Kunst der Fuge

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Die Kunst der Fuge (Sztuka Fugi, BWV 1080) – to jedno z ostatnich, niedokończone dzieło Jana Sebastiana Bacha, składające się z czternastu fug – dwunastu czterogłosowych (w tym dwóch „lustrzanych”), dwóch trzygłosowych – oraz czterech kanonów dwugłosowych. Ostatnia, niedokończona fuga, zbudowana jest na temacie opartym na dźwiękach B-A-C-H.

Pracę nad tym dziełem Bach rozpoczął na rok przed śmiercią (1749). Prawdopodobnie utwór był pomyślany jako dzieło o charakterze dydaktycznym, będące syntezą kontrapunktu, którego Bach był niedoścignionym mistrzem. Młoda generacja kompozytorów, w tym synowie Bacha, poszukiwała już nowych form wypowiedzi, odrzucając polifoniczny styl komponowania. Można postawić zatem tezę, że Bach napisał swe dzieło jako odzwierciedlenie i podsumowanie zbliżającej się ku końcowi epoki, przeciwstawiając się jakby nieuniknionemu postępowi. Pomysł i idea takiej kompozycji zrodziły się w trakcie pracy nad utworem zatytułowanym Das Musikalisches Opfer (Muzyczna Ofiara), opartym w całości na temacie podanym Bachowi przez króla Fryderyka II. Doświadczenie to skłoniło go do napisania utworu, w którym postanowił ukazać wszystkie możliwości polifonicznego opracowania jednego tematu. W ten sposób powstała Sztuka Fugi.

Die Kunst der Fuge zawiera następujące rodzaje fug:
4 fugi proste, 4-głosowe
3 fugi „stretto”, 4 -głosowe
4 fugi wielotematyczne
4 kanony
2 fugi „lustrzane”
finałowa fuga potrójna (niedokończona)

Kolejność fug, nazywanych kontrapunktami (Contrapunctus), zawsze była tematem domysłów i spekulacji. Przed śmiercią Bach osobiście sprawdził i poprawił miedziane tablice drukarskie z 11 fugami, nie pozostawił jednak dokładnych informacji co do ich definitywnego porządku. Pierwsza publikacja Sztuki Fugi, ogłoszona przez Schűblera w Zelle w 1752 roku z przedmową znanego teoretyka Marpurga, nie może być uznana za wzór, gdyż kolejność nie jest zgodna z manuskryptem sprawdzonym przez Bacha, a i niektóre z nich przedstawione są w wariantach. Ponieważ finałowa, potrójna fuga pozostała niedokończona („w momencie gdzie B.A.C.H. pojawia się w kontratemacie, kompozytor zmarł” – zanotował Carl Philipp Emanuel Bach na rękopisie), synowie Bacha, przygotowując dzieło do publikacji, dodali do niego chorał Vor deinen Thron, tret ich hiermit... (Przed Twój tron, wstępuję, o Panie...), który niedługo przed śmiercią podyktował Bach swemu uczniowi i zięciowi Altnikolowi. Chorał ten nie ma żadnego związku z Die Kunst der Fuge, lecz należy do zbioru 18 Chorałów Lipskich, zredagowanych w ostatnim roku życia kompozytora.

Mimo dużego zainteresowania ze strony muzyków, krytyków i muzykologów, wydanie sprzedawało się źle: do 1756 roku Karol Filip Emmanuel Bach rozprowadził zaledwie 30 egzemplarzy, co nawet nie pokryło kosztów druku. Zrezygnowany i zawiedziony, sprzedał ostatecznie oryginalne tablice miedziane za cenę złomu! Nic dziwnego, że Sztuka Fugi długo pozostawała w zapomnieniu. Odkryta na nowo, doczekała się rozmaitych, znacznie różniących się między sobą wydań, z których najbardziej znanymi stały się edycje Nägeliego, Czernego (wspaniałe opracowanie na fortepian), Husmanna, Graesera i Walchy. Od czasu pierwszego wykonania publicznego (Lipsk, 1927) w wersji symfonicznej z organami (wg wydania Wofganga Graesera) pod dyrekcją Karola Straubego, Die Kunst der Fuge uznana została za szczytowe osiągnięcie kantora lipskiego.

Na jaki instrument Sztuka Fugi została napisana?

Partytura nie zawiera żadnych, najmniejszych nawet wskazówek, które sugerowałyby wybór instrumentu. Zgodnie z ówcześnie przyjętą praktyką, wszystkie utwory o charakterze dydaktycznym powinny być wykonalne. Wiemy też, że nauka muzyki odbywała się na instrumentach klawiszowych – szpinet, klawikord, klawesyn, pozytyw czy organy były powszechnie stosowane. Można sądzić, że problemy wykonawcze Die Kunst der Fuge musiały zajmować Bacha, skoro dokonał transkrypcji Kontrapunktu 14 i 15 (fugi trzygłosowe) na 2 klawesyny, w celu umożliwienia ich wykonania. Wydaje się jednak, że szczególnie organy – ulubiony instrument Bacha – dzięki bogactwu rejestrów, rozdzielonych między klawiatury zarówno ręczne jak i pedałową, potrafią najlepiej oddać niezmiernie złożoną strukturę polifoniczną Die Kunst der Fuge, zapewniając pełną przejrzystość odbioru. Dokonując w Sztuce Fugi syntezy wielowiekowej tradycji, Bach osiąga tu wyżyny wiedzy i sztuki kompozytorskiej, redagując tym samym swój duchowy i artystyczny testament.

Każda z fug, oprócz ostatniej – niedokończonej, oparta jest na tym samym temacie:

Kunst der Fuge.png

Spis części dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Contrapunctus I
  • Contrapunctus II
  • Contrapunctus III
  • Contrapunctus IV
  • Contrapunctus V
  • Contrapunctus VI, a 4, in Stile francese
  • Contrapunctus VII, a 4, per Augmentationem et Diminutionem
  • Contrapunctus VIII, a 3
  • Contrapunctus IX, a 4, alla Duodecima
  • Contrapunctus X, a 4, alla Decima
  • Contrapunctus XI, a 4
  • Contrapunctus XII Canon alla Ottava
  • Contrapunctus XIII Canon alla Decima in Contrapuncto alla Terza
  • Contrapunctus XIV Canon alla Duodecima in Contrapuncto alla Quinta
  • Contrapunctus XV Canon per Augmentationem in Contrario Motu
  • Contrapunctus XVI, a 4 – Rectus
  • Contrapunctus XVI, a 4 – Inversus („lustrzana”)
  • Contrapunctus XVII, a 3 – Rectus
  • Contrapunctus XVII, a 3 – Inversus („lustrzana”)
  • Contrapunctus XIX a 3 Soggetti (niedokończona)

Właściwa kolejność utworów nie ustalona.

Znane wykonania[edytuj | edytuj kod]

Fortepian:

Organy:

Kwartet smyczkowy:

Orkiestra:

Klawesyn

Inne:

Odniesienia w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Kunst der Fuge stał się motywem literackim powieści Vikram’a Seth’a „Niebiańska muzyka” (An Equal Music)[potrzebne źródło].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]