Theresienstadt

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Getto Theresienstadt
Konzentrationslager Theresienstadt
Ilustracja
Brama wejściowa do obozu z napisem „Arbeit macht frei
Typ Obóz koncentracyjny
Odpowiedzialny  III Rzesza
Rozpoczęcie działalności 1941
Zakończenie działalności 1945
Terytorium  Protektorat Czech i Moraw
Pierwotne przeznaczenie Twierdza
Liczba więźniów 140 tysięcy
Narodowość więźniów Żydzi
Liczba ofiar 35–60 tysięcy
Komendanci Siegfried Seidl
(1941–1943)
Anton Burger
(1943–1944)
Karl Rahm
(1944–1945)
Wyzwolony przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Armia Czerwona
  8 maja 1945
Upamiętnienie Muzeum
Położenie na mapie Czech
Mapa lokalizacyjna Czech
Getto Theresienstadt
Getto Theresienstadt
Ziemia50°30′37″N 14°08′59″E/50,510278 14,149722
Strona internetowa
Widok celi 27 (z celi 28)
Pomieszczenia specjalne

Getto Theresienstadt, rzadziej Konzentrationslager Theresienstadt, czasem ort. Teresienstadt – kompleks dwóch niemieckich obozów koncentracyjnych utworzony na terenie Protektoratu Czech i Moraw, w miejscowości Terezin, na terenie Czech w austriackiej twierdzy z XVIII i XIX wieku. Składał się z getta dla Żydów oraz tak zwanego obozu przejściowego. Istniał w latach 1941–1945.

Historia obozu i getta[edytuj | edytuj kod]

Struktura urbanistyczna Terezina składa się z dwóch istotnych elementów: sporej wielkości miasta warownego, otoczonego murami Vaubana oraz wkomponowanej w system murów tak zwanej Małej Warowni. Pierwsza przestrzeń posłużyła narodowym socjalistom do stworzenia wielkiego getta, druga natomiast – obozu tranzytowego.

Getto[edytuj | edytuj kod]

W listopadzie 1941 całe warowne miasto zostało zamknięte i wedle rozkazu Heinricha Himmlera zmienione na getto żydowskie, do którego progresywnie przenoszono żydowskie rodziny, głównie z Protektoratu Czech i Moraw. Dla potrzeb polityki zagranicznej, jak również w pewnym stopniu propagandy wewnętrznej przedstawiano Theresienstadt jako „modelowe” getto, miejsce nowego typu osadnictwa żydowskiego czy wręcz obozu rodzinnego. De facto jednak miasto pełniło funkcję olbrzymiego obozu koncentracyjnego. Warunki życia były skrajnie ciężkie.

Po umieszczeniu w getcie około 500 duńskich Żydów, Duński Czerwony Krzyż domagał się inspekcji w getcie. Niemcy umożliwili inspekcję, przygotowując obóz między innymi wzmożonymi wysyłkami do Auschwitz-Birkenau i pokazywaniem spreparowanych, odmalowanych pomieszczeń, oraz okazyjnego teatrzyku dziecięcego. W następstwie tej wizyty w lutym 1944 powstał film propagandowy, w reżyserii Kurta Gerrona, ukazujący Żydów, którzy oddali się w ochronę III Rzeszy i spokojnie żyją w Theresienstadt. Reżyser zginął następnie w komorach gazowych Birkenau.

Organizacja getta była podobna do niektórych innych gett. W sprawach wewnętrznych opierała się na żydowskich „władzach samorządowych”, posiadających pewne – nieznaczne i wąskie – wpływy na niektóre aspekty życia codziennego. Pozwalało to przede wszystkim rozwinąć w bardzo ograniczonym zakresie samopomoc, szkolnictwo dla dzieci, życie kulturalne i religijne.

Początkowo zmarłych chowano w ziemi, lecz już w 1942 zbudowano krematorium. Prochy w 1944 usunięto do rzeki.

Dramatyczne chwile towarzyszyły ostatnim tygodniom istnienia obozu, gdy w czasie coraz słabszego i nieregularnego dopływu żywności do getta doszło „marszami śmierci” około 15 tysięcy więźniów z innych obozów, do których zbliżył się front.

3 maja 1945 Theresienstadt znalazł się pod kontrolą Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, a ostatecznie jego więźniowie zostali oswobodzeni 8 maja, kiedy do miasta wkroczyła Armia Czerwona.

Obóz[edytuj | edytuj kod]

Utworzony w tak zwanej Małej Warowni, w 1940 tranzytowy obóz koncentracyjny, w którym niemieccy narodowi socjaliści umieszczali ludzi, na przykład członków ruchu oporu, elity, osoby przyłapane na przekraczaniu prawa, księży, jeńców wojennych i tym podobnych. Wśród nich 90% stanowili Czesi, reszta pochodziła przede wszystkim z Polski, Jugosławii, Włoch, Francji, Wielkiej Brytanii czy Związku Radzieckiego. Przez ten obóz przeszło około 32 000 osób, z których 2600 zginęło. Większość nie przebywała długo w Małej Warowni, lecz była wysyłana do innych obozów koncentracyjnych. Brama do obozu nosi znamienny napis Arbeit macht frei.

Więźniowie i ofiary[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też kategorię: Więźniowie KL Theresienstadt.

Getto Theresienstadt było miejscem martyrologii wyłącznie Żydów. Z początku getto było planowane jako miejsce zamknięcia przede wszystkim słynnych Żydów, za którymi mogą się wstawiać zagraniczne państwa. Sprawiło to, że w getcie zjawiła się elita żydowskiego życia politycznego, kulturalnego, naukowego.

W dalszym czasie tysiące transportów przywoziło żydowskie rodziny do Theresienstadt, przede wszystkim z Protektoratu Czech i Moraw, ale również z Rzeszy, Holandii, Danii, a w ostatnim okresie także ze Słowacji i Węgier. W 1942 w transporcie Żydów z Breslau (Wrocław) do tego getta trafił między innymi czeski kompozytor i dyrygent Viktor Ullmann.

W ciągu czterech lat istnienia przez Theresienstadt przeszło ponad 140 tysięcy ludzi. Liczbę ofiar w tym miejscu szacuje się na 35-60 tysięcy. Pozostałych, począwszy od października 1942, naziści stopniowo wywozili na zagładę do obozów koncentracyjnych, na przykład do Auschwitz-Birkenau, około 23 500 austriackich, czeskich i niemieckich Żydów deportowano do obozu zagłady w Małym Trościeńcu na Białorusi, 16 października 1944 w transporcie do Auschwitz znalazł się Viktor Ullmann (zginął 18 października w tamtejszej komorze gazowej). W sumie sześćdziesięcioma trzema takimi „transportami śmierci” wywieziono 87 tysięcy osób, w tym wiele tysięcy małych dzieci.

W dniu wyzwolenia w getcie było jeszcze 19 tysięcy osób, w tym 1600 dzieci poniżej 15. roku życia.

Komendanci obozu[edytuj | edytuj kod]

Dzieje powojenne[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie Mała Warownia służyła przez trzy lata jako więzienie dla zbrodniarzy wojennych oraz obóz ewakuacyjny dla Niemców wydalanych z Czechosłowacji. Przez cały okres komunizmu tematyka tego więzienia z lat 1945–1948 była kompletnie przemilczana przez władze i obłożona surową cenzurą. Miasto stało się na długie lata koszarami wojskowymi Czechosłowackiej Armii Ludowej. W 1947 upamiętniono getto, dziś funkcjonuje muzeum.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wykaz bibliografii dla serii artykułów o niemieckich obozach w latach 1933–1945 został umieszczony na osobnej stronie.
  • Herbert Thomas Mandl: Tracks to Terezín (Interwiew: Herbert Gantschacher; Film nagrywania: Robert Schabus; Film edycji: Erich Heyduck / DVD Niemiecki / Angielski; Arbos, Wien-Salzburg-Klagenfurt 2007).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]