Ferenc Liszt

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ferenc Liszt
Ilustracja
Ferenc Liszt (1886) na fotografii Nadara
Data i miejsce urodzenia 22 października 1811
Raiding, Austria
Data i miejsce śmierci 31 lipca 1886
Bayreuth, Niemcy
Narodowość węgierska
Dziedzina sztuki muzyka
Epoka romantyzm
Ważne dzieła
  • Héroïde funèbre
  • Hungaria
  • Hamlet
Portret Liszta (1837), mal. Ary Scheffer

Ferenc Liszt (ur. 22 października 1811 w Raiding, zm. 31 lipca 1886 w Bayreuth) – węgierski kompozytor i pianista, jedna z najwybitniejszych postaci romantyzmu w muzyce[1][2][3][4][5][6][7][8]. Był też wybitnym filozofem, pisał eseje i artykuły, działał na arenie politycznej[1][2][3][4][5][6][7][8].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Cztery okresy życia Franciszka Liszta

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Franz Liszt urodził się 22 października 1811 we wsi Raiding, 50 kilometrów od Wiednia, gdzie mieścił się folwark księcia Esterhazy'ego. Pracował tam jego ojciec, Adam Liszt, kontrabasista i urzędnik[1][2][3][4][5][6][7][8]. Franciszek był "blady i chorowity", lecz mimo tego ćwiczył przez długie godziny grę na fortepianie, i w niedługim czasie został uznany za cudowne dziecko[1][2][3][4][8]. Liszt polubił narodową muzykę węgierską oraz cygańską[2][4].

W wieku 9 lat miał miejsce jego pierwszy koncert, na którym znalazł się Chopin[1][2][3][4][5][6][8]. Arystokraci dostrzegli talent Liszta, i zapewnili mu fundusze na wyjazd do Wiednia i naukę muzyki. W wieku jedenastu lat studiował grę na fortepianie u Carla Czernego oraz kompozycję u Antonia Salieriego[4][2][3][5][6]. Niedługo potem młody kompozytor poznał Beethovena i Schuberta, a Diabelli poprosił go, by jako jeden z pięćdziesięciu kompozytorów napisał wariacje na temat jego prostego walca[1][2][3][4][6].

Choć Liszt zyskiwał coraz większą popularność i wiedzę, nie został przyjęty do paryskiego konserwatorium, pobierał więc prywatne lekcje[2]

[3][4][6][8]. Jego koncerty przyciągały coraz większą publiczność; ojciec Liszta, jako osoba przedsiębiorcza, zawarł zawczasu umowę z Erardem, by ten dostarczał instrumenty na koncerty Franciszka[4]. Liszt wielokrotnie występował w Londynie, a w Windsorze zagrał przed angielskim królem[2][3][4].

[6][8] W międzyczasie skomponował jednoaktową operę Don Sanche.[1][2][3][4][6] W następnych latach wiele podróżował do Francji, Szwajcarii a nawet do Irlandii[2][3][4]. Jego wynagrodzenie ciągle rosło - w Manchesterze otrzymał sto funtów[3][4][6].

Franciszek Liszt w 1824

Młodego wirtuoza przerosło jednak tempo kariery - piętnastoletni Liszt przeżył załamanie nerwowe. Zabrano go do Boulogne, gdzie miał zażywać gorących kąpieli w celu uspokojenia - był wtedy rok 1826, a jego ojciec, w wieku 51 lat zmarł na tyfus[3][4][6]. Kompozytor zarabiał teraz na życie głównie jako nauczyciel gry na fortepianie; stał się pobożny, chciał nawet zostać księdzem[2][3][4][6]. Doszedł jednak do siebie, wrócił do Paryża, a w 1828 zakochał się w jednej ze swoich uczennic, jednak jej ojciec, minister handlu, nie chciał o tym słyszeć - Liszta znów ogarnęła choroba[2][3][6]. Całe jego życie było zresztą naznaczone okresami wzlotów i upadków, po których zaznawał swoistego pesymizmu religijnego[2][3][3][6].Tymczasem fortepian był ciągle udoskonalany, a czas "sprzyjał młodym wirtuozom"[4][6] - W 1831 Liszt spotkał Paganiniego, i zafascynowany jego grą, postanowił zostać "Paganinim fortepianu".

[1][2][3][4][5][6][8]

Znów występował jako wirtuoz, poznał też wiele ważnych osobistości związanych z kulturą tamtych czasów - m.in. Alphonsa de LamartinaVictora Hugo i Heinricha Heine[1][2][5][4][6]. Związał się z ruchem saintsimonstycznym, popierał poglądy księcia Hugesa-Félicita de Lamennais. Jednak gdy rząd stracił zaufanie do tego ruchu, Liszt opuścił go[4]. Rewolucja lipcowa we Francji w 1830 roku zainspirowała do naszkicowania obecnie mało znanego dzieła, "Symfonii rewolucyjnej"[2]. Uważał, że "o ile naukowcy mogą jedynie wskazywać środki wiodące do celu, o tyle artystom przypada głoszenie ideałów, do których powinno dążyć społeczeństwo"[4] Pogląd ten Liszt popierał przez całe życie[4]. Postanowił szerzyć edukacje muzyczną, organizował zbiórki pieniędzy dla biednych[4].

Dojrzałość - lata z hrabiną Marie d'Agoult[edytuj | edytuj kod]

Liszt był już dojrzałym kompozytorem, co potwierdziły jego liryczne i poetyckie dzieła Harmonies poétiques et religieuses, oparte na poematach Lamartina oraz Apparitions[4][2][3]. Kompozytor "odrzucił" swoją religijną naturę, i zainteresował się kobietami[4] - jako smukły, wysoki i wykształcony muzyk, z ogromnymi, niebieskimi oczami z pewnością był atrakcyjny dla salonowych dam.[4] Poprzez poetę i dramaturga Alfreda de Musset, spotkał George Sand i Marie d’Agoult - o sześć lat starszą od niego, inteligentną i pełną temperamentu hrabinę, która przypadła mu do gustu[2][4][3]. Dyskutowali o sprawach religii i sztuce[4]. Ich miłość wywołała skandal[2][3][4] - minął rok, zanim ten związek został skonsumowany[4].

W połowie 1835 roku tuż po śmierci pierwszego dziecka kochankowie uciekli do Bazylei a potem do Genewy[2][3][4]. Niedługo później, 18 grudnia urodziła się ich córka Blandinde[2][3][4]. Genewa stała się "bazą" Liszta, który co jakiś czas pozwalał sobie na podróż do Paryża lub Włoch - studiował filozofię na uniwersytecie tego miasta, zaś jego kochanka oddawała się głównie lekturze dzieł filozoficznych i religijnych[4]. Jego żona pisała artykuły, które początkowo były publikowane pod nazwiskiem Liszta[4].Nieco później sytuacja stała się jeszcze bardziej skomplikowana, gdy dołączył do nich uczeń Liszta, Hermann Cohen[4].

Latem 1836 roku dołączyła do nich George Sand; trochę później wybrali się do Paryża, gdzie utworzyli menage a trois, oraz założyli salon, który stał się miejscem spotkań literackich i muzycznych[4]. To tu przedstawiono Sand Chopinowi[4]. Tymczasem Liszt rywalizował z innym wirtuozem, Sigismudem Thalbergiem, znakomitym pianistą, zachwalanym przez prasę, faworytem życia muzycznego Wiednia[3][4]. Konfrontację zorganizowano w marcu 1837 roku na rzecz włoskich uchodźców - odbyła się w domu włoskiej księżniczki Belgiojoso[3][4]. Obaj zostali obwołani zwycięzcami, a efektem tej rywalizacji, wraz ze współpracą innych kompozytorów, (J.P. Pixisa, C. Czernego F. Chopina. H. Herza ) było wspólne dzieło Hexameron, złożone z wariacji na temat Marszu Purytanów z opery I Puritani (Purytanie)[3][4][6].

Liszt i hrabina wyjechali do Włoch; po drodze wzięli udział w koncercie na rzecz strajkujących szwaczek z Londynu[2][4][3]. Liszt zaczął pisać artykuły do gazet, w których atakował "błaznów wykonawczych" (choć sam został określony przez Schumanna za "domokrążcę sztuki" - był też znienawidzony przez Brahmsa i Clarę Schumann[2][3][4]. Napisał m.in. "O pozycji artystów". Sześć miesięcy później urodziła się ich córka Cosima, przyszła żona Wagnera[2][3][4][6]. Wkrótce powstało wirtuozerskie, potężne dzieło, które przyniosło Lisztowi jeszcze większą sławę kompozytora i pianisty - cykl dwunastu Etiud transcendentalnych - utwór ten jest do dziś uważany za jeden z najtrudniejszych i najwybitniejszych pozycji literatury fortepianowej - Schumann określił go jako "dzieło dla trzech, góra czterech pianistów na świecie"[1][2][3][4][6][7]. Następnie powstały trzyczęściowe Lata pielgrzymstwa zainspirowane podróżami Liszta po Szwajcarii, Włoszech i Francji[2][3][4][6][7]. Przetranskrybował też niektóre utwory Paganiniego (Wielkie etiudy Paganiniego, na podstawie wybranych Kaprysów op.1) i Rossiniego[4].

Żona Liszta chciała, by był kompozytorem "arystokratycznym", jednak kompozytor nadal prowadził nieokiełznany tryb życia, kontynuował karierę wirtuoza - grał "gdzie się dało"; raz zagrał nawet gdy był pijany; możliwe, że chciał choć na chwilę uwolnić się od idealistycznej żony[2][3][6][7]. W marcu 1838 roku nastąpiła powódź spowodowana przez wezbranie wód Dunaju; Liszt "skorzystał z okazji" - wyjechał do Wiednia i dał osiem koncertów, które przyniosły mu duży dochód. Rok później, w Rzymie urodził się syn Daniel. Jean-Auguste-Dominique Ingres wykonał rysunek przedstawiający Liszta i zadedykował go hrabinie d'Agoult. Cała rodzina wyruszyła do małej rybackiej wioski San Rossore niedaleko Pizy; Liszt dowiedział się tu o marnej sytuacji finansowej projektu zbudowania pomnika Beethovena - na ten cel zebrano dotychczas tylko 424 franki - Liszt podziwiał Beethovena, i w październiku 1839 roku zaoferował swoje wsparcie przy zbieraniu środków. .[2][3][4] Przedsięwzięcie wzbudziło zainteresowanie ówczesnych kompozytorów - Schumann sprzedawał swoją "Fantazję C-Dur".[4] Dzieci Liszta udały się z Marie do Paryża, lecz ze względu na konwenanse zamieszkały ostatecznie z matką kompozytora[2][3][4][6].

Następnie kompozytor udał się w ośmioletnią podróż artystyczną - przemierzał rozległe obszary, czasem pokonując 80 do stu kilometrów dziennie, od Irlandii aż po Gibraltar i Ural.[2][3][4][7] Bardzo możliwe, iż zetknął się z realiami podróży jego epoki - niebezpiecznymi drogami w złym stanie, marną higieną i żywieniem[4]. Rozrywkę kompozytora podczas podróży stanowiły partie wista i bilarda[4]. Liszt był obiektem zainteresowania wiedeńskiej policji, podobnie jak wielu podobnych wirtuozów jego epoki i nie tylko (chociażby Schubert)[4]. Stał się coraz bardziej popularny, tak, że mogliśmy być świadkami istnej manii na punkcie jego muzyki, nazywanej lisztomanią[1][2][3][4][5][6][7]. Mimo wszystko ucierpiały na tym jego dzieła - choć było wśród nich kilka dobrych kompozycji, publiczność najbardziej przyciągały proste składanki melodii oraz "reminiscencje", czyli transkrypcje fragmentów oper m.in. Belliniego i Verdiego, najczęściej z najpopularniejszymi tańcami i ariami. .[1][2][3][4][6][7] Powstała też bardzo lubiana etiuda Grand Galop Chromatique oparta jedynie na progresji chromatycznej[4]. Damy zbierały niedopałki cygar i fusy z kawy Liszta[4]. Grał też przed ważnymi osobistościami; był bardzo hojny i przyjazny[4]. Temu wszystkiemu towarzyszył stres, z którym Liszt walczył przy pomocy używek[2][3][4]. Nie wszędzie dobrze go przyjmowano - jego tyl bycia wywołał zgorszenie w Niemczech (Liszt był zagorzałym romantykiem i antysemitą, co nie spodobało się tamtejszemu środowisku muzycznemu, złożonemu z klasycystów, którzy często byli Żydami) i Anglii, gdzie publiczność zdobył modny i rzekomo arystokratyczny, a muzycznie niedorastający Lisztowi do pięt Sigismund Thalberg[2][3][4][6]. W czasie rozłąki kochankowie pisali do siebie często, lecz stosunek Liszta do Marie był coraz gorszy - komopozytr nie przestawał być zaborczy, a gdy Charles d'Agoult zaproponował, by Marie do niego wróciła, Liszt zagroził mu pojedynkiem[4]. Oliwy do ognia dolała George Sand, pisząc w 1840 sztukę parafrazującą historię ich małżeństwa - choć sztuka ta poniosła klapę, jej przesłanie było złowieszcze[4]. Ostatecznie Liszt rozwiódł się z Marie d'Agoult w 1844 roku[2][3][4][6][7].

Fortepian należący do Ferenca Liszta w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie

Lata z księżną Karoliną von Sayn-Wittgenstein[edytuj | edytuj kod]

Podczas pobytu w Kijowie w ramach jednej z podróży artystycznych spotkał księżnę Karoliną von Sayn-Wittgenstein, przybyłą tam, by handlować zbożem[4]. Arystokratka ta przekazała Lisztowi trochę pieniędzy, a on spotkał się z nią, by jej podziękować[4]. Gościł u niej zaledwie dziesięć dni, a jednak tuż po powrocie ze Stambułu wrócił do jej rezydencji. Liszt nie mógł jednak zostać na Ukrainie, lecz księżna rozwiązała ten problem - oboje przenieśli się do Weimaru[2][3][4]. Wcześniej jednak należy wspomnieć, co stało się z dziećmi Liszta - urodziły się one za granicą, a więc prawa do nich miał jedynie kompozytor, który nie zezwalał im na kontakt z matką, twierdząc, że je przekupuje;nie zajmował się jednak nimi, robiła to jego matka. Liszt sprowadził złośliwą guwernantkę, piastującą opiekę nad dziećmi[4]. Córka Cosima poślubiła Hansa von Bülowa; syn Liszta Daniel, z aspiracjami na stanowisko prawnika, zmarł przedwcześnie na galopujące suchoty w wieku 29 lat.[4]

Liszt i księżna mieszkali teraz w małej rezydencji w Altenburgu, której otocznie niewątpliwie inspirowało kompozytora[2][3][4]. Przyjmowali "istne procesje" gości.

Ostatnie lata[edytuj | edytuj kod]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Wkład w muzykę i kulturę[edytuj | edytuj kod]

Liszt stworzył nowy gatunek muzyczny: poemat symfoniczny, którego charakterystyczną cechą była transformacja motywów, podobna do leitmotfu R. Wagnera i H. Berlioza[2][4][6]. Choć tak naprawdę rozwinął pomysł F. Mendelssohna, sam nadał tej formie muzycznej charakter i oblicze jakie dziś znamy - sam skomponował 13 poematów symfonicznych[1][6][4][2].

W muzyce fortepianowej rozwinął fakturę i technikę pianistyczną, wprowadzając wirtuozerię kunszt do wielu utworów, wyprzedzając impresjonistyczny styl Claude’a Debussy’ego i Maurice’a Ravela, ekspresjonizm Aleksandra Skriabina, a także późnoromantyczny koncert fortepianowy Piotra Czajkowskiego i Siergieja Rachmaninowa. Obalił też tradycyjne struktury tonalne (chociażby w utworze, którego tytuł mówi sam za siebie: Bagatelle sans tonalité, czyli "Bagatela bez tonacji") i zachęcał swoich uczniów do tego samego[1][4][6]. Niechęć i opór środowiska muzycznego wywoływała też pogarda Liszta do klasycznych form, zwłaszcza sonaty; tak, że jego niektóre bardziej kontrowersyjne utwory (kończone dysonansem, eksperymentalne) spotkały się z bojkotem głównie z konserwatywnym środowiskiem muzycznym Niemiec (J.Brahms, Robert Schumann, krytyk E.Hanslick)[1][3][4]. Jeden z jego uczniów zapytał o Csaradas macabre "Czy wolno komponować takie dzieła i ich słuchać"[7]. Prócz niezwykłych osiągnięć jako pianista i dyrygent, nauczał ponad 400 uczniów, skomponował ponad 800 dzieł, z czego co najmniej połowa to transkrypcje[1][3][2][4]. Napisał lub współpracował przy pisaniu przynajmniej 8 książek. Pozostawił pokaźny zbiór korespondencji, a także ponad 200 parafraz utworów innych kompozytorów na fortepian. Był jednym z inicjatorów użycia nowych dźwięków harmonicznych w XIX wieku, przede wszystkim skomplikowanych akordów. Badał nowe techniki muzyczne, zajmował się wariacjami tematycznymi.

Był również aktywnym propagatorem kultury polskiej, zaprzyjaźnionym m.in. z Fryderykiem Chopinem, Adamem Mickiewiczem, Juliuszem Słowackim, Julianem Ursynem Niemcewiczem, Henrykiem Wieniawskim, Juliuszem Kossakiem, Janem Ruckgaberem; uczył także Carla Tausiga, Juliusza Zarębskiego i Józefa Wieniawskiego. Był teściem i przyjacielem Richarda Wagnera. To Wagner namówił Liszta do skrócenia Symfonii Dantejskiej do dwóch części. Liszt został pochowany na cmentarzu w Bayreuth, niedaleko willi i miejsca spoczynku Wagnera.

Podobnie jak wielu artystów w jego czasach, był wolnomularzem[2][4][6][7][9].

Kalendarium[2][3][7][edytuj | edytuj kod]

  • 1811 – 22 października przychodzi na świat w Raiding (węg. Doborján) na pograniczu austriacko-węgierskim.
  • 1820 – ma miejsce pierwszy publiczny występ małego Liszta. Później przeprowadza się do Wiednia.
  • 1823 – paryskie konserwatorium odmawia przyjęcia młodego kompozytora
  • 1824 – w Manchesterze odbywa się premiera jego pierwszej opery, Don Sanche
  • 1826 – ojciec kompozytora umiera na tyfus; Liszt ogranicza swoje koncertowanie
  • 1833 – spotyka się z Chopinem, dzięki któremu poznaje Marie d’Agoult
  • 1835 – przeprowadza się do Szwajcarii; na świat przychodzi pierwsze z jego trojga dzieci
  • 1837 – powraca do Wiednia; znowu zaczyna koncertować
  • 1844 – koniec związku z Marie d’Agoult
  • 1847 – poznaje księżną Karolinę Sayn-Wittgenstein, ur. Iwanowską
  • 1848-1859 – mieszka w Weimarze
  • 1851-1854 – powstaje ostateczna wersja Rapsodii węgierskich
  • 1857 – koncert w Żagańskim Kościele Farnym na zaślubinach Marii de Castellane z Antonim Radziwiłłem
  • 1862 – umiera córka kompozytora, Blandine
  • 1865 – Liszt przyjmuje niższe święcenia kapłańskie (ostiariat, lektorat, egzorcystat i akolitat) z rąk papieża Piusa IX[10]
  • 1869 – początek ostatniego romansu z „kozacką hrabiną” Olgą Janiną
  • 1886 – 31 lipca umiera na zapalenie płuc w Bayreuth w Niemczech

Wybrane dzieła[edytuj | edytuj kod]

Orkiestrowe[edytuj | edytuj kod]

Opery[edytuj | edytuj kod]

  • Don Sanche
  • Sardanapale (niedokończona)

Symfonie[edytuj | edytuj kod]

  • Symfonia faustowska
  • Symfonia dantejska

13 poematów symfonicznych[edytuj | edytuj kod]

    • Co słychać w górach
    • Tasso
    • Preludia
    • Orfeusz
    • Prometeusz
    • Mazepa
    • Festklänge (Uroczyste brzmienia)
    • Héroïde funèbre
    • Hungaria
    • Hamlet
    • Die Hunnenschlacht (Bitwa Hunów)
    • Ideały
    • Od kołyski do grobu
  • Cztery walce Mefisto
  • Szózat i Hymn – Fantazja

Fortepianowe[edytuj | edytuj kod]

  • Sonata h-moll
  • I Koncert Es-dur
  • II Koncert A-dur
  • III Koncert Es-dur op. posth. (niedawno odkryty koncert, ukończony około 1839 roku)
  • Fantazja węgierska
  • Totentanz. Parafraza na temat „Dies irae”
  • Années de pèlerinage (Lata pielgrzymstwa)

Harmonie poetyckie i religijne[edytuj | edytuj kod]

  • 1. Invocation 
  • 2. Ave Maria
  • 3. Bénédiction de Dieu dans la solitude
  • 4. Pensée des morts
  • 5. Pater Noster 
  • 6. Hymne de l'enfant à son réveil
  • 7. Funérailles
  • 8. Miserere, d'après Palestrina
  • 9. Andante lagrimoso 
  • 10.Cantique d'amour

12 Etudes d’exécution transcendante (12 Etiud transcendentalnych)[edytuj | edytuj kod]

    • 1. Preludio
    • 2. Bez tytułu (Molto Vivace)
    • 3. Paysage
    • 4. Mazeppa
    • 5. Feux-follets
    • 6. Vision
    • 7. Eroica
    • 8. Wilde Jagd
    • 9. Ricordanza
    • 10. Bez tytułu (Allegro Agitato)
    • 11. Harmonies du soir
    • 12. Chasse-Neige
  • 6 Consolations (Pocieszenia)
  • 3 Libestraume (Marzenia miłosne
  • 4 Walce Mefisto
  • 19 Rapsodii węgierskich
  • Rapsodia hiszpańska
  • Grandes études de Paganini ("Wielkie Etiudy na motywach Paganiniego", uznawane czasem za parafrazę)

Parafrazy dzieł innych kompozytorów[edytuj | edytuj kod]

  • Reminescencje Don Juana (na podstawie opery Mozarta)
  • Reminescencje Normy (na podstawie opery Belliniego)
  • Parafraza na temat "Rigoletto" Verdiego

Religijne[edytuj | edytuj kod]

  • Missa choralis
  • Węgierska msza koronacyjna
  • Requiem

Oratoria[edytuj | edytuj kod]

    • Chrystus
    • Legenda o św. Elżbiecie
    • Legenda o św. Stanisławie (najbardziej znane jest interludium „Salve Polonia”)
    • Legenda o św. Krzysztofie

Transkrypcje fortepianowe[edytuj | edytuj kod]

  • Fantazja i Fuga g-moll Bacha
  • 9 symfonii Beethovena
  • Symfonia fantastyczna Berlioza
  • Harold w Italii Berlioza
  • Sześć pieśni polskich Chopina
  • Uwertura Wilhelm Tell Rossiniego
  • 54 pieśni Schuberta
  • Don Sanche

Nagrania[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p Franz Liszt | Biography & History | AllMusic, AllMusic [dostęp 2017-06-21].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar Franz Liszt | Hungarian composer, „Encyclopedia Britannica” [dostęp 2017-06-21] (ang.).
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as Franz Liszt, Biography.com [dostęp 2017-06-21] (ang.).
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf bg bh bi bj bk bl bm bn bo bp bq br bs bt bu bv bw Steen Michael: Wielcy kompozytorzy i ich czasy. Wyd. Polskie (2009,2013). Poznań: Rebis, 2003, s. 469-504. ISBN 978-83-7510-252-9.
  5. a b c d e f g h J. Ekiert: Bliżej muzyki. Warszawa: MUZA SA, 2006, s. 276-277. ISBN 83-7200-087-5.
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae Classical Net - Basic Repertoire List - Liszt, „Classical Net” [dostęp 2017-06-25] (ang.).
  7. a b c d e f g h i j k l m Franz Liszt. W: Peter Gammond: Kompozytorzy świata. ISBN 978-83-7175-834-8.
  8. a b c d e f g h Franz Liszt, IMDb [dostęp 2017-07-04].
  9. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej w XVIII i XIX wieku, Wrocław 1982, s. 536.
  10. Rocznice Franciszka Liszta. [dostęp 2014-09-30].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Demko Miroslav: Franz Liszt compositeur Slovaque, L'Age d'Homme, Suisse, 2003.
  • Stanisław Szenic: Franiszek Liszt, PIW, Warszawa, 1975.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]