Altruizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Altruizm (fr. altruisme, od łacińskiego rdzenia alter – inny, drugi) – zachowanie polegające na działaniu na korzyść innych. Według J. Poleszczuka polega ono na dobrowolnym ponoszeniu pewnych kosztów przez jednostkę na rzecz innej jednostki lub grupy, przeciwstawne zachowaniu egoistycznemu[1]. Zachowania altruistyczne mogą występować zarówno wśród ludzi, jak i w obrębie innych gatunków biologicznych. Jest to podstawowe pojęcie socjobiologii[2]. Istnienie altruizmu próbuje się wyjaśniać przy pomocy kontrowersyjnego doboru krewniaczego, hipotezy upośledzenia[3] czy doboru grupowego[4].

Altruizm krewniaczy i odwzajemniony[edytuj | edytuj kod]

Pszczoły opiekujące się własnymi siostrami, czyli potomstwem spokrewnionej z nimi królowej. Te zachowania altruistyczne tłumaczone są jako działania na korzyść reprodukcji tej samej puli genów jakie ma potomstwo i opiekujące się nim osobniki.

W odniesieniu do beneficjentów zachowania altruistycznego i jednostek zachowujących się altruistyczne (biorców i dawców), występują dwie sytuacje:

  • w sytuacji górki zachowanie altruistyczne polega na pomaganiu jednostce, która dzięki temu znajdzie się w lepszej sytuacji, niż jednostka pomagająca
  • w sytuacji dołka zachowanie altruistyczne polega na pomaganiu jednostkom, które znalazły się w gorszej sytuacji niż jednostka pomagająca.

W obrębie populacji czy społeczeństwa jednostki znajdują się względem siebie w sytuacji „relatywnej górki” czy „relatywnego dołka” i mogą podejmować działania o charakterze altruizmu lub zachowywać się egoistycznie. Jednostki mogą przyjmować różne strategie działania w odniesieniu do altruizmu: nigdy nie pomagaj (skrajny egoizm), zawsze pomagaj (skrajny altruizm), pomagaj z prawdopodobieństwem p (altruizm warunkowy)[5].

Altruizm, w którym jednostki poświęcają się dla innych bez możliwości uzyskania gratyfikacji, nazywany jest altruizmem twardym, gdzie jest to jedno z typowych zachowań zwierzęcych zwiększających łączną wartość przystosowawczą w obrębie gatunku i/lub populacji. Takie zachowanie zwiększa szanse na reprodukcję tej samej puli genów[2].

Antropolog William D. Hamilton w swojej pracy doktorskiej zaproponował koncepcję zwaną altruizmem krewniaczym oraz Regułę Hamiltona. Według niego i niektórych ewolucjonistów, np. Richarda Dawkinsa, altruistyczne zachowania organizmów wynikają z egoizmu genów, które korzystają na tym, że pewne jednostki poświęcają się dla innych z nimi spokrewnionych, ponieważ przez to w populacji pozostaje większa pula genów. Z tego powodu zachowania altruistyczne częściej występują wobec jednostek ze sobą spokrewnionych, posiadających większą liczbę wspólnych genów.

Jednym z przykładów obrazujących takie twierdzenie może być, że matki częściej zajmują się dziećmi swoich córek (bo są bardziej pewne, że to rzeczywiście ich wnuczki) niż dziećmi synów, których pokrewieństwa są mniej pewne, bowiem teoretycznie żona syna mogła go zdradzić.

Jeżeli zachowania altruistyczne występują między różnymi gatunkami, takie zachowanie jest określane jako altruizm odwzajemniony (pojęcie to wprowadził Robert Trivers w 1971 roku). Jeżeli jednostki działają altruistycznie, to dlatego, że spodziewają się zachowania altruistycznego z drugiej strony. Możliwe są w tym przypadku oszustwa, gdy jednostki nie odwzajemniają się wobec altruistów. Dobór naturalny prowadzi do kształtowania się umiejętności oszukiwania i wykrywania oszustw[6].

Symulacje komputerowe oparte na dylemacie więźnia doprowadziły do wniosku, że w populacjach istnieje większa skłonność do zachowań altruistycznych, gdy są to populacje małe, osiadłe, i gdy system dłużej ewoluował[7].

Inne formy altruizmu[edytuj | edytuj kod]

Dość charakterystyczny dla gatunku ludzkiego jest także altruizm nieodwzajemniony, a więc zachowania altruistyczne w stosunku do osób z nami niespokrewnionych i bez oczekiwania, przynajmniej bezpośrednio czy w najbliższym czasie, na odwdzięczenie się nam przez te osoby za to, co zrobiliśmy. Przykładami takich zachowań mogą być jałmużna czy uratowanie tonącego[8]. Wielu upatruje źródeł tej formy altruizmu w rozwoju kultury. Szerzej pisał o tym Paul Bloom w swojej książce Just Babies: The Origins of Good and Evil[9].

W ostatnich latach daje się zauważyć kolejne stadium w rozwoju altruizmu: efektywny altruizm. Jest to forma altruizmu, która wykracza w dużym stopniu poza pozostałe znane nam już dobrze formy. Może dotyczyć nie tylko innych gatunków, ale i istot, które dopiero będę istnieć w przyszłości. Porzuca też w dużej mierze empatię, tak charakterystyczną dla altruizmu nieodwzajemnionego; z drugiej strony powraca niejako do źródeł, nie negując czerpania z zachowań altruistycznych własnych korzyści, choć jest nią raczej, jeśli już, sens życia, a nie jakieś dobra osobiste.

Altruizm według A. Damásio[edytuj | edytuj kod]

Neurologiczne problemy altruizmu rozwiązuje António Damásio, twórca pojęcia „markery somatyczne”, hipotez dotyczących powstawania ich neuronowych sieci (częściowo pod wpływem kultury i osobistych życiowych doświadczeń) i ich aktywności w czasie podejmowania decyzji[10]. W książce Błąd Kartezjusza. Emocje, rozum i ludzki mózg (zob. dualizm kartezjański), napisał m.in. (w rozdz. Altruizm)[11]:

Quote-alpha.png
Prócz oczywistego dobra, które altruiści niosą innym ludziom, mogą oni gromadzić dobro dla siebie, podnosząc swój prestiż społeczny, samoocenę, otrzymując wyrazy publicznego uznania i podziwu […] Perspektywie otrzymania jednej z tych nagród towarzyszyć może egzaltacja (za jej nerwową bazę uważam pozytywne markery somatyczne), a jeśli perspektywa staje się realna, egzaltacja może się przekształcić w jawną ekstazę. […] Zachowania altruistyczne dają ludziom coś jeszcze […] oszczędzają altruistom przyszłego cierpienia w reakcji na przyszłe wydarzenia, które wyniknęły z tego, że nie zachowali się altruistycznie.

A. Damásio ze współpracownikami analizuje hipotezę, że „uczucia” pojawiy się na bardzo wczesnym etapie ewolucji, gdy pierwsze proste organizmy doskonaliły umiejętności zaspokajania swoich potrzeb pokarmowych lub unikania zagrożeń budzących pierwotny nieuświadomiony „strach” (zob. taksja, tropizm). Te pierwsze nieuświadomione reakcje mogły zapoczątkować rozwój samoświadomości organizmów wyższych[12][13]. Uważa się, że nadal odgrywają rolę w ich procesach biologicznych. Wzbogacenie wiedzy w tym zakresie może mieć współcześnie duże znaczenie biomedyczne – najbardziej wyniszczające choroby nieinfekcyjne wiążą się z patologiami odczuwania (np. zaburzenia depresyjne)[13].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jan Poleszczuk: Ewolucyjna teoria interakcji społecznych. Warszawa: Scholar, 2004, s. 116. ISBN 83-7383-006-5.
  2. a b Barbara Szacka: Wprowadzenie do socjologii. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2003, s. 58-60. ISBN 83-88164-66-X.
  3. Altruism as a Handicap: The Limitations of Kin Selection and Reciprocity. Amotz Zahavi. Journal of Avian Biology. Vol. 26, No. 1 (Mar., 1995), str. 1-3
  4. Altruism, Group Selection and Correlated Interaction. Samir Okasha
  5. Jan Poleszczuk: Ewolucyjna teoria interakcji społecznych. Warszawa: Scholar, 2004, s. 121-132. ISBN 83-7383-006-5.
  6. Richard Dawkins: Samolubny gen. Warszawa: Prószyński i S-ka, 1996, s. 256, 261. ISBN 83-86868-15-5.
  7. Barbara Szacka: Wprowadzenie do socjologii. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2003, s. 66. ISBN 83-88164-66-X.
  8. Jerzy Andrzej Chmurzyński: Etopsychologiczne granice między zwierzętami a człowiekiem (pol.). PTE, Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN.
  9. Paul Bloom: Just Babies: The Origins of Good and Evil. Crown, 2013. ISBN 978-0307886842.
  10. Damásio 2013 ↓, s. 188–225.
  11. Damásio 2013 ↓, s. 199.
  12. Damásio 2013 ↓, s. 149–187.
  13. a b Antonio Damasio, Gil B. Carvalho. The nature of feelings: evolutionary and neurobiological origins. „Nature Reviews Neuroscience, Perspectives”. 14, s. 143-152, Febr 2013. ISSN (online) 1471-0048 (online) (ang.). 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-01-26]: