Zamek w Melsztynie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zamek w Melsztynie
Obiekt zabytkowy nr rej. KBS 11-Be/4/Kr/36 z 26.03.1936 oraz A-3 z 2.04.1968[1]
Ruiny wieży zamkowej z końca XIV wieku
Ruiny wieży zamkowej z końca XIV wieku
Państwo  Polska
Miejscowość Melsztyn
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Zamek w Melsztynie
Zamek w Melsztynie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek w Melsztynie
Zamek w Melsztynie
Ziemia 49°52′10″N 20°46′17″E/49,869444 20,771389
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Zamek w Melsztynie – ruiny zamku na wzgórzu nad Dunajcem we wsi Melsztyn w powiecie tarnowskim w województwie małopolskim.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Faza gotycka

Budowę zamku w Melsztynie rozpoczął w 1347 roku kasztelan krakowski Spicymir herbu Leliwa. W 1362 roku biskup krakowski Jan Bodzenta erygował kaplicę zamkową pod wezwaniem św. Ducha. Najstarsza część zamku wznosiła się we wschodniej części założenia. Od XIV wieku do początku XVI wieku zamek był rezydencją potężnego rodu Leliwitów Melsztyńskich, w tym Spytka II z Melsztyna i Spytka III z Melsztyna. W tym czasie na przełomie XIV/XV wieku powstał w zachodniej części wielki gotycki donżon, z którego zachowały się do dzisiaj dwie ściany. Zamek w XV wieku był ośrodkiem ruchu husyckiego w Polsce. W 1511 roku Jan Melsztyński sprzedał zamek wraz z otaczającymi go dobrami kasztelanowi wiślickiemu Mikołajowi Jordanowi z Myślenic.

Widok ruin zamku w Melsztynie i doliny Dunajca

Faza renesansowa

Około 1546 roku Spytek Jordan polecił przebudować dawny gotycki zamek w stylu renesansowym. W tym też okresie powstał zachowany do dzisiaj renesansowy mur ze strzelnicami w środkowej części zamku. W wyniku małżeństw jego dwóch córek, zamek staje się własnością dwóch rodzin - Andrzeja Zborowskiego i Stanisława Sobka z Sulejowa. Córki obu właścicieli żenią się z przedstawicielami rodu Tarłów - w 1601 roku z Zygmuntem Tarło, a w 1639 roku z Janem Aleksandrem Tarło, w związku z czym zamek posiada jeden ród, ale z dwóch różnych linii. W 1744 roku po śmierci Adama Tarły w pojedynku z Kazimierzem Poniatowskim zamek przeszedł na własność jego siostrzeńców Stanisława i Macieja Lanckorońskich.

Zniszczenie

Zamek uległ zniszczeniu w czasie konfederacji barskiej gdy w 1770 roku został najpierw zajęty przez konfederatów, a później splądrowany i spalony przez wojska rosyjskie. Od tamtej pory pozostaje w ruinie. W latach 1789-1796 zamek częściowo rozebrano w celu uzyskania materiału budowlanego na budowę kościoła w Domosławicach. W 1846 roku zawalił się częściowo gotycki donżon. W 1848 roku władze austriackie zakazały dalszej rozbiórki murów zamkowych przez okolicznych chłopów. W latach 1879-85 pozostałości zamku zostały zabezpieczone jako trwała ruina dzięki staraniom Karola Lanckorońskiego, który zbudował na dziedzińcu niewielkie schronisko turystyczne. W 1886 roku zamek przestał być własnością rodu Lanckorońskich.

Do 2008 roku formalnym właścicielem zamku były Lasy Państwowe, które traktowały ruiny jako zwykły teren leśny, w związku z czym stan ruin szybko się pogarszał[2]. W 2008 roku z inicjatywy gminy Zakliczyn zamek został przekazany gminie, co umożliwiło rozpoczęcie zabezpieczenia ruin[3].

Melsztyn w sztuce i literaturze[edytuj | edytuj kod]

Ruiny zamku w Melsztynie są tematem rysunków Jana Matejki, Napoleona Ordy[4] i Macieja Bogusza Stęczyńskiego[5]. Opis zamku w Melsztynie znajduje się w Dzienniku podróży do Tatrów (1832) poety romantycznego Seweryna Goszczyńskiego.

Legendy[edytuj | edytuj kod]

Według legendy lochy zamku miały się ciągnąć pod Dunajcem aż do odległego o 3 kilometry klasztoru w Zakliczynie; w lochach tych znajdowały się ponoć „stajnie podziemne”, służące jako kryjówki przed nieprzyjacielem, i ukryto w nich ogromne skarby.

Pozostałości muru obronnego wzniesionego w XVI wieku; stan po zabezpieczeniu

Inna legenda głosi, że na drodze prowadzącej do zamku czasem pojawia się widmowa postać rycerza w zbroi, jadącego wolno z rozwianym proporcem, i daje się słyszeć przybliżający się tętent kopyt oddziału jeźdźców; jest to duch Spytka III z Melsztyna, poległego w 1439 roku bitwie pod bitwie pod Grotnikami[6].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie (pol.). 30 września 2014. [dostęp 12.12.2012].
  2. O zamku w Melsztynie – głos w dyskusji Burmistrza Miasta i Gminy Zakliczyn. Melsztyn.pl, 2007.
  3. Pismo od Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych. Melsztyn.pl, 2008.
  4. "Melsztyn nad rzeką Dunajcem (Galicya)", [w:] Napoleon Orda, Album widoków przedstawiających miejsca historyczne Królestwa Galicji i ziem krakowskich, Warszawa 1875-1883
  5. "Melsztyn. Rozwaliny zamku nad Dunajcem w obwodzie Bocheńskim od południa i zachodu", [w:] Maciej Bogusz Stęczyński, Okolice Galicji, Lwów 1847
  6. Tarnów i jego okolice w legendach i podaniach ludowych, oprac. R. Iwaniec, Tarnów 2000, "Melsztyn", na stronach Miejskiej Biblioteki Publicznej w Tarnowie [1]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. A. B. Krupiński, Gniazdo rodu Leliwitów - zamek w Melsztynie, Muzeum Okręgowe w Tarnowie, Tarnów 1982
  2. G. Leńczyk, Katalog grodzisk i zamczysk z terenu Małopolski, Muzeum Archeologiczne w Krakowie, Kraków 1983
  3. A. Marciniak-Kajzer, "Zamek Melsztyn i jego wieże", [w:] Archaeologia Historica Polona, t. 12, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2002
  4. J. Marszałek, Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Wydawnictwo Stanisław Kryciński, Warszawa 1993
  5. K. Moskal, Leliwici z Melsztyna i ich zamki, Wydawnictwo Koliber, Nowy Sącz 2007
  6. M. Sandozówna, Melsztyn i jego okolice, Macierz Polska, Lwów 1911 [2]
  7. M. Szope, Grodziska i zamczyska województwa tarnowskiego, Muzeum Okręgowe w Tarnowie, Tarnów 1981

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]