeniu broni na froncie polsko-ukraińskim, uznały rząd Polski: Rada Najwyższa Mocarstw Sprzymierzonych (21 lutego 1919 r.)[14], Francja (24 lutego) oraz Wielka Brytania (25 lutego)[15]. 27 marca tego samego roku niepodległość Polski uznała Stolica Apostolska[16].

Terytorium i granice[edytuj | edytuj kod]

Powierzchnia kraju[edytuj | edytuj kod]

  • 388 634 km² (1 stycznia 1938)
  • 389 720 km² (po zajęciu Zaolzia w październiku 1938)

Długość granic[edytuj | edytuj kod]

Całkowita długość granic Polski – 5529 km

Granice z sąsiednimi państwami według długości

Ustalenie granic[edytuj | edytuj kod]

Granice II Rzeczypospolitej zostały ustalone traktatowo poprzez: traktat wersalski, traktat w Saint Germain, traktat ryski, traktat w Trianon i rozstrzygnięcia międzysojuszniczej Rady Ambasadorów[c]. W 1921 w następstwie traktatu wersalskiego, wyników plebiscytu i trzech powstań śląskich do Polski przyłączono wschodnią część terytorium plebiscytowego na Górnym Śląsku.

Sąsiedzi[edytuj | edytuj kod]

Terytoria zależne i autonomiczne[edytuj | edytuj kod]

Punkty krańcowe granic[edytuj | edytuj kod]

Losy granic II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Po zbrojnej agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939, okupacji wojskowej wschodnich terenów II Rzeczypospolitej przez Armię Czerwoną i ustaleniu w dniu 28 września 1939 przez III Rzeszę i ZSRR w zawartym w Moskwie pakcie o granicach i przyjaźni niemiecko-sowieckiej linii granicznej na okupowanych wojskowo przez Wehrmacht i Armię Czerwoną terenach Polski mieszkańcy obu okupowanych części państwa polskiego poddani zostali represjom przez okupantów.

Do Rzeszy bezpośrednio zostały wcielone: województwo pomorskie, śląskie, poznańskie (Kraj Warty), łódzkie z Łodzią, Suwalszczyzna, północna i zachodnia część Mazowsza oraz zachodnie części województw krakowskiego i kieleckiego.

Z terytorium Rzeczypospolitej pomiędzy linią granicy niemiecko-sowieckiej z 28 września 1939 a określoną w dekrecie wschodnią granicą ziem polskich wcielonych bezpośrednio do Niemiec (określoną jako nowa wschodnia granica Rzeszy) Adolf Hitler utworzył odrębny twór administracyjny podporządkowany Rzeszy – Generalne Gubernatorstwo.

Pozostałe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na wschód od linii granicznej ustalonej na terytorium Polski w układzie pomiędzy III Rzeszą a ZSRR zostało w październiku 1939 anektowane przez ZSRR[18]. Formalną podstawą były pseudoplebiscyty w postaci wyborów w 1939, a następnie aneksja w trybie uchwały Rady Najwyższej ZSRR.

Były to akty prawne równoległe do dwóch dekretów Adolfa Hitlera – (z 8 i 12 października 1939 r.), którymi jednostronnie wcielił zachodnie terytoria Polski do Rzeszy (zobacz: Tereny Rzeczypospolitej Polskiej anektowane przez III Rzeszę), tworząc jednocześnie z centralnych ziem II Rzeczypospolitej Generalne Gubernatorstwo.

Wszystkie powyższe akty prawne, rozporządzające jednostronnie suwerennym i określonym traktatami międzynarodowymi terytorium II Rzeczypospolitej były sprzeczne z ratyfikowaną przez Niemcy i Rosję Konwencją haską IV (1907). Były one w konsekwencji nieważne w świetle prawa międzynarodowego i nie były uznawane zarówno przez Rząd RP na uchodźstwie, jak i państwa sojusznicze wobec Polski, a także państwa trzecie (neutralne) przez cały czas trwania II wojny światowej. Wywodziły się z doktryny przyjętej traktatem o granicach i przyjaźni z 28 września 1939 r. wyłącznie przez III Rzeszę i ZSRR o zaprzestaniu istnienia państwa polskiego z dniem 28 września 1939, po kapitulacji Warszawy jako stolicy Polski.

W wyniku postanowień konferencji w Teheranie, konferencji jałtańskiej i konferencji poczdamskiej po zakończeniu II wojny światowej, Rzeczpospolita Polska (od 1952 pod nazwą Polska Rzeczpospolita Ludowa), objęła centralną i zachodnią część terytorium II Rzeczypospolitej, a także przyznane przez mocarstwa Ziemie Odzyskane i stała się prawnomiędzynarodowym sukcesorem II Rzeczypospolitej. Natomiast ziemie na wschód od Bugu, Kresy Wschodnie, czyli województwa wileńskie, nowogrodzkie, poleskie, wołyńskie, tarnopolskie i stanisławowskie, a także część województwa białostockiego i lwowskiego, zostały wcielone do ZSRR.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

System władzy w II Rzeczypospolitej określany był do 1926 jako republika demokratyczna z wielopartyjnym systemem parlamentarno-gabinetowym. Po zamachu stanu (przewrót majowy 1926) ustrój państwa uległ modyfikacji w trybie zmiany konstytucji (nowela sierpniowa) i faktycznego sposobu wykonywania władzy, w konsekwencji został przekształcony w system prezydencko-autokratyczny (od obozu politycznego sprawującego władzę zwany sanacją).

Kalendarium wydarzeń politycznych[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Polski (1918-1939).
Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Polski (1939-1945).

Władze[edytuj | edytuj kod]

Naczelnik Państwa[edytuj | edytuj kod]

Lp. Zdjęcie Imię i nazwisko Okres sprawowania urzędu[d]
1. Jozef Pilsudski.jpg Józef Piłsudski 22 listopada 1918 – 11 grudnia 1922

Prezydenci[edytuj | edytuj kod]

Lp. Zdjęcie Imię i nazwisko Okres sprawowania urzędu
1. Gabriel narutowicz.jpg Gabriel Narutowicz 11 grudnia 1922 – 16 grudnia 1922
Rataj.jpg Maciej Rataj[e] 16 grudnia 1922 – 22 grudnia 1922
2. Stanislaw Wojciechowski portrait.jpg Stanisław Wojciechowski 22 grudnia 1922 – 14 maja 1926
Rataj.jpg Maciej Rataj[f] 15 maja 1926 – 4 czerwca 1926
Jozef Pilsudski.jpg Józef Piłsudski[g] Nie objął urzędu
3. Ignacy Moscicki.jpg Ignacy Mościcki 4 czerwca 1926 – 30 września 1939

Po przewrocie majowym w 1926 faktycznie najwyższą władzę w państwie posiadał Marszałek Polski Józef Piłsudski, który piastował urząd Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych.

Premierzy[edytuj | edytuj kod]

W latach 1918-1939 Prezydium Rady Ministrów mieściło się w obecnym Pałacu Prezydenckim
W 1928 roku oddano do użytku nową salę posiedzeń sejmu. Senat przejął na własność wcześniejszą siedzibę, którą przebudowano tak, by lepiej spełniała swą funkcję
Lp. Zdjęcie Imię i nazwisko Okres sprawowania urzędu
1. Jędrzej Moraczewski.jpg Jędrzej Moraczewski 18 listopada 1918 – 16 stycznia 1919
2. Ignacy Jan Paderewski.PNG Ignacy Jan Paderewski 18 stycznia 1919 – 27 listopada 1919
3. L Skulski.jpg Leopold Skulski 13 grudnia 1919 – 9 czerwca 1920
4. Witos 1920.jpg Wincenty Witos 10 czerwca 1920 – 23 czerwca 1920
5. Władysław Grabski 1925.jpg Władysław Grabski 27 czerwca 1920 – 24 lipca 1920
6. Witos 1920.jpg Wincenty Witos (po raz drugi) 24 lipca 1920 – 13 września 1921
7.
8.
Antoni Ponikowski.jpg Antoni Ponikowski
(dwukrotnie)
19 września 1921 – 5 marca 1922
10 marca 1922 – 6 czerwca 1922
9. Artur Śliwiński1.jpg Artur Śliwiński 28 czerwca 1922 – 7 lipca 1922
10. Wojciech Korfanty.PNG Wojciech Korfanty[h] 14 lipca 1922 – 31 lipca 1922
11. Julian Nowak1.jpg Julian Ignacy Nowak 31 lipca 1922 – 14 grudnia 1922
12. Sikor.jpg Władysław Eugeniusz Sikorski 16 grudnia 1922 – 26 maja 1923
13. Witos 1920.jpg Wincenty Witos (po raz trzeci) 28 maja 1923 – 4 grudnia 1923
14. Władysław Grabski 1925.jpg Władysław Grabski (po raz drugi) 19 grudnia 1923 – 14 listopada 1925
15. Skrzynski A.jpg Aleksander Józef Skrzyński 20 listopada 1925 – 5 maja 1926
16. Witos 1920.jpg Wincenty Witos (po raz czwarty) 10 maja 1926 – 14 maja 1926
17.
18.
19.
Kazimierz Bartel.jpg Kazimierz Bartel
(trzykrotnie)
15 maja 1926 – 4 czerwca 1926
8 czerwca 1926 – 24 września 1926
27 września 1926 – 30 września 1926
20. Jozef Pilsudski.jpg Józef Klemens Piłsudski 2 października 1926 – 27 czerwca 1928
21. Kazimierz Bartel.jpg Kazimierz Bartel (po raz czwarty) 27 czerwca 1928 – 13 kwietnia 1929
22. Switalski K.jpg Kazimierz Świtalski 14 kwietnia 1929 – 7 grudnia 1929
23. Kazimierz Bartel.jpg Kazimierz Bartel (po raz piąty) 29 grudnia 1929 – 15 marca 1930
24. Walery Sławek.PNG Walery Sławek 29 marca 1930 – 23 sierpnia 1930
25. Jozef Pilsudski.jpg Józef Klemens Piłsudski (po raz drugi) 25 sierpnia 1930 – 4 grudnia 1930
26. Walery Sławek.PNG Walery Sławek (po raz drugi) 4 grudnia 1930 – 26 maja 1931
27. Aleksander prystor 1.jpg Aleksander Prystor 27 maja 1931 – 9 maja 1933
28. Janusz Jędrzejewicz.PNG Janusz Jędrzejewicz 10 maja 1933 – 13 maja 1934
29. Leon Kozłowski.PNG Leon Tadeusz Kozłowski 15 maja 1934 – 28 marca 1935
30. Walery Sławek.PNG Walery Sławek (po raz trzeci) 28 marca 1935 – 12 października 1935
31. Zyndram Koscialkowski.jpg Marian Zyndram-Kościałkowski 13 października 1935 – 15 maja 1936
32. Sławoj-składkowski 1.jpg Felicjan Sławoj Składkowski 15 maja 1936 – 30 września 1939

Rząd RP na uchodźstwie[edytuj | edytuj kod]

Po agresji na Polskę III Rzeszy i ZSRR (kampania wrześniowa) i okupacji wojennej terytoriów II RP przez obu agresorów legalną kontynuacją władz II Rzeczypospolitej, uznawaną na arenie międzynarodowej przez cały okres II Wojny Światowej był Rząd RP na uchodźstwie a jako podległa mu administracja w okupowanym kraju – Polskie Państwo Podziemne i jego struktury polityczne i wojskowe (Armia Krajowa).

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Podział administracyjny II RP.
Podział administracyjny II RP
(1937)
Tablice rejestracyjne
(1937)
Województwo Siedziba Powierzchnia
w tys. km²
(1930)
Ludność
w tys. osób
(1931)
20-24 POL województwo białostockie II RP COA.svg białostockie Białystok 26,0 1263,3
25-29 POL województwo kieleckie II RP COA.svg kieleckie Kielce 22,2 2671,0
30-34 POL województwo krakowskie II RP COA.svg krakowskie Kraków 17,6 2300,1
35-39 POL województwo lubelskie II RP COA.svg lubelskie Lublin 26,6 2116,2
40-44 POL województwo lwowskie II RP COA.svg lwowskie Lwów 28,4 3126,3
45-49 POL województwo łódzkie II RP COA.svg łódzkie Łódź 20,4 2650,1
50-54 POL województwo nowogródzkie II RP COA.svg nowogródzkie Nowogródek 23,0 1057,2
55-59 POL województwo poleskie II RP COA.svg poleskie Brześć nad Bugiem 36,7 1132,2
60-64 POL województwo pomorskie II RP COA.svg pomorskie Toruń 25,7 1884,4
65-69 POL województwo poznańskie II RP COA.svg poznańskie Poznań 28,1 2339,6
70-74 POL województwo stanisławowskie II RP COA.svg stanisławowskie Stanisławów 16,9 1480,3
00-19 POL Warszawa COA.svg Miasto Warszawa Warszawa 0,14 1179,5
85-89 POL województwo warszawskie II RP COA.svg warszawskie Warszawa 31,7 2460,9
75-79? POL województwo śląskie II RP COA.svg śląskie Katowice 5,1 1533,5
80-84 POL województwo tarnopolskie II RP COA.svg tarnopolskie Tarnopol 16,5 1600,4
90-94 POL województwo wileńskie II RP COA.svg wileńskie Wilno 29,0 1276,0
95-99 POL województwo wołyńskie II RP COA.svg wołyńskie Łuck 35,7 2085,6


Demografia[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
Wikimedia Commons
Zasięg języka polskiego 1918 (Eugeniusz Romer: Geograficzno-Statystyczny Atlas Polski, Lwów 1921, wyd.2 – tablica 11)
Ludność Polski według kryterium języka ojczystego 1931. Oficjalna mapa Głównego Urzędu Statystycznego 1931.
Ludność Rzeczypospolitej z językiem ojczystym polskim według spisu statystycznego z 1931 roku
Mapa języków II RP, 1931[19]
Język ojczysty w województwach wg spisu z 1931
Polska, gęstość zaludnienia, 1930
Ludność
Data spisu Ludność Procent ludności miejskiej Gęstość zaludnienia
(osób na 1 km²)
30 września 1921 27 177 000 24,6% 69,9
9 grudnia 1931 32 107 000 27,4% 82,6
31 grudnia 1938 34 849 000 30% 89,7

Narodowości[edytuj | edytuj kod]

Polska w okresie międzywojennym była krajem wielonarodowościowym, w którym Polacy stanowili od 64 do 69,2% populacji. Na większości obszaru wiejskiego Kresów Wschodnich Polacy stanowili mniejszość (na rzecz Ukraińców lub Białorusinów), natomiast większość w dużych miastach[20]. Polacy przeważali m.in. na Wileńszczyźnie i w ówczesnym województwie lwowskim. Na zachodzie przeważali w niektórych okolicach Niemcy. W wielu miejscowościach dominowała ludność żydowska. Dochodziło do konfliktów między władzami a przedstawicielami mniejszości. Niejednokrotnie też przedstawiciele mniejszości narodowych stawali się obiektem ataków zmasowanej propagandy środowisk nacjonalistycznych[21].

Narodowości według spisu z 1921 r. (samookreślenie według deklarowanej narodowości respondentów)[22]

  1. Polacy[23] 69,2%
  2. Ukraińcy[24]14,0%
  3. Żydzi[25]7,8%
  4. Białorusini[26]3,9%
  5. Niemcy[27]3,8%
  6. Inna, lub nie podana -1,3%

Narodowości według spisu z 1931 r. (samookreślenie według deklarowanego języka ojczystego respondentów)[22]

  1. Polacy[28] – 68,9%.
  2. Ukraińcy[29][i][j][k] – 13,9%
  3. Żydzi[30] – 8,6%.
  4. Białorusini[31] – 3,1%.
  5. Niemcy[32] – 2,3%.
  6. Inna, lub nie podana – 3,2%

Religie[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny:

Ludność największych miast w 1939[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Miasta II Rzeczypospolitej.

W Polsce istniały wówczas: 2 miasta o ludności powyżej 500 tys. (Warszawa i Łódź), 9 miast o ludności 100–500 tys., 12 miast o ludności 50–100 tys., 46 miast o ludności 20–50 tys. i 83 miasta o ludności 10–20 tys.[33]

miasto liczba mieszkańców (tys.) województwo
1 Herb Warszawy Warszawa 1289[34] warszawskie
2 Herb Łodzi Łódź 672[34] łódzkie
3 Herb Lwowa Lwów 318[34] lwowskie
4 Herb Poznania Poznań 272[34] poznańskie
5 Herb Krakowa Kraków 259[34] krakowskie
6 Herb Wilna Wilno 209[34] wileńskie
7 Herb Bydgoszczy Bydgoszcz 141[34] poznańskie/od 1.04.1938 r. pomorskie
8 Herb Częstochowy Częstochowa 138[34] kieleckie
9 Herb Katowic Katowice 134[34] śląskie
10 Herb Sosnowca Sosnowiec 130[34] kieleckie
11 Herb Lublina Lublin 122[34] lubelskie
12 Herb Gdyni Gdynia 120[34] pomorskie
13 Herb Chorzowa Chorzów 110[34] śląskie
14 Herb Białegostoku Białystok 107[34] białostockie
15 Herb Kalisza Kalisz 81[35] poznańskie
16 Herb Radomia Radom 78[36] kieleckie
17 Herb Torunia Toruń 62[36] pomorskie
18 Herb Stanisławowa Stanisławów 60[36] stanisławowskie
19 Herb Kielc Kielce 58[36] kieleckie
20 Herb Włocławka Włocławek 56[36] pomorskie
17 Herb Grudziądza Grudziądz 54[36] pomorskie
21 Herb Brześcia nad Bugiem Brześć nad Bugiem 51[36] poleskie
22 Herb Piotrkowa Trybunalskiego Piotrków Trybunalski 51[36] łódzkie
23 Herb Przemyśla Przemyśl 51[36] lwowskie

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Pod naciskiem Francji oraz pod wpływem antyniemieckich demonstracji.
  2. Brzeg Półwyspu Helskiego stanowił 74 km, brzeg morza otwartego 24 km, a brzeg Zatoki Puckiej 49 km.
  3. W odniesieniu do granicy Polski z Czechosłowacją na Śląsku Cieszyńskim, Orawie i Spiszu, granicy z Litwą i suwerenności Polski nad terytorium Galicji Wschodniej i Wileńszczyzną. Tekst deklaracji opublikowany w: Dz. U. z 1923 r. Nr 49, poz. 333.
  4. Od 14 listopada Józef Piłsudski zastępował Radę Regencyjną, pełniąc funkcję Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego. Wprowadzający funkcję Tymczasowego Naczelnika Państwa dekret Józefa Piłsudskiego o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej (Dz. U. z 1918 r. Nr 17, poz. 40) został wydany 22 listopada 1918 r., zaś ogłoszony w Dzienniku Praw Państwa Polskiego – 29 listopada.
  5. Pełnił obowiązki prezydenta RP jako marszałek Sejmu po śmierci Gabriela Narutowicza.
  6. Pełnił obowiązki prezydenta RP jako marszałek Sejmu po ustąpieniu Stanisława Wojciechowskiego.
  7. Wybrany 31 maja 1926 przez Zgromadzenie Narodowe na urząd Prezydenta Rzeczypospolitej, nie przyjął urzędu.
  8. Desygnowany przez Sejm, nie rozpoczął misji formowania gabinetu, w obliczu sprzeciwu naczelnika państwa.
  9. „Metoda, użyta przy badaniu stosunków językowych wśród mniejszości słowiańskich w Małopolsce Wschodniej, była zupełnie inną, inną też będzie dokładność wyników językowych w tej dzielnicy, oczywiście, jeżeli chodzi o ustalenie podziału tych mniejszości na poszczególne grupy, nie zaś o odgraniczenie ich od ludności polskiej. Tutaj, z powodu protestów ludności staroruskiej, odżegnywującej się od nazwy języka „ukraińskiego”, której narzucenie, jako jedynie obowiązującej, mogłoby wpłynąć ujemnie na przebieg akcji spisowej, a więc wyłącznie ze względów technicznych, nie zaś zasadniczych, wprowadzono równolegle oba określenia: „język ukraiński” i „język ruski”, dając jednocześnie obu odłamom ludności możność określenia języka ojczystego nazwą dowolnie wybraną. Uzyskane w obu rubrykach liczby nie zostaną jednak ogłoszone oddzielnie, lecz będą złączone w jedną wspólną pozycję spisową języka ojczystego ukraińskiego (ruskiego), tak jak to zostało dokonane w dopiero co przytoczonem oszacowaniu. Stanie się to dlatego, „że oba wyrazy zostały użyte na oznaczenie jednej i tej samej grupy etnicznej i że za zasadnicze określenie języka tej grupy jest uważane określenie – „ukraiński (patrz wywiad z p. Dr. Buławskim – „Sprawy Narodowościowe” Nr. 1/1932, s. 6). W ten sposób nastawienie ideologiczne spisu 1931 r. w stosunku do mniejszości słowiańskich w Małopolsce, pomimo uzasadnionej względami natury technicznej różnicy terminologji, zasadniczo nie różni się od nastawienia spisu 1921 oraz wszystkich przedwojennych spisów austrjackich, które, tak jak i spis 1931 r., wychodziły z założenia nierozróżniania podziału tych mniejszości, a mianowicie: podziału językowego w spisach austrjackich, narodowościowego zaś w spisie 1921 r. (…) Zresztą stwierdzenie istnienia w Małopolsce nieistniejącej ani na Ziemiach Wschodnich ani nigdzie poza granicami Rzeczypospolitej odrębnej narodowości lub języka „ruskiego”, czwartego z kolei w Słowiańszczyźnie Wschodniej obok białoruskiego, ukraińskiego i rosyjskiego, nie mogłoby być obecnie naukowo uzasadnione.” Alfons Krysiński, Ludność polska i mniejszości w świetle spisów 1921 i 1931, Warszawa 1933, Instytut Badań Spraw Narodowościowych, Biblioteka Spraw Narodowościowych nr 11, s. 44-46.
  10. „Naród nie jest społecznością homogeniczną, stąd też w przypadku ukraińskiego etnosu zamieszkującego terytorium II Rzeczypospolitej możemy wyróżnić następujące grupy prezentujące różny stopień świadomości i samoidentyfikacji: 1. Ukraińcy świadomi swej odrębności narodowej, kultywujący swą odrębność i manifestujący ją na zewnątrz; 2. Ukraińcy o ugruntowanej świadomości narodowej, ograniczający ją jednak do sfery rodzinnej i konfesyjnej; 3. Ukraińcy o niewykształconej świadomości narodowej, zachowujący poczucie odrębności na poziomie etnicznym oraz utrzymujący więź ze swym wyznaniem, słabo znający język literacki, ale modlący się po rusku (Rusini)”'; Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930-1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, ISBN 83-917615-4-1, s. 45.
  11. „Liczebność Rusinów, których – poza przywódcami, określającymi się coraz wyraźniej jako Rosjanie, czego dowodzili przez przyjmowanie języka rosyjskiego- uznać należy za zbiorowość etniczną, była znikoma. Na podstawie statystyk wyborczych oraz liczby członków instytucji i stowarzyszeń kulturalnych (Towarzystwo im. Michaiła Kaczkowskiego) oraz gospodarczych (Rewizyjny Związek Ruskich Spółdzielni, Ruskij Rolniczyj Sojuz) pozostających pod wpływami „staroruskimi” można ją szacować na 4 do 8% ogółu populacji ukraińskiej.” Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931-1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek, ISBN 83-7441-121-X, s. 104. „A. Krysiński szacował rzeczywistą liczebność grupy uważającej się za „Rusinów” na 250 tys.” Andrzej Chojnowski, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921-1939, Wrocław 1979, Wyd. Zakład Narodowy im Ossolińskich, ISBN 83-04-00017-2, s 9. przypis 14.

Przypisy

  1. Zgodnie z Monitorem Polskim do 14 listopada 1918 formalnie wciąż Królestwo Polskie, od 14 listopada 1918 (M.P. z 1918 r. Nr 203.) do 13 marca 1919 (M.P. z 1919 r. Nr 59.) Republika Polska, ponadto także od 8 listopada 1918 do 16 sierpnia 1919 (Dz. U. z 1919 r. Nr 66, poz. 400Ustawa z dnia 31 lipca 1919 r. w sprawie wydawania Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej.) Dziennik Praw używał nazwy Państwo Polskie.
  2. W województwie śląskim.
  3. Od 17 września 1939 r. władze RP opuściły kraj i znajdowały się na uchodźstwie – do 30 września legalne władze Polski przebywały na terytorium Rumunii, od 30 września do grudnia 1939 siedzibą polskich władz na uchodźstwie był Paryż, następnie do czerwca 1940 r. Angers (Francja), a później Londyn.
  4. 4,0 4,1 Krystyna Kersten: Jałta w polskiej perspektywie. London: Aneks Publishers, 1989, s. 101–110. ISBN 0-906601-58-4.
  5. Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 256, 258, 408. ISBN 83-214-0092-2.
  6. Jerzy Ochmański: Historia Litwy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 324–325. ISBN 83-04-03107-8.
  7. 7,0 7,1 Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 408, 471. ISBN 83-214-0092-2.
  8. Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 2, poz. 5).
  9. Określanej jako III Rzeczpospolita.
  10. Monitor Polski Nr 206 z 18 listopada 1918 r.
  11. Kronika powstań polskich 1794–1944. Warszawa: Wydawnictwo Kronika, s. 333, 338. ISBN 83-86079-02-9.
  12. Jerzy Krasuski: Polska-Niemcy. Wrocław: Ossolineum, 2009, s. 221. ISBN 978-83-04-04985-7.
  13. Kronika powstań polskich 1794–1944. Warszawa: Wydawnictwo Kronika, s. 342. ISBN 83-86079-02-9.
  14. Jan Karski: Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919-1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1992, s. 37. ISBN 83-06-02162-2.
  15. Kronika powstań polskich 1794–1944. Warszawa: Wydawnictwo Kronika, s. 350. ISBN 83-86079-02-9.
  16. Kronika powstań polskich 1794–1944. Warszawa: Wydawnictwo Kronika, s. 352. ISBN 83-86079-02-9.
  17. Gdyby nie port... 90 lat temu Gdynia dostała szansę na rozwój (pol.). TVN24.pl, 2012-09-23. [dostęp 2012-09-23].
  18. Traktat o granicach i przyjaźni zawarty 28.09.1939 w Moskwie pomiędzy III Rzeszą a ZSRR stwierdzał w art. III: Niezbędna reorganizacja administracji publicznej będzie przeprowadzona na terenach na zachód od linii określonej w artykule I przez Rząd Rzeszy Niemieckiej, na terenach na wschód od tej linii przez Rząd ZSRR.
  19. Mapa opracowana na podstawie: 1. Eugeniusz Romer, Powszechny atlas geograficzny, Książnica-Atlas, Lwów-Warszawa 1928 2. Atlas historyczny Polski, PPWK Warszawa-Wrocław 1998, s. 46.
  20. Polacy stanowili większość w dużych miastach, w mniejszych miastach dominowała ludność polska lub żydowska.
  21. N. Wójtowicz, Masoni w wielonarodowościowej II Rzeczypospolitej (Warszawa 2011) ISBN 978-83-925702-4-0.
  22. 22,0 22,1 Henryk Zieliński, „Historia Polski 1914-1939”, Ossolineum, Wrocław 1985, ISBN 83-04-00712-6, s. 124-126, Tabela 6.
  23. Respondenci podający narodowość polską jako własną.
  24. Respondenci podający „narodowość rusińską” jako własną. Narodowości ukraińskiej spis nie przewidywał.
  25. Respondenci podający narodowość żydowską jako własną.
  26. Respondenci podający narodowość białoruską jako własną.
  27. Respondenci podający narodowość niemiecką jako własną.
  28. Respondenci podający język polski jako ojczysty.
  29. Respondenci podający język ukraiński i „język ruski” jako ojczysty.
  30. Respondenci podający jidisz i język hebrajski jako ojczysty.
  31. Respondenci podający język białoruski jako ojczysty.
  32. Respondenci podający język niemiecki jako ojczysty.
  33. Mały Rocznik Statystyczny 1939, s. 34-36.
  34. 34,00 34,01 34,02 34,03 34,04 34,05 34,06 34,07 34,08 34,09 34,10 34,11 34,12 34,13 Dane z 1939 r.
  35. Włodzimierz Bonusiak: Odbudowa, rozwój przestrzenny i ludnościowy miasta w latach 1918–1939. W: Dzieje Kalisza. Władysław Rusiński (red.). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1977, s. 556.
  36. 36,0 36,1 36,2 36,3 36,4 36,5 36,6 36,7 36,8 Dane z 1931 r.
  37. Maria Szachówna: Kalisz i jego okolice. Przewodnik ilustrowany z planem miasta. Kalisz: Drukarnia Wydawnicza w Kaliszu, 1927, s. 127.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]