Bielik białobrzuchy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bielik białobrzuchy
Haliaeetus leucogaster[1]
(J.F. Gmelin, 1788)
Bielik białobrzuchy
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd szponiaste
Rodzina jastrzębiowate
Podrodzina jastrzębie
Plemię Accipitrini
Rodzaj Haliaeetus
Gatunek bielik białobrzuchy
Synonimy
  • Falco leucogaster J.F. Gmelin, 1788
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Bielik białobrzuchy[3] (Haliaeetus leucogaster) – gatunek ptaka z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae). Duży ptak drapieżny występujący w Azji i Australię. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zasięg występowania bielika białobrzuchego obejmuje Indie i Sri Lankę na wschód przez Azję Południowo-Wschodnią, Andamany, południowe Chiny, Archipelag Sundajski, Filipiny, Wallacea, Nową Gwineę i Archipelag Bismarcka do Australii i Tasmanii[4][5].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Gatunek po raz pierwszy naukowo opisany przez niemieckiego naturalistę Johanna Friedricha Gmelina w 1788 roku pod nazwą Falco leucogaster[6], bazując na tekście „White-bellied Eagle” Johna Lathama[7]. Autor nie wskazał miejsca typowego[6], Ernst Hartert w 1902 roku wskazał je jako Jawę[8]. Takson najbliżej spokrewniony z bielikiem melanezyjskim (H. sanfordi) z którym wraz z bielikiem afrykańskim (H. vocifer) i bielikiem madagaskarskim (H. vociferoides) tworzą grupę siostrzaną[9]. Takson monotypowy, nie wyróżniono podgatunków[10][4].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa rodzajowa pochodzi od łacińskiego słowa haliaetus lub haliaetos – „bielik, rybołów” (od greckiego ἁλιαιετος haliaietos – „bielik, rybołów” (ἁλι- hali- – „morski-” (ἁλς hals, ἁλος halos – „morze”)) oraz αετος aetos – „orzeł”)[11]. Epitet gatunkowy pochodzi z greki i oznacza „białobrzuchy” (λευκος leukos – „biały” oraz γαστηρ gastēr, γαστρος gastros – „brzuch”)[12].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Osobnik młodocainy

Długość ciała 75–85 cm, rozpiętość skrzydeł 178–218 cm, masa ciała samców 1800–2900 g, samica 2500–3900 g, długość stępu 25-28 cm[13]. Samice są zawsze większe od samców, 20% w wielkości i 120 % w masie ciała[4]. U dorosłego ptaka głowa, szyja i spód ciała koloru białego zaś górne części ciała koloru ciemnoszarego. Głowa stosunkowo mała z głęboko osadzony dziobem, szyja długa, krótki ogon w kształcie klina, skrzydła długie, kremowe kończyny raczej krótkie[4]. Woskówka szara[13]. Osobniki młodociane są brązowo nakrapiane z białym ogonem, co odróżnia ją od ciemno-ogonowych dorosłych i młodych bielików melanezyjskich. Dojrzałość płciową uzyskują w trzecim roku życia[4].

Głos[edytuj | edytuj kod]

Wokalizuje głównie w okresie przed niesieniem, szczególnie wczesnym rankiem i wieczorem, ale usłyszeć go można przez cały rok, a nawet w nocy[13]. Odzywa się głównie trąbiącym głosem podobnym do gęsi czy kaczek lub nosowym wołaniem, który podczas powietrznych akrobacji może stać się wyższy i szybszy, a czasem tworzą nieregularny duet[13]. W stanie zagrożenia wydaje z siebie skrzeczące odgłosy[13].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Siedlisko i pokarm[edytuj | edytuj kod]

Bielik białobrzuchy z upolowaną drzewicą

Bielik białobrzuchy zamieszkuje przybrzeżne morza i wyspy, wybrzeża, ujścia rzek i podmokłe tereny lądowe takie jak znajdujące się w pobliżu wody zalesione i otwarte siedliska, w tym nizinne lasy deszczowe[14][4]. Na Celebes spotykany w lesie monsunowym na wysokości 1500 m n.p.m.[13] lub 1700 m n.p.m., ale spotykany głównie poniżej 900 m n.p.m.[4]. Gniazduje w lasie i na obszarach skalistych[4].

Dorosłe osobniki podczas lęgów i wychowu młodych osiadłe, osobniki młodociane dyspersyjne, z najdłuższym zarejestrowanym przelotem wynoszącym 3000 km od południowych do północnych obszarów Australii[13]. Niektóre ruchy wymuszone, gdy wysychają wody śródlądowe[4]. W Indiach[13] lub na Celebes[15] czasami przemieszcza się w wzdłuż dużych rzek oddalając się znacznie w głąb lądu.

W skład pokarmu bielika białobrzuchego wchodzą ssaki, ptaki, gady, ryby, skorupiaki i padlina (obserwowano 45 ptaków na wysypiskach śmieci)[13]. Poluje na króliki, walabie, rudawki, ptactwo wodne i morskie do wielkości mewy, kormorana i głuptaka, trawi również kolczaste i trujące ryby oraz węże morskie[13][4]. Pokarm ćwiartuje 10-20 m nad ziemią, na wysoko rosnących drzewach, które służą mu jako punkty obserwacyjne, czasami prowadząc obserwację w parach[13][4]. Zdobycz atakuje lotem nurkowym porywając zdobycz z ziemi lub z powierzchni wody (czasami zanurzając się w całości)[13][4]. Nęka ptaki wodne aż do ich wyczerpania, porywa rudawki z ich miejsc odpoczynku na drzewach, okrada inne drapieżniki z ich łupu, w tym ptaki morskie i drapieżne, takie jak rybołów zwyczajny (Pandion haliaetus) i osobniki własnego gatunku, a także obserwowany wśród żerujących delfinów[13][4].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Gniazdo bielika białobrzuchego, Hamelin Island, Shark Bay, Australia Zachodnia

Okres rozrodczy w Australii przypada na okres od maja do września (od maja do sierpnia na północy, od czerwca do września na południu, gdzie wyjątkowo przeciągnąć się może do grudnia)[13]. W Azji i tropikach lęgi odbywają się podczas pory suchej (od października do marca w Indiach, od grudnia do maja w Azji Południowo-Wschodniej i na Filipinach, od maja do listopada w Nowej Gwinei)[4]. Pary gniazdują głównie samotnie, ale czasami na małych wyspach spotyka się od 2 do 4 par gniazdujących razem[13]. Na wyspie Netrani w stanie Karnataka w południowych Indiach zarejestrowano 18 używanych i 7 nieużywanych gniazd skupionych na obszarze 4,2 km²[16]. Pary zostają ze sobą na całe życie[13]. Gniazdo zbudowane z patyków i gałązek, szerokie na 120-170 cm (wyjątkowo do 300 cm) i głębokie na 50-180 cm, wypełnione jest liśćmi, trawami oraz wodorostami[13][4]. Na przybrzeżnych wyspach gniazdo znajduje się na ziemi lub na klifie (do 70 m nad ziemią), w innych miejscach od 3 do 50 m nad ziemią na drzewach, w tym namorzynach[13]. Samica składa zazwyczaj 2 jaja (1-3), okres inkubacji wynosi średnio 35-42 dni[13][4]. Pisklęta po wykluciu pokryte są białym puchem, okres pierzenia wynosi 65-70 dni, ale młode pozostające z dorosłymi przez kolejnych od 3 do 6 miesięcy[13]. W południowej Australii sukces lęgowy wynosi: 1,3 młodych na gniazdo, 1,1 młodych na używane gniazdo, 0,8 młodych na terenie zajmowanym przez rok; w 34% gniazd udało odchować się 2 pisklęta, w 66% tylko 1[4].

Status i ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów został zaliczony do kategorii LC (ang.: Least Concern, najmniejszej troski)[2]. Wielkość populacji szacuje się na 1,000-10,000 ptaków, co stanowi równowartość 670-6,700 dorosłych ptaków[5]. Ogólnie ptak występujący powszechnie, choć niektórych regionach południowej Australii notuje się spadki populacji wskutek niszczenia siedlisk lub zakłócenia ich miejsc gniazdowania; zanotowano również spadek w Tajlandii[4]. Grubość skorupy jaj w Australii znacznie zredukowane przez zastosowanie DDT (choć środek ten nie jest już wykorzystywany)[4].

Przypisy

  1. Haliaeetus leucogaster, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b BirdLife International 2012. Haliaeetus leucogaster. W: IUCN 2015. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) Wersja 2015-4. <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 2015-12-26]
  3. P. Mielczarek, M. Kuziemko: Plemię: Accipitrini Vigors, 1824 (wersja: 2015-10-31). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2015-12-26].
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s S. Debus, G.M. Kirwan: White-bellied Sea-eagle (Haliaeetus leucogaster). W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie, E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2015. [dostęp 2015-12-26]. (ang.)
  5. a b J. Ekstrom, S. Butchart, M. Harding: White-bellied Sea-eagle Haliaeetus leucogaster. BirdLife International. [dostęp 2015-12-26].
  6. a b J.F. Gmelin: Caroli a Linné. Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 13. T. 1. Lipsiae: impensis Georg. Emanuel. Beer, 1788, s. 257. (łac.)
  7. J. Latham: A general synopsis of birds. Cz. 1. London: Printed for Benj. White, 1781, s. 33. (ang.)
  8. E. Hartert. The birds of the Kangean Islands. „Novitates Zoologicae”. 9, s. 427, 1902 (ang.). 
  9. H.R.L. Lerner, D.P. Mindell. Phylogeny of eagles, Old World vultures, and other Accipitridae based on nuclear and mitochondrial DNA. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 37 (2), s. 327–346, 2005. DOI: 327–346 (ang.). 
  10. F. Gill, D. Donsker (red.): New World vultures, Secretarybird, kites, hawks & eagles (ang.). IOC World Bird List: Version 5.4. [dostęp 2015-12-26].
  11. J.A. Jobling: Key to Scientific Names in Ornithology. W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie, E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2014. [dostęp 2015-12-26]. (ang.)
  12. J.A. Jobling: Key to Scientific Names in Ornithology. W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie, E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2014. [dostęp 2015-12-26]. (ang.)
  13. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t James Ferguson-Lees, David A. Christie: Raptors of the World. Londyn: Christopher Helm, 2001, s. 390. ISBN 0618127623. (ang.)
  14. J.C.Z. Wojnarski. A cut-and-paste community: birds of monsoon rainforests in Kakadu National Park, Northern Territory. „Emu”. 93 (2), s. 100-120, 1993. DOI: 10.1071/MU9930100 (ang.). 
  15. J. Riley, J. Mole. The birds of Gunung Ambang Nature Reserve, North Sulawesi, Indonesia. „Forktail”. 17, s. 57-66, 2001 (ang.). 
  16. S. Pande, N. Sant, S. Pednekar, N. Sakhdeo, A. Mahabal. High density nesting of White-Bellied Sea-Eagles Haliaeetus leucogaster on Netrani Island, Karnataka: a possible IBA site. „Indian Birds”. 7 (2), s. 40-43, 2011 (ang.).