Asygnata

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Francuska asygnata z 1791 roku
Francuska asygnata z 1792 roku o wartości 15 soli

Asygnata – (z łac. assignatus – wyznaczony, przyznany) rodzaj instrumentu finansowego używanego historycznie jako pieniądz papierowy na przełomie XVIII. i XIX. wieku, m.in. we Francji (1789-1796), Włoszech (1798-1799) i Rosji (1769-1817).

W czasach okresu międzywojennego w II Rzeczypospolitej asygnata była pierwszym skarbowym papierem dłużnym wyemitowanym 1 listopada 1918 roku, pełniąca realnie funkcję obligacji skarbowych – oficjalną nazwą wyemitowanych asygnat była „5% Pożyczka Państwowa z 1918 r.”. W 1924 roku zostały skonwertowane i zastąpione obligacjami skarbowymi, natomiast ich ostateczne umorzenie nastąpiło w 1949 roku.

Asygnaty przełomu XVIII i XIX wieku[edytuj | edytuj kod]

Francja[edytuj | edytuj kod]

W trakcie Wielkiej Rewolucji Francuskiej, w latach od 1789 do 1796 roku, Zgromadzenie Narodowe w obliczu bankructwa zdecydowało się na emisję papierowego pieniądza nazwanego asygnatą. Emisja zabezpieczona była ziemiami i nieruchomościami zarekwirowanymi, na wniosek Mirabeau, Kościołowi Katolickiemu w listopadzie 1789 roku oraz odebrane koronie przez naród w październiku 1789 roku. 21 grudnia 1789 roku Zgromadzenie przegłosowało pierwszą emisję 400 milionów asygnat na kwiecień 1790 roku, każdą o wartości 1000 liwr, oprocentowaną na 5% w skali roku i spłacalną na podstawie zlicytowania tzw. „dóbr narodowych” (z fr. Biens nationaux), czyli wspomnianych nieruchomości[1].

W pierwszej kolejności asygnaty wypłacone zostały kredytodawcom narodu, którzy korzystając z nich mogli zakupić ziemie i nieruchomości z preferencyjnym prawem pierwszeństwa nad innymi formami płatności. Miało to gwarantować płynność tego instrumentu ze względu na popyt wśród osób zainteresowanych zakupem nieruchomości i gruntów. Planowo wszystkie asygnaty miały zostać umorzone po wykupie ziem[2].

W kwietniu 1790 roku oryginalne przeznaczenie asygnat jako obligacji zostało przedefiniowane na środek płatniczy (assignats-monnaie) w wyniku kryzysu płynności spowodowanego niestabilnością gospodarczą Rewolucji. Jednocześnie ich oprocentowanie zostało zmniejszone do 3% w skali roku[3].

Asygnaty spotkały się z krytyką prominentnych działaczy Rewolucji. Necker wieścił 27 sierpnia 1790 roku bankructwo Francji w wyniku emisji asygnat[4]. Armand-Gaston Camus powoływał się na lekcję z Ameryki, gdzie pieniądz papierowy wypierał monety i w efekcie napędzał inflację[5]. Condorcet i Du Pont de Nemours podobnie wierzyli w wyparcie srebra i monet przez asygnaty, co miało w efekcie spowodować wzrost cen papieru i ograniczenie handlu. Każdy z nich preferował emisję oprocentowanych bonów skarbowych, reformę systemu podatkowego oraz zwiększenie deficytu[6].

27 sierpnia 1790 roku Zgromadzenie Narodowe podjęło decyzję o emisji kolejnych 1,9 miliarda asygnat, które z końcem roku miały się przekształcić w pełnoprawne banknoty. Pod wpływem ostrej krytyki Neckera emisję ograniczono o połowę, jednak bez wsparcia Mirabeau, zwolennika „waluty narodowej”[7], nie udało mu się zablokować emisji. W efekcie Necker złożył rezygnację 3 października[8]. 29 października 1790 roku Zgromadzenie Narodowe przegłosowało emisję na 800 milionów liwr, zmieniając asygnaty w środek płatniczy i znosząc ich oprocentowanie[9].

Sprzedaż ziem i nieruchomości znacznie zredukowała dług narodowy, jednak ze względu na przeznaczenie asygnaty emitowane były w wysokich nominałach i nie nadawały się do codziennego obrotu jako pieniądze. Przez brak regulacji wymiany asygnat na monety korony (które pozostawały w obrocie) płacono wysokie prowizje – pod koniec 1791 roku sięgające 20% -, co zniechęcało do banknotów. Niepraktyczność oraz kolejne emisje na łączną kwotę 3,75 miliarda franków, jak również działalność antyrewolucyjna w postaci podrabiania asygnat, doprowadziły do znaczącego spadku ich wartości – we wrześniu 1791 roku spadek ten wyniósł już 18–20%[10].

Po wojnie, obaleniu monarchii i powołaniu Republiki Konwent Narodowy starał się ustabilizować sytuację asygnat, jednak wprowadzone akty prawne (m.in. regulacja wymiany walut) nigdy nie weszły w życie. W 1793 roku wprowadzono ustawę o cenach maksymalnych, która jednak została zniesiona w imię ekonomicznej wolności przez Przewrót Thermidora, co spowodowało prawie całkowitą utratę wartości asygnat. Do czerwca 1794 roku wyemitowano łącznie prawie 8 miliardów asygnat, z których tylko 2,46 miliona została zwrócona do skarbu państwa i zniszczona. W 1796 roku wartość emisji asygnat sięgnęła 45,5 miliarda franków. Dyrektoriat, tymczasowy rząd w tym okresie, zastąpił ostatecznie asygnaty mandatami terytorialnymi, walutą w formie gwarancji ziemnych, które również szybko straciły na wartości[11]. W wyniku działań Napoleona, który był przeciwnikiem pieniądza fiducjarnego, do końca pierwszej połowy XIX. wieku asygnaty oraz inne papiery wartościowe emitowane w czasie Rewolucji stały się wyłącznie przedmiotem kolekcjonerskim.

Włochy[edytuj | edytuj kod]

Asygnaty wyemitowane zostały również na terenie Włoch w latach 1789–1799, na terenie Republiki Rzymskiej. Została ona utworzona przez francuskie siły rewolucyjne w wyniki Francuskich Wojen Rewolucyjnych na terenach wcześniejszego Państwa Papieskiego. Waluta nazywana była paolo oraz giulio na wzór starej waluty Państwa Papieskiego. Republika wyemitowała również monety zwane baiocco oraz scudo.

Rosja[edytuj | edytuj kod]

Assignatsionny rubl (ассигнационный рубль – z ros. asygnata rubla) była używana w Rosji od 1769 roku do początku 1849 roku jako papierowy pieniądz. Assignatsia w języku rosyjskim oznacz „banknot”.

Asygnaty II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Po powstaniu II Rzeczypospolitej, na ziemiach nowego kraju funkcjonował szereg walut powiązanych z dawnymi zaborcami: rubel rosyjski, marka pruska, korona austriacka oraz korona czeska. W celu reformacji i unifikacji systemu monetarnego zaczęto wprowadzać kolejne ustawy, które ograniczały użycie obcej waluty. Jednocześnie Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa emitowała walutę przejściową, markę polską (ściśle związaną z marką niemiecką). 15 stycznia 1920 roku na mocy ustawy ustanowiono markę polską prawnym środkiem płatniczym na całym obszarze Rzeczypospolitej Polskiej[12].

Ważnym czynnikiem tej transformacji były Asygnaty Pożyczki Państwowej. Stanowiły one obligacje Skarbu Państwa wymienialne na marki polskie, na które można było wymienić obce waluty[13]. Pierwsza emisja asygnat, uchwalona dekretem Rady Regencyjnej z 30 października 1918 roku doszła do skutku już 1 listopada 1918 roku, wyprzedzając symboliczną datę powstania II Rzeczypospolitej[14]. Z ciekawostek warto dodać, że długość dekretu była unikalna jak na dokument stanowiący prawo, ponieważ był to dekret jednozdaniowy.

Oprocentowanie asygnat, będących pierwszym emitowanym instrumentem dłużnym II Rzeczypospolitej, wynosiło 5% w skali roku i wypłacane było w formie dyskonta od ceny nominalnej. Łączna wartość emisji w 1918 roku (a więc markowe, koronowe i rublowe) wynosiła ponad 2 miliardy marek polskich, co stanowiło ekwiwalent prawie 46 milionów dolarów amerykańskich po ówczesnym kursie.

Pożyczka miała być spłacona jednorazowo równo rok później, czyli 1 listopada 1919 roku, jednak jedynie asygnaty markowe można było przedstawić do wykupu tego dnia lub prolongować do 1 maja 1920 roku. Wykup pozostałych asygnat odroczono do 1 maja 1920 roku. Przyznano również asygnatom prawo zastawu w PKKP. Całkowita wartość asygnat przedstawionych do wykupu w pierwotnym terminie wynosiła 27 milionów marek polskich.

Na mocy ustawy z 30 kwietnia 1920 roku asygnaty można było przedstawić do wykupu bądź skonwertować na obligacje pożyczek „Odrodzenie”[15]. W 1924 roku można było asygnaty, po pewnymi warunkami, dodatkowo skonwertować na preferencyjnych warunkach na obligacje pożyczki konwersyjnej[16].

Ostateczny termin zgłaszania asygnat do konwersji upłynął z dniem 31 grudnia 1929 roku[17], natomiast ostateczne umorzenie pozostałych w obrocie papierów nastąpiło 6 sierpnia 1949 roku wraz z innymi obligacjami oraz tytułami dłużnymi na okaziciela wyemitowanymi przez Państwo w okresie od 1918 do 1922 roku[18].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • W czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej asygnata była dokumentem uprawniającym do nabycia deficytowego towaru;
  • W rachunkowości asygnata to dokument stwierdzający dokonanie wpłaty lub wypłaty środków z kasy, np. asygnata kasowa tworzona na podstawie KP i KW.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. NumisCorner.com, The french revolution, the assignats, and the counterfeiters, NumisCorner.com [dostęp 2019-07-15] (ang.).
  2. Ingram, Thomas Allan (1911). „Assignats”. In Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica. 2 (11th ed.). Cambridge University Press.
  3. Florin Aftalion, The French Revolution: An Economic Interpretation, Cambridge University Press, 22 marca 1990, ISBN 978-0-521-36810-0 [dostęp 2019-07-15] (ang.).
  4. 'Contre l’émission de dix-neuf cents millions d’assignats’, Œuvres complètes de Jacques Necker (Paris, 1821), vii, 430-447.
  5. De l’opinion de M. Camus (Paris, 1789).
  6. Richard Whatmore, Commerce, constitutions, and the manners of a nation: Etienne Clavière’s revolutionary political economy, 1788–1793, „History of European Ideas”, 22 (5–6), 1996, s. 351–368, DOI10.1016/s0191-6599(96)00013-7, ISSN 0191-6599 [dostęp 2019-07-15].
  7. The Assignat | Ann Arbor District Library, aadl.org [dostęp 2019-07-15].
  8. Madame de Staël (Anne-Louise-Germaine), Considerations on the Principal Events of the French Revolution, Baldwin, Cradock, and Joy, 1818 [dostęp 2019-07-15] (ang.).
  9. Guide to the French Currency Collection 1791-1796, www.lib.uchicago.edu [dostęp 2019-07-15].
  10. E. Levasseur, The Assignats: A Study in the Finances of the French Revolution, „Journal of Political Economy”, 2 (2), 1894, s. 179–202, DOI10.1086/250201, ISSN 0022-3808 [dostęp 2019-07-15].
  11. Assignats, t. Volume 2, 1911 Encyclopædia Britannica [dostęp 2019-07-15].
  12. Dz.U. z 1920 r. nr 5, poz. 26.
  13. Polska waluta w okresie międzywojennym, 19 czerwca 2010.
  14. Dz.U. z 1918 r. nr 14, poz. 32.
  15. Dz.U. z 1920 r. nr 21, poz. 115.
  16. Dz.U. z 1924 r. nr 27, poz. 274.
  17. Dz.U. z 1929 r. nr 3, poz. 22.
  18. Pierwszy dług Niepodległej, Dochodzenie wierzytelności, 10 listopada 2018 [dostęp 2019-07-15] (pol.).