Uszpia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Uszpia – wczesny władca miasta-państwa Aszur, który panował najprawdopodobniej pod koniec XXI wieku p.n.e. Nie jest znany ze współczesnych mu źródeł, ale jego imię wymienia Asyryjska lista królów i wspomniany jest w inskrypcjach dwóch późniejszych królów asyryjskich.

Wzmianki źródłowe[edytuj | edytuj kod]

Imię Uszpia jest poświadczone w trzech źródłach: początkowym fragmencie Asyryjskiej listy królów oraz dwóch inskrypcjach budowlanych asyryjskich królów Salmanasara I (1273–1244 p.n.e.) i Asarhaddona (680–669 p.n.e.).

Tudija, Adamu, Jangi, Suhlamu, Harharu, Mandaru, Imsu, Harsu,
Didanu, Hanu, Zuabu, Nuabu, Abazu, Belu, Azarah, Uszpia, Apiaszal.
Razem: 17 królów, którzy mieszkali w namiotach.
[1]
– pierwsze dwa ustępy Asyryjskiej listy królów
W tym czasie w E-hursagkurkurra[2], świątyni Aszura, mego pana – którą Uszpia, namiestnik Aszura[3], mój przodek, jako pierwszy wzniósł, którą, gdy stała się stara, Eriszu (I), mój przodek, namiestnik Aszura, odbudował, którą, gdy 159 lat minęło od panowania Eriszu (I) i ta świątynia (znów) stała się stara, Szamszi-Adad (I), (który był) również namiestnikiem Aszura, odbudował, i gdy 580 lat (przeminęło) – w tej świątyni, którą Szamszi-Adad (I), namiestnik Aszura odbudował, a która stała się bardzo stara, wybuchł pożar...[4]
– fragment inskrypcji Salmanasara I
Pierwsza świątynia boga Aszura, którą Uszpia, mój przodek, kapłan boga Aszura[5] zbudował, stała się stara i Eriszu (I), syn Ilu-szumy, mój przodek, kapłan boga Aszura, odbudował (ją); 126 lat minęło, ona ponownie stała się stara i Szamszi-Adad (I), syn Ila-kabkabi, mój przodek, kapłan boga Aszura, odbudował (ją); 434 lata minęły i świątynia ta zniszczona została w pożarze, (a) Salmanasar (I), syn Adad-nirari (I), mój przodek, kapłan boga Aszura, odbudował (ją); 580 lat minęło i wewnętrzna cella, siedziba boga Aszura, mego pana, (...) stała się bardzo stara i zaczęła się rozpadać...[6]
– fragment inskrypcji Asarhaddona


Analiza źródeł[edytuj | edytuj kod]

Zarówno w Asyryjskiej liście królów, jak i w inskrypcjach Salmanasara I i Asarhaddona, imię Uszpia (Ušpia) zapisywane jest w ten sam sposób: mUš-pi-a[7]. Wariant Aušpia w jednej z kopii inskrypcji Salmanasara I jest najprawdopodobniej wynikiem błędu skryby przepisującego tekst[8].

Imię Uszpia ma pochodzenie subartyjskie. W Asyryjskiej liście królów jeszcze tylko imię Kikkia ma tę samą etymologię. Plemiona Subartu, spokrewnione z Hurytami, zaludniły rejony północnej Mezopotamii w V–IV tysiącleciu p.n.e. i na początku II tysiąclecia p.n.e. zmieszały się z przybyłymi tu semickimi plemionami asyryjskimi. Już po ukształtowaniu się imperium asyryjskiego plemiona te całkowicie zasymilowały się z ludami semickimi[9].

Wzmianka źródłowa o tym, że Uszpia był jednym z władców mieszkających w namiotach, zdaje się wskazywać na półkoczowniczy tryb życia Amorytów, którzy pod koniec III tysiąclecia p.n.e. przeniknęli do Górnej Mezopotamii. Z drugiej strony informacja o zbudowaniu świątyni przez Uszpię sugeruje stopniowe przechodzenie nomadów do osiadłego stylu życia wzorem Akadyjczyków[10][11][12].

Kwestia historyczności Uszpii[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze ustępy Asyryjskiej listy królów umieszczają Uszpię pośród "17 królów, którzy panowali w namiotach". O władcach tych, poza Uszpią, praktycznie nic nie wiadomo. H. Lewy identyfikuje ich jako przywódców wędrownych plemion, z których narodzić się miał naród asyryjski[13]. A.K. Grayson uważa ich z kolei za nomadycznych przodków króla Szamszi-Adada I (1813–1781 p.n.e.), amoryckiego uzurpatora, który włączyć miał ich imiona do Listy, by "udowodnić" w ten sposób swe prawa do asyryjskiego tronu[14]. Powołuje się on przy tym na opublikowany przez J.J. Finkelsteina[15] tekst wymieniający imiona przodków władców z amoryckiej dynastii Hammurabiego, z których wiele jest identycznych lub bardzo podobnych do tych podanych w Liście. Przy tym założeniu władcy z Listy, wywodzący się tak naprawdę z tradycji amoryckiej, nie mieliby w rzeczywistości żadnego związku z Aszur. Jednak według A. Malamata, który porównał linię genealogiczną dynastii Hammurabiego z tekstu Finkelsteina z linią genealogiczną dynastii Szamszi-Adada I z Listy, podobieństwo imion dotyczy jedynie pierwszych dwunastu spośród "17 królów, którzy mieszkali w namiotach"[16]. Ostatnich pięciu, od Abazu do Apiaszala, umieszcza on w odrębnej linii sugerując, iż mogli być oni historycznymi władcami Aszur, których imiona dodano do pozostałych dwunastu, by nadać Liście pozorów autentyczności[17]. Z piątki tej jedynie Uszpia wymieniany jest w innych źródłach: inskrypcjach późniejszych władców asyryjskich. Czynią go one – zarówno inskrypcja Salmanasara I jak i inskrypcja Asarhaddona – pierwszym znanym budowniczym świątyni boga Aszura w mieście Aszur. Ponieważ pomiędzy pracami budowlanymi przy każdej asyryjskiej świątyni ze względów religijnych musiał upłynąĉ ściśle określony czas, niezmiernie ważne zawsze było ustalenie, który z wcześniejszych władców jako ostatni je prowadził[18]. By to ustalić, władcy pragnący zacząć odbudowę świątyni często kazali przekopywać jej fundamenty w poszukiwaniu depozytów fundacyjnych swych poprzedników. W inskrypcjach Salmanasara I i Asarhaddona wymieniani są trzej poprzedni budowniczowie świątyni Aszura: Uszpia, Eriszum I i Szamszi-Adad I, co oznacza, że ich depozyty fundacyjne musiały zostać odnalezione. Z zachowanych inskrypcji Eriszuma I[19] i Szamszi-Adada I[20] wiadomo, iż rzeczywiście prowadzili oni prace budowlane przy tej świątyni. To sugeruje, że Salmanasar I i Asarhaddon musieli mówić prawdę również i o pracach budowlanych Uszpii, choć jego własnych inskrypcji jak dotychczas nie odkryto. To właśnie świadectwo obu królów asyryjskich przekonuje obecnie większość badaczy, iż Uszpia był rzeczywistym, wczesnym władcą Aszur[21][17][22].

Datowanie panowania Uszpii[edytuj | edytuj kod]

H. Lewy umieszcza panowanie Uszpii w okresie presargonidzkim (przed 2350 p.n.e.), uznając go za władcę, za którego panowania dokonało się przejścia z wędrownego do osiadłego trybu życia, czego symbolem miała być budowa świątyni w Aszur[13]. Zdaniem innych badaczy bardziej prawdopodobne wydaje się jednak datowanie panowania tego władcy na koniec rządów III dynastii z Ur (koniec XXI wieku p.n.e.)[23][22]. W.W. Hallo czyni go jednym z następców Zariquma, gubernatora Aszur z czasów panowania króla Ur Amar-Suena (ok. 2047–2038 p.n.e.)[22]. Z drugiej strony Uszpia musiał panować wcześniej niż Kikkia, inny wczesny władca Aszur, który był najprawdopodobniej współczesny Ibbi-Suenowi (ok. 2029–2005 p.n.e.) i uwolnił Aszur spod panowania królów Ur[24].

Przypisy

  1. Asyryjska lista królów: kopia B (I 1-10) i kopia C (I 1-9); tłumaczenie za: A.K. Grayson, Königslisten..., s.102-103.
  2. E-hursagkurkurra (sum. e2.hur.sağ.kur.kur.ra, tłum. "Dom – góra krajów") była nazwą celli boga Aszura w jego świątyni w mieście Aszur. W inskrypcjach Salmanasara I nazwa ta odnosi się do całej świątyni; A.R. George, House Most High. The Temples of Ancient Mesopotamia, Eisenbrauns, Winona Lake 1993, s. 101.
  3. "Namiestnik boga Aszura" (iššiak daššur) był tytułem używanym przez wielu wczesnych władców Aszur; hasło iššakku, The Assyrian Dictionary, tom 7 (I/J), The Oriental Institute, Chicago 1960, s. 263-264.; A.K. Grayson, Assyrian..., s. 5, przypis 28.
  4. L. Messerschmidt, Keilschrifttexte..., 13 (III 32 – IV 5); tłumaczenie za: A.K. Grayson, Assyrian..., s. 83–84.
  5. "Kapłan boga Aszura" (sanga daš-šur) jest jednym z tytułów królów asyryjskich, spotykanym często w ich inskrypcjach; hasło šangû, The Assyrian Dictionary, tom 17 (Š/1), The Oriental Institute, Chicago 1989, s. 382.
  6. R. Borger, Die Inschriften..., 3 (III 16-41); tłumaczenie za: The Royal Inscriptions of the Neo-Assyrian Period, tekst Esarhaddon 057.
  7. Asyryjska lista królów: kopia B (I 9), kopia C (I 8); inskrypcja Salmanasara I: L. Messerschmidt, Keilschrifttexte..., 13 (III 33); inskrypcja Asarhaddona: R. Borger, Die Inschriften..., 3 (III 17).
  8. A.K. Grayson, Assyrian..., s. 83, przypis 184.
  9. А.И. Авдиев, История Древнего Востока..., s. 348–349.
  10. M.L. Uberti, Wsprowadzenie do historii starożytnego Bliskiego Wschodu..., s. 90.
  11. D. Arnaud, Starożytny Bliski Wschód..., s. 18.
  12. J. Laessoe, Ludy Asyrii..., s. 70.
  13. 13,0 13,1 H. Lewy, Assyria..., s. 745.
  14. A.K. Grayson, Assyrian..., s. 1.
  15. J.J. Finkelstein, "The Genealogy of the Hammurapi Dynasty", Journal of Cuneiform Studies 20 (1966), s. 95–118.
  16. A. Malamat, "King Lists...", s. 165–168.
  17. 17,0 17,1 A. Malamat, "King Lists...", s. 169.
  18. H. Lewy, Assyria..., s. 740–741.
  19. A.K. Grayson, Assyrian..., s. 8–15.
  20. A.K. Grayson, Assyrian..., s. 18-28
  21. H. Lewy, Assyria..., s. 744.
  22. 22,0 22,1 22,2 W.W. Hallo, "Zāriqum", Journal..., s. 221.
  23. A. Malamat, "King Lists...", s. 169, przypis 19.
  24. H. Lewy, Assyria..., s. 747.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • D. Arnaud, Starożytny Bliski Wschód. Od wprowadzenia pisma do Aleksandra Wielkiego, Warszawa 1982. ISBN 83-01-03000-3.
  • R. Borger, Die Inschriften Asarhaddons, Königs von Assyrien (Archiv für Orientforschung, Beiheft 9), Graz 1956.
  • A.K. Grayson, Assyrian Royal Inscriptions, tom 1 (From the Beginning to Ashur-resha-ishi I), seria Records of the Ancient Near East (RANE), Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1972.
  • A.K. Grayson, Königslisten und Chroniken. B. Akkadisch, w: Reallexikon der Assyriologie, tom VI (Klagesang-Libanon), Walter de Gruyter, Berlin – New York 1980-83, s. 86–135.
  • W.W. Hallo, "Zāriqum", Journal of Near Eastern Studies 15 (1956), s. 220–225.
  • J. Laessoe, Ludy Asyrii, Warszawa 1972.
  • H. Lewy, Assyria c. 2600–1816 B.C., w: The Cambridge Ancient History, t. I/2 (Early History of the Middle East), Cambridge University Press 1971, s. 729–770.
  • A. Malamat, "King Lists of the Old Babylonian Period and Biblical Genealogies", Journal of the American Oriental Society 88 (1968), s. 163–173.
  • L. Messerschmidt, Keilschrifttexte aus Assur historischen Inhalts (KAH), t. 1, Leipzig 1911.
  • M.L. Uberti, Wsprowadzenie do historii starożytnego Bliskiego Wschodu, Warszawa 2010. ISBN 978-83-235-0680-5.
  • А.И. Авдиев, История Древнего Востока, Москва 1970.