Kunst der Fuge

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Die Kunst der Fuge (Sztuka Fugi), BWV 1080 – ostatnie dzieło Johanna Sebastiana Bacha (1685-1750).

Budowa Kunst der Fuge[edytuj]

Składa się z dziewiętnastu Contrapunctusów:

  • 11 fug (Contrapunctus I-XI):
    • jednotematowych (I-VII):
      • fugi I-IV eksponujące temat główny w ruchu prostym i w inwersji
      • fugi V-VII odpowiadające na poprzednie przetworzeniem tematu głównego poprzez inwersje, dyminucje i augmentacje
    • dwutematowych (IX i X)
    • trzytematowych (VII i XI) – w tych fugach we wszystkich tematach z wyjątkiem głównego Bach wprowadza chromatykę, która w fugach poprzednich nie była elementem tematycznym i stosowana była w kontrapunktach i łącznikach
  • 4 kanonów (Contrapunctus XII-XV) dodanych do wydań Kunst der Fuge już po śmierci Bacha. Są to kanony dwugłosowe zawierające nawet po kilka wariantów tematu Kunst der Fuge jednocześnie.
  • 3 fug lustrzanych (Contrapunctus XVI-XVIII) składających się z dwóch wersji: fuga recta i fuga inversa. Fuga inversa jest odwróceniem fugi recta. W fugach lustrzanych, jak i w poprzedzających je kanonach, zauważyć można daleko idące modyfikacje tematu głównego. Temat główny Kunst der Fuge przedstawiony w Contrapunctusie I powraca w Contrapunctusie XVIII, jednakże w innym metrum.
  • 1 fugi czterotematowej (Contrapunctus XIX).

Historia Kunst der Fuge[edytuj]

Geneza[edytuj]

Pracę nad tym dziełem Bach rozpoczął na rok przed śmiercią (1749). Pierwsze wydanie (Originalausgabe) ukazało się w 1750 roku, gdzie Contrapunctusy I-XI zostały wydane jeszcze pod Bacha nadzorem. On to ustalił kolejność utworów i sporządził wykaz błędów. W związku z tym, tylko pierwsza część wydania jest autentyczna i wiążąca. Po śmierci Bacha wydanie kończyły osoby niezorientowane w dalszej części rękopisu, co stało się przyczyną licznych błędów w układzie utworów znajdujących się w drugiej części, np. odwrotnym ustawieniu części fug lustrzanych (fuga inversa na miejscu fugi recta i vice versa). W 1752, z okazji Targów Lipskich, ukazało się nowe wydanie Kunst der Fuge ze wstępem Marpurga. Wyszło ono pod innym tytułem, niż pierwsze. Jeżeli tytuł Kunst der Fuge nie pochodził od Bacha, musiał zostać przez niego zaakceptowany, bowiem pierwsze wydanie ukazało się pod takim właśnie tytułem. Bach mógł zatytułować każdą część zbioru Contrapunctusami, gdyż fugi były przedzielone czterema kanonami, więc nazwanie całości fugami byłoby niezgodne z konwencjami baroku, a tytuł Kunst der Fuge zaakceptował tylko dlatego, że w jego rozumowaniu technika fugowania była tożsama z techniką kontrapunktyczną.

Okres zapomnienia[edytuj]

Kunst der Fuge przez długi okres czasu pozostawało w cieniu. Brak jakiejkolwiek wskazówki, na jaki instrument lub zespół instrumentów zbiór był przeznaczony powodował uznawanie dzieła za czysto teoretyczne. Kunst der Fuge zawierające wszystkie cechy sztuki absolutnej, obcej XIX-wiecznym teoretykom muzyki, nie zostało zrozumiane ni docenione. Zarzucano mu spekulatywność i chłód, abstrakcyjność muzyczną, niezadowolenie estetyczno-artystyczne; uznawano za pracę akademicką. C. P. E. Bach określił Kunst der Fuge jako "środek zastępujący kosztowne lekcje prywatne kontrapunktu". Także wybitni pisarze muzyczni czynili ujemne osądy o dziele Bacha. Van Bruyck w analizie Das wohltemperierte Klavier mówił o Kunst der Fuge, że "nie jest to muzyka, lecz coś barbarzyńskiego, co wyrodziło się w rodzaj kontrapunktycznej kociej muzyki".

Chłód przyjęcia był także powodowany strukturą dzieła: całość była oparta na jednym temacie, w jednej tonacji; utwory o podobnym charakterze znajdują się obok siebie w jednym zbiorze.

Notowanie Kunst der Fuge systemem partyturowym (oryginalnie w kluczach sopranowym, altowym, tenorowym i basowym) mające zapewnić przejrzystość i czytelność poszczególnych głosów, jak i nazwanie części Kontrapunktami potwierdza dydaktyczność dzieła. Nie należy jednak pozbawiać go wyrazu artystycznego i traktować jedynie jako traktat teoretyczny, do czego kluczem jest odłączenie fug od siebie z wyjątkiem tych, które rozwiązują wzajemne problemy techniczne lub są odbiciem lustrzanym poprzedniej.

Budowa[edytuj]

Temat[edytuj]

Cały zbiór jest oparty na prostym temacie, w kolejnych Kontrapunktach coraz to bardziej modyfikowanym:

Kunst der Fuge.png

Temat składa się z dwunastu dźwięków w czterech taktach. Ambitus równy jest sekście małej (cis-a); budowę ma symetryczną, dwuczęściową. W postaci zasadniczej występuje tylko w Kontrapunkcie I. W pozostałych fugach i kanonach temat główny Kunst der Fuge pojawia się nie zawsze jako temat pierwszy, w różnych wariantach.

Środki polifoniczne[edytuj]

Wszystkie fugi i kanony mieszczą się w tonacji d-moll, a ostatni akord toniczny w fugach zawsze jest pikardyjskim.

Środki polifoniczne stają się niekiedy czynnikami formotwórczymi, jako podstawy budowy całej fugi. Występują wtedy od początku fugi, w ekspozycji tematu. Stretto odgrywa dominującą rolę w fugach V, VI i VII

Stosowanie komplikacji technicznych, takich jak inwersja, rekcja, augmentacja, dyminucja czy stretto, stwarza w fudze napięcia polifoniczne, mające zastępować napięcia harmoniczne, powstające poprzez modulacje. Modulacje w Kunst der Fuge niemalże nie występują, poza odchyleniami paralelnymi, dominantowymi, subdominantowymi czy mediantowymi. Spowodowane to jest skupieniem kompozytora na prezentacji mistrzostwa sztuki polifonicznej.

Kontrapunkt[edytuj]

Występuje w Kunst der Fuge znaczna formalność osiągnięta poprzez jeden temat, jak i kontrapunkty oparte na motywach z tematu. Kontrapunkt stały niemalże nie występuje. Często kontrapunkt zachowuje pewien schemat rytmiczny, który wtedy przeradza się w kontrapunkt stały.

Łączniki[edytuj]

Łączniki nie zawsze są w sposób jednoznaczny oddzielone od tematu. Najczęściej są oparte na pracy motywicznej i sekwencji; budowane na swobodnej imitacji. Bardzo rzadko pojawia się całkowicie nowy materiał motywiczny jako łącznik fugi.

Contrapunctus XIX[edytuj]

Jest to ostatnia fuga ze zbioru Kunst der Fuge. Jest fugą trzytematową. Jej przynależność do Kunst der Fuge była negowana przez Hauptmanna, Spittę i Rusta. Uznawali oni Fugę XIX za odrębny utwór, niepowiązany z Kunst der Fuge, znalazły się w pierwszym wydaniu przypadkowo. Warunkowano to twierdzenie brakiem tematu głównego ni żadnego z jego wariantów przedstawionych w poprzednich fugach i kanonach.

G. Nottebohm wykazał niesłuszność tego poglądu z łatwością i naturalnie przeprowadzając połączenie wszystkich trzech tematów Fugi XIX z tematem głównym Kunst der Fuge:

Quadrupel.jpg

Całkowita zgodność tematów wskazuje na to, że fuga trzytematowa miała być czterotematową, w której czwartym tematem miał być temat główny Kunst der Fuge, z czego wynika, że Fuga XIX jest integralną częścią zbioru.

Ważniejszych prób dokończenia fugi podjęli się:

  • J. H. Knecht (jego rękopis zaginął)
  • H. Riemann
  • F. Busoni.

Znane wykonania[edytuj]

Fortepian:

Organy:

Kwartet smyczkowy:

Orkiestra:

Klawesyn

Inne:

Odniesienia w kulturze[edytuj]

Kunst der Fuge stał się motywem literackim powieści Vikrama Setha „Niebiańska muzyka” (An Equal Music)[potrzebny przypis].

Linki zewnętrzne[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

Johann Sebastian Bach – Die Kunst der Fuge, PWM 5403; red. Maria Fieldorf.