B-A-C-H

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Motyw B-A-C-H w swojej podstawowej postaci
Motyw B-A-C-H Plik:Motiv.bach.mid

Problem z odtwarzaniem pliku? Zobacz Pomoc.

B-A-C-Hmotyw muzyczny wykorzystujący następstwo dźwięków b, a, c i h, które układają się w nazwisko rodziny Bachów. Zmitologizowany dzięki historii Kunst der Fuge – najsłynniejszego z dzieł Johanna Sebastiana Bacha, w których jest wykorzystany – zabieg ten cieszył się wielką popularnością wśród kompozytorów XIX i XX wieku.

Historia[edytuj]

Krzyż bachowski: motyw zapisany przy wykorzystaniu czterech różnych kluczy muzycznych

Tworzenie kryptogramów muzycznych było popularne już w XVI wieku i zaowocowało techniką muzyczną określaną jako soggetto cavato (soggetto cavato dalle vocali di queste parole). Poszczególnym sylabom frazy tekstu kompozytor przypisywał zbliżone fonetycznie nazwy solmizacyjne, np. "Hercules Dux Ferrariae" – "re-ut-re-ut-re-fa-mi-re".

Jan Sebastian Bach zdawał sobie sprawę z tego, że jego nazwisko może być oddane na pięciolinii, i wielokrotnie wykorzystywał ten fakt w swoich utworach. Najsłynniejszym z tych dzieł jest niedokończony zbiór Kunst der Fuge, w którym ostatni Contrapunctus – szczególnie skomplikowana potrójna fuga – urywa się wkrótce po wprowadzeniu przez kompozytora motywu B-A-C-H jako trzeciego tematu w fudze. W manuskrypcie widnieje dopisek syna kompozytora, Carla Philippa Emanuela Bacha, stwierdzającego: "W momencie, gdzie B-A-C-H pojawia się w kontratemacie, kompozytor zmarł". W 1881 niemiecki muzykolog Gustav Nottebohm wykazał, że niedokończony Contrapunctus miał zawierać jeszcze czwarty temat – temat łączący cały zbiór. Innymi dziełami, w których Bach posłużył się motywem swojego nazwiska, są m.in. wariacje kanoniczne "Vom Himmel hoch da komm' ich her" oraz szereg mniejszych utworów, takich jak sinfonia f-moll (BWV 795) czy ostatnia fuga z pierwszego tomu Das Wohltemperierte Klavier.

Figura krzyża ukryta w motywie B-A-C-H

Nie bez znaczenia jest fakt, że motyw B-A-C-H jest przykładem motywu krzyża (imaginatio crucis, chiasmus), który w barokowej retoryce muzycznej wykorzystywany był w pasjach i innych utworach o tematyce odwołującej się do krzyża.

O istnieniu motywu wiedzieli także współcześni Bacha: jest o nim mowa w Musicalisches Lexikon Johanna Gottfrieda Walthera, pojawia się on też w fudze syna Bacha, Johanna Christiana, oraz ucznia Bacha – Johanna Ludwiga Krebsa. Największą jednak popularność zyskał w XIX wieku, gdy muzyka Bacha została na nowo odkryta i stała się obiektem zainteresowania teoretyków i wykonawców. W XX wieku kompozytorzy zdali sobie sprawę z tego, że motyw ten – dzięki dużemu natężeniu chromatyki – nadaje się do wykorzystania w zupełnie nowej stylistyce, prezentowanej przez Drugą Szkołę Wiedeńską i twórców takich jak Arnold Schönberg czy Anton Webern.

Występowanie motywu[edytuj]

Ostatnia strona Kunst der Fuge z adnotacją C. P. E. Bacha o śmierci ojca

W pracy przygotowanej na trzechsetną rocznicę urodzin Bacha w 1985 Ulrich Prinz wymienia 409 utworów autorstwa 330 kompozytorów, gdzie jego zdaniem pojawił się motyw B-A-C-H. Podobna lista znajduje się w książce Malcolma Boyda, gdzie także wymienia się około 400 pozycji. Do najbardziej znanych należą:

Inne kryptogramy muzyczne[edytuj]

Inni kompozytorzy również poszukiwali sposobów zapisu swojego lub cudzego nazwiska w notacji muzycznej:

  1. F, Es, C, H (Franz Schubert)
  2. Es, C, H, B, E, G (S, C, H, B, E, G) (Arnold Schönberg)
  3. D, Es, C, H (D, S, C, H) (Dymitr Szostakowicz)
  4. B, E, B, A / B, A, B, E (Béla Bartók)
  5. C, A, G, E (John Cage)
  6. A, B, H, F (Alban Berg)

Przypisy

  1. Platt, Heather Anne (2003). Johannes Brahms, s. 243. ​ISBN 0815338503​.
  2. Arnold, Ben (2002). The Liszt Companion, s. 173. ​ISBN 0313306893​.
  3. Fearn, Raymond (2003). The Music of Luigi Dallapiccola. 2005: ​ISBN 158046078X​.
  4. Schmelz, Peter J. (2009). Such Freedom, If Only Musical, s. 255-56. ​ISBN 0195341937​.

Bibliografia[edytuj]

  • Encyklopedia Muzyki, red. A. Chodkowski, Warszawa, PWN, 2001ISBN 83-01-13410-0​.
  • Boyd, Malcolm. 1999. Bach. Oxford University Press. 2006: ​ISBN 0195307712​.
  • Jeong, Seyoung (2009). Four Modern Piano Compositions Incorporating the B-A-C-H Motive. ​ISBN 3836497689​.
  • Prinz, Ulrich; Dorfmüller, Joachim; and Küster, Konrad. 1985. Die Tonfolge B–A–C–H in Kompositionen des 17. bis 20. Jahrhunderts: ein Verzeichnis, w: 300 Jahre Sebastian Bach, s. 389–419
  • Robinson, Schuyler Watrous. 1972. The B–A–C–H Motive in German Keyboard Compositions from the Time of J.S. Bach to the Present (rozprawa, University of Illinois)