Ajbak

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy sułtana z dynastii Mameluków. Zobacz też: Ajbak – miasto w Afganistanie.

Ajbak, arab. أيبك‎‎ (pełne imię: al-Malik al-Mu'izz Izz ad-Din Ajbak al-Turkmani as-Salihi) zm. 11 kwietnia 1257 – drugi sułtan z dynastii Mameluków, panujący od 31 lipca 1250 aż do śmierci.

Ajbak był jednym z najdłużej służących i najbardziej zaufanych mameluków sułtana As-Saliha Ajjuba (1238 - 1249). Pozostał on wierny As-Salihowi także w okresie jego uwięzienia w Al-Karaku, by potem wraz z nim przybyć do Egiptu w roku 1239. W Egipcie As-Salih nadał mu rangę emira i ustanowił go swoim oficjalnym „próbowaczem” (kaszingir) jedzenia, by zademonstrować swoje zaufanie do niego. Ajbak wraz z innymi mamelukami z elitarnego regimentu Bahrytów wziął udział w spisku przeciwko władzy syna i następcy As-Saliha, Al-Mu'azzama Turan Szaha (1249 - 1250). Po jego zamordowaniu 2 maja 1250 Bahryci zdecydowali, że tron obejmie wdowa po As-Salihu, Szadżar ad-Durr (1250), która już wcześniej zajmowała się sprawami państwa pod nieobecność swojego męża i w okresie tuż po jego śmierci. Jako kobieta Szadżar ad-Durr nie mogła jednak sprawować funkcji naczelnego dowódcy (atabak al-asakir), zwyczajowo związanej z sułtanatem, stąd rozpoczęto poszukiwania mężczyzny do pełnienia tej roli. Po tym jak dwóch wysokich dostojników z dawnego otoczenia As-Saliha odmówiło (prawdopodobnie dlatego, gdyż obawiali się że nie będą w stanie kontrolować Bahrytów) wybór padł na Ajbaka, „średniej rangi oficera” i „człowieka, który jak dotąd nie wsławił się żadnymi wielkimi osiągnięciami, wybranego być może dlatego ponieważ wydawał się wystarczająco słaby by być rządzonym przez swoich towarzyszy”[1].

Przysięga wierności miała być składana wspólnie Szadżar ad-Durr i Ajbakowi. Jednocześnie wdowa po sułtanie poślubiła Ajbaka, by, słowami jednego z komentatorów, uczynić go godnym jego nowej i znamienitej roli[a]. Szadżar ad-Durr miała jednak nigdy nie dopuścić Ajbaka do siebie[2]. W lipcu 1250 roku kurdyjski regiment Al-Kajmarijja poddał Damaszek bez walki najpotężniejszemu z nadal panujących w Syrii Ajjubidów, rządzącemu w Aleppo An-Nasirowi Jusufowi (1236 - 1260). W sytuacji zagrożenia przez ajjubidzkich legitymistów, skupionych wokół An-Nasira, mamelucy uznali że nie mogą dłużej pozwalać kobiecie na dzierżenie najwyższej władzy i 31 lipca 1250 roku Ajbak został ogłoszony sułtanem. Jednak już po czterech dniach abdykował, gdyż potężna frakcja Bahrytów dowodzona przez emirów Aktaja i Bajbarsa (1260 - 1277) doprowadziła do nominalnej restauracji dynastii Ajjubidów w osobie dziesięcioletniego prawnuka Al-Kamila (1218 - 1238), Al-Aszrafa Musy (1250 - 1254). „Formalnie Ajbak sprawował urząd atabega, lecz faktycznie rządził całym Egiptem, a nim rządziła Szadżar ad-Durr”[3].

W sytuacji jedynie nominalnych rządów małoletniego sułtana walka o faktyczną władzę toczyła się pomiędzy frakcjami mameluków Ajbaka i Aktaja. Jednocześnie intronizacja Al-Aszrafa Musy nie doprowadziła do przejednania syryjskich Ajjubidów i w sytuacji zagrożenia ich najazdem stronnictwa mameluków odłożyły swoje spory na później. W dniu 3 lutego 1251 roku Ajbak pokonał armię An-Nasira Jusufa pod Kurą, w pobliżu Delty Nilu, odpierając tym samym atak najeźdźców. Niedługo później kalif uznał faktyczną władzę mameluków nad Egiptem i był to koniec walki Ajjubidów o przywrócenie swojego panowania w tym kraju. Pokój pomiędzy dwiema stronami został jednak zawarty dopiero w kwietniu 1253, w wyniku mediacji kalifa Al-Mustasima (1242 - 1258), który dążył do pojednania zwaśnionych muzułmanów w obliczu inwazji Mongołów. Zgodnie z jego warunkami Ajbak scedował na rzecz An-Nasira wybrzeże Palestyny od Gazy do Nablusu, przy czym tereny te miały być przez Ajjubidę oddane we władanie ikta Bahrytom, którzy w międzyczasie przeszli na jego stronę, co miało osłabić ich motywację do walki o obalenie władzy Ajbaka w Egipcie. Jednocześnie Ajbak uznał władzę An-Nasira nad Syrią. Pomimo tych koncesji to mamelucy uzyskali najwięcej w wyniku tego traktatu, to jest milczące uznanie swojej władzy zarówno przez An-Nasira, jak i kalifa[2][4][5].

Gdy zniknęło zagrożenie ze strony Ajjubidów, rywalizacja pomiędzy frakcjami mameluków wybuchła z nową siłą. Ajbak opierał się na nowo utworzonym przez siebie regimencie Al-Mu'izzijja, oraz regimentach Salihijja (dawnych mamelukach As-Saliha, którzy nie należeli do Bahrytów) i Azizijja (mamelukach, którzy opuścili An-Nasira podczas bitwy pod Kurą). Tymczasem narastało napięcie pomiędzy Ajbakiem, a starymi regimentami Bahrijja i Dżamdarijja, wśród których dominujące wpływy posiadał Aktaj. W walce z nim Ajbaka wspierała także Szadżar ad-Durr. Ajbakowi udało się osłabić pozycję Bahrytów, doprowadzając do mianowania oficera Al-Mu'izzijja, Kutuza (1259 - 1260), na kluczowe stanowisko wicekróla Egiptu (na'ib as-saltana bi-Misr). Niedługo potem Aktaj osiągnął jednak znaczący polityczny sukces przez poślubienie ajjubidzkiej księżniczki z Hamy, co zdawało się pozwalać mu na wysuwanie pretensji do tronu. I rzeczywiście przybrał on tytuł królewski (al-Malik) po czym zażądał, aby jego żona, jako córka Ajjubidów, miała swoją rezydencję w kairskiej cytadeli, od czasów Saladyna będącej stałą siedzibą władców Egiptu. W reakcji na te wydarzenia Ajbak uknuł plan zgładzenia Aktaja i 18 września 1254 roku został on zamordowany przez Kutuza i dwóch innych spiskowców. Wielu Bahrytów, na czele z Bajbarsem, uciekło teraz do Syrii i wstąpiło na służbę An-Nasira, podżegając go do inwazji Egiptu. Zagrożeni przez Ajbaka poczuli się teraz także mamelucy z regimentu Azizijja, którzy uknuli spisek na jego życie i sekretnie porozumieli się z An-Nasirem co do objęcia przez niego władzy w Egipcie po zamordowaniu ich dotychczasowego pana. Ajbak jednak wykrył spisek i w rezultacie większość Azizijja uciekła pod panowanie An-Nasira. Wybuch nowego konfliktu pomiędzy Ajbakiem a An-Nasirem ponownie zażegnała mediacja kalifa i gdzieś w roku 1255 lub na początku roku 1256 dwoje władców zawarło nowy traktat, oddający w ręce An-Nasira resztę Palestyny znajdującą się dotąd w rękach Ajbaka, lecz zobowiązujący go do odprawienia znajdujących się w jego służbie Bahrytów. W tej sytuacji ci ostatni zaoferowali swoje usługi innemu Ajjubidzie - panującemu na terenie Zajordania Al-Mughisowi Umarowi (1250 - 1263)[2][6][7].

Po zamordowaniu Aktaja - lub być może wcześniej - Ajbak złożył z tronu Al-Aszrafa Musę, którego wygnał do Cesarstwa Nicejskiego, i sam objął sułtanat. Po tym jak pokonał swoich dawnych towarzyszy z korpusu mameluków do zdobycia pełni władzy Ajbakowi potrzebne było już tylko uwolnienie się od Szadżar ad-Durr, która przez cały ten czas kontrolowała skarb i nie dopuszczała swojego małżonka do spraw stricte państwowych, pozostawiając mu dowodzenie armią. Ajbak postanowił pójść drogą wyznaczoną przez Aktaja i zaaranżował swoje małżeństwo z córką władcy Mosulu Badr ad-Din Lulu (1232 - 1259). Kiedy Szadżar ad-Durr dowiedziała się o jego zamiarze zorganizowała zamach na jego życie i Ajbak zginął zamordowany w trakcie kąpieli w swoim pałacu 11 kwietnia 1257 roku. Dwa tygodnie później Szadżar ad-Durr została zamordowana przez byłą żonę Ajbaka, wspieraną przez jego mameluków Al-Mu'izzijja. W chwili śmierci Ajbaka Al-Mu'izzijja byli najpotężniejszym regimentem mameluków i to z nich wywodził się jego rzeczywisty następca, Kutuz. Jednak zanim oficjalnie objął on władzę najpierw nominalnym sułtanem został piętnastoletni syn Ajbaka, Al-Mansur Ali (1257 - 1259). „Z powodu swoich burzliwych rządów Ajbak nie zdołał położyć podwalin pod nowe instytucje Mameluków, które zostały ustanowione później podczas panowania Bajbarsa (1260 - 1277). Jednakże głównym osiągnięciem Ajbaka była konsolidacja reżimu Mameluków w Egipcie i doprowadzenie do jego de facto uznania przez współczesny świat muzułmański”[2].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Jak zaznacza Holt, data zawarcia związku małżeńskiego przez Ajbaka i Szadżar ad-Durr jest niepewna (Holt 1993, s. 103). Według L. Ammanna Ajbak poślubił Szadżar ad-Durr albo dzień po objęciu urzędu sułtana w roku 1250 albo jakiś czas po tym jak złożył z tronu Al-Aszrafa Musę w roku 1254 (Ammann 1997, s. 176)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Humphreys 1977 ↓, s. 303.
  2. a b c d Amalia Levanoni: Aybak, al-Muʿizz ʿIzz al-Dīn (ang.). Encyclopaedia of Islam. Third Edition. [dostęp 9 grudnia 2016 r.].
  3. Holt 1993 ↓, s. 101.
  4. Holt 1993 ↓, s. 103 - 104.
  5. Humphreys 1977 ↓, s. 323 - 324.
  6. Holt 1993 ↓, s. 104.
  7. Humphreys 1977 ↓, s. 326 - 328.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • L. Ammann: Shadjar al-Durr. W: C.E. Bosworth, E. Van Donzel, W.P. Heinrichs, G. Lecomte: The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Volume IX. Leiden: E.J. Brill, 1997, s. 176. ISBN 90-04-10422-4.
  • Peter Malcolm Holt: Bliski Wschód od wypraw krzyżowych do 1517 roku. (przeł.) Barbara Czarska. Warszawa: Państw. Instytut Wydawniczy, 1993. ISBN 83-06-02290-4.
  • R. Stephen Humphreys: From Saladin to the Mongols. The Ayyubids of Damascus, 1193 - 1260. Albany: State University of New York Press, 1977. ISBN 0-87395-263-4.
  • Amalia Levanoni: Aybak, al-Muʿizz ʿIzz al-Dīn (ang.). Encyclopaedia of Islam. Third Edition. [dostęp 9 grudnia 2016 r.].