Deportacje Żydów holenderskich do Sobiboru
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Proclamation_children_transport.jpg/220px-Proclamation_children_transport.jpg)
Deportacje Żydów holenderskich do Sobiboru – wywózki Żydów holenderskich do obozu zagłady w Sobiborze przeprowadzone przez okupantów niemieckich między marcem a lipcem 1943 roku. Z obozów przejściowych w Vught i Westerborku deportowano wtedy 34 313 mężczyzn, kobiet i dzieci. Ocalało zaledwie siedemnaścioro.
Geneza
[edytuj | edytuj kod]W maju 1940 roku Holandia znalazła się pod niemiecką okupacją. Od tego momentu miejscowa ludność żydowska stała się obiektem dyskryminacji, prześladowań, a wreszcie fizycznej eksterminacji[1]. Z początkiem stycznia 1942 roku Żydów usunięto z prowincji i w większości skoncentrowano w Amsterdamie. Dodatkowym miejscem odosobnienia dla Żydów holenderskich stał się obóz przejściowy w Vught. Z kolei Żydów-obcokrajowców oraz Żydów bez obywatelstwa zsyłano do obozu przejściowego w Westerborku[2]. Pod koniec kwietnia 1942 roku Żydom narzucono obowiązek noszenia Gwiazdy Dawida. Latem tegoż roku z Holandii odeszły pierwsze transporty do obozów zagłady[1]. Do momentu zakończenia niemieckiej okupacji wywiezionych zostało około 107 tys. z blisko 140 tys. holenderskich Żydów. Pobyt w niemieckich obozach przeżyło zaledwie 5 tys. deportowanych[3].
Początkowo holenderscy Żydzi byli deportowani do obozu Auschwitz-Birkenau, będącego głównym ośrodkiem eksterminacji Żydów europejskich. Pewną ich liczbę wywieziono również do KL Mauthausen-Gusen. Począwszy od marca 1943 roku Niemcy zaczęli jednak kierować transporty z Holandii do Sobiboru[4] – jednego z trzech ośrodków zagłady utworzonych w ramach akcji „Reinhardt”[5]. Motywy stojące za tą decyzją nie są do końca jasne. Gerhard Hirschfeld przypuszczał, iż to Adolf Eichmann podjął decyzję o wykorzystaniu obozów akcji „Reinhardt” – pierwotnie przeznaczonych do eksterminacji Żydów polskich – na potrzeby „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” w pozostałych państwach Europy. Z kolei zdaniem Raula Hilberga, Julesa Schelvisa i Roberta Kuwałka transporty holenderskie skierowano do Sobiboru ze względu na trudności, z którymi obóz oświęcimski borykał się w drugim kwartale 1943 roku: trwającą rozbudowę komór gazowych i krematoriów, wielką epidemię tyfusu, napływ licznych transportów z Grecji i getta Theresienstadt[6].
Przebieg deportacji
[edytuj | edytuj kod]Transporty do Sobiboru były odprawiane w obozie przejściowym w Westerborku[7]. Dotyczyło to również transportów z Vught, które przed wyjazdem do okupowanej Polski przechodziły najpierw przez Westerbork. Między 2 marca a 8 czerwca 1943 roku do Sobiboru odjechało piętnaście transportów, tj. jeden tygodniowo. Po 8 czerwca nastąpiła dwutygodniowa przerwa w deportacjach, po czym z Westerborku odprawiono jeszcze cztery transporty. Ostatni odjechał 20 lipca[8].
L.p. | Data wyjazdu | Liczba deportowanych |
---|---|---|
1. | 2 marca | 1105 osób |
2. | 10 marca | 1105 osób |
3. | 17 marca | 964 osób |
4. | 23 marca | 1250 osób |
5. | 30 marca | 1255 osób |
6. | 6 kwietnia | 2020 osób |
7. | 13 kwietnia | 1204 osób |
8. | 20 kwietnia | 1166 osób |
9. | 27 kwietnia | 1204 osób |
10. | 4 maja | 1187 osób |
11. | 11 maja | 1446 osób |
12. | 18 maja | 2511 osób |
13. | 25 maja | 2862 osób |
14. | 1 czerwca | 3006 osób |
15. | 8 czerwca | 3017 osób |
16. | 29 czerwca | 2397 osób |
17. | 6 lipca | 2417 osób |
18. | 13 lipca | 1988 osób |
19. | 20 lipca | 2209 osób |
Ogółem: | 34 313 osób |
Zachowały się listy transportowe, w których zarejestrowano imiona, nazwiska, wiek, a niekiedy także adresy holenderskich Żydów, których wywieziono do Sobiboru. Są one przechowywane w Centrum Badań nad Holokaustem i Ludobójstwem w Amsterdamie[9]. Wynika z nich, że początkowo w transportach przeważały osoby starsze, co było konsekwencją prowadzonej przez Niemców likwidacji żydowskich placówek opiekuńczych i medycznych[10]. W transportach czerwcowych znalazło się natomiast wiele dzieci i nastolatków. Było to spowodowane faktem, iż 5 czerwca Niemcy zarządzili deportację z obozu w Vught wszystkich dzieci do 16. roku życia, którym towarzyszyć mógł jeden rodzic lub oboje rodzice niezatrudnieni w przemyśle (w przypadku dzieci do 4. roku życia – wyłącznie matki)[11]. W transportach do Sobiboru znalazło się również wielu Żydów oznaczonych jako kryminaliści, a będących w rzeczywistości osobami, które zatrzymano z powodu złamania rozmaitych antysemickich zarządzeń okupanta[12]. Obok Żydów z holenderskimi paszportami deportowano wielu zamieszkałych w tym kraju Żydów zagranicznych, m.in. pochodzących z Polski i Niemiec[12].
W raportach wywiadu Armii Krajowej odnotowano fakt kierowania do Sobiboru transportów z Holandii[13]. Wiosną 1943 roku informacje o eksterminowaniu holenderskich Żydów w Sobiborze uzyskał emigracyjny rząd holenderski, który jednak nie zdecydował się na ich szersze rozpowszechnienie[14].
Losy deportowanych
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/Hartog_Simons_Reina_Simons-Morpurgo_stone.jpg/220px-Hartog_Simons_Reina_Simons-Morpurgo_stone.jpg)
Kilka pierwszych transportów holenderskich przybyło w pociągach pasażerskich[12], pozostałe w wagonach bydlęcych, które przebudowano, aby w minimalnym stopniu spełniały funkcję wagonów pasażerskich[12][15]. Żydom holenderskim pozwalano zaopatrzyć się w wodę podczas postojów na stacjach pośrednich. Z tego powodu polscy Żydzi, pomni własnych doświadczeń, oceniali, że Żydów holenderskich przewożono wręcz w luksusowych warunkach[12]. Niemniej wobec faktu, że czas podróży przekraczał trzy dni, a do przewozu ofiar wykorzystywano nieogrzewane, duszne i przeładowane wagony[16], w transportach holenderskich zdarzały się przypadki śmierci pasażerów[12][17].
Holenderscy Żydzi zazwyczaj zupełnie nie byli świadomi oczekującego ich losu[12]. Chcąc do ostatniej chwili utrzymać ich w nieświadomości, Niemcy traktowali ich nieco łagodniej niż Żydów przywożonych z gett w okupowanej Polsce. Po przybyciu do Sobiboru nakłaniano ich nawet, aby napisali do swoich bliskich pocztówki z zapewnieniami, iż dojechali bezpiecznie i cieszą się dobrym zdrowiem[18][19]. Pocztówki te docierały później do Holandii ze stemplem poczty we Włodawie[20]. Większość holenderskich Żydów ginęła w komorach gazowych. Tylko nielicznych, zazwyczaj młodych mężczyzn i kobiety zdolnych do pracy fizycznej, wybierano do pracy w obozowych komandach roboczych. Ponadto część osób „wyselekcjonowanych” na sobiborskiej rampie wysyłano do różnych obozów w dystrykcie lubelskim, tj. do obozu koncentracyjnego na Majdanku, do obozu pracy na tzw. starym lotnisku w Lublinie (Flugplatz) lub do obozów pracy w Dorohuczy i Trawnikach. Liczba „wyselekcjonowanych” nie jest znana[10].
Spośród 34 313 holenderskich Żydów deportowanych do dystryktu lubelskiego, ocalało zaledwie siedemnastu. Spośród tych, których osadzono w samym Sobiborze, przeżyły tylko dwie więźniarki – Ursula Stern i Selma Wijnberg[10].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b The Netherlands. ushmm.org. [dostęp 2017-12-21]. [zarchiwizowane z tego adresu].
- ↑ Bem 2014 ↓, s. 158.
- ↑ Schelvis 2007 ↓, s. XV.
- ↑ Kuwałek 2014 ↓, s. 43.
- ↑ Kuwałek 2014 ↓, s. 17.
- ↑ Kuwałek 2014 ↓, s. 43–44.
- ↑ Webb 2017 ↓, s. 102 i 258.
- ↑ Bem 2014 ↓, s. 159.
- ↑ Kuwałek 2014 ↓, s. 45–46.
- ↑ a b c Kuwałek 2014 ↓, s. 44.
- ↑ Kuwałek 2014 ↓, s. 44–45.
- ↑ a b c d e f g Kuwałek 2014 ↓, s. 45.
- ↑ Marszałek 1993 ↓, s. 46.
- ↑ Bem 2014 ↓, s. 332–333.
- ↑ Bem 2014 ↓, s. 153.
- ↑ Bem 2012 ↓, s. 15–18.
- ↑ Bem 2012 ↓, s. 15.
- ↑ Webb 2017 ↓, s. 103.
- ↑ Bem 2012 ↓, s. 40.
- ↑ Bem 2014 ↓, s. 332.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Marek Bem (red.): Sobibór. Bunt wobec wyroku. Warszawa: Ośrodek KARTA, 2012. ISBN 978-83-61283-66-9.
- Marek Bem: Sobibór. Obóz zagłady 1942–1943. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2014. ISBN 978-83-7399-611-3.
- Robert Kuwałek. Nowe ustalenia dotyczące liczby ofiar niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze. „Zeszyty Majdanka”. XXVI, 2014. Lublin. ISSN 0514-7409.
- Józef Marszałek. Rozpoznanie obozów śmierci w Bełżcu, Sobiborze i Treblince przez wywiad Armii Krajowej i Delegatury Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj. „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Instytutu Pamięci Narodowej”. 35, 1993.
- Jules Schelvis: Sobibor: A History of a Nazi Death Camp. Oxford, New York: Berg, 2007. ISBN 978-1-84520-419-8. (ang.).
- Chris Webb: The Sobibor death camp. History, Biographies, Remembrance. Stuttgart: ibidem-Verlag, 2017. ISBN 978-3-8382-0966-1. (ang.).