Dzięgiel (roślina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dzięgiel
Ilustracja
Dzięgiel leśny
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd astropodobne
Rząd selerowce
Rodzina selerowate
Rodzaj dzięgiel
Nazwa systematyczna
Angelica L.
Sp. Pl. 250. 1 Mai 1753
Typ nomenklatoryczny

Angelica sylvestris L.[3]

Dzięgiel, arcydzięgiel[4][5] (Angelica L.) – rodzaj bylin z rodziny selerowatych. Należy do niego ok. 110[6][7]–116[8] gatunków roślin. Występują głównie na chłodniejszych rejonach północnej półkuli[9], w całej Europie i Azji, a w Ameryce Północnej w Kalifornii. Poza tym pięć gatunków endemicznych rośnie na nowej Zelandii[7]. Duże zróżnicowanie gatunkowe występuje w Chinach, w których rośnie 45 gatunków, z czego 32 to endemity[10]. W Polsce występują dwa (lub trzy w zależności od ujęcia) gatunki: dzięgiel leśny (A. silvestris), dzięgiel litwor (A. archangelica) i starodub łąkowy (A. palustris)[4].

Niektóre gatunki mają znaczenie użytkowe jako rośliny jadalne, lecznicze i ozdobne. Jadane jako warzywa są liście i ogonki liściowe dzięgla litwora, a łodygi tego gatunku są kandyzowane i stosowane jako dodatek do ciast. Roślina ta wykorzystywana jest także do aromatyzowania alkoholi[6]. Uprawiane są jako rośliny ozdobne dzięgiel purpurowy A. atropurpurea[5] i Angelica gigas, ozdobne z powodu ciemnofioletowych kwiatów[7]. Dzięgiel chiński A. sinensis wykorzystywany jest w ziołolecznictwie[6].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny dwuletnie i byliny osiągające do 3 m wysokości[7]. Łodygi zwykle dęte, obłe na przekroju[11]. Korzeń tęgi, stożkowaty lub walcowaty[10].
Liście
Blaszki 2- i 3-krotnie trójsieczne lub pierzasto złożone. Odcinki zwykle szerokie, jajowate[11]. Ogonki z szeroką[11], często rozdętą, pochwiastą nasadą[10].
Kwiaty
Zebrane w baldachy złożone, których rozgałęzienia wsparte są licznymi pokrywami (rzadko pokryw brak lub nieliczne[11][10]) i pokrywkami. Działki kielicha drobne lub okazałe, jajowate[10], zaostrzone i trwałe[7]. Płatki korony po rozwinięciu białe lub różowe, lancetowate i zaostrzone lub jajowate, zaokrąglone lub wycięte na końcach[11]. Pręciki w liczbie 5. Zalążnia dolna, dwukomorowa, w każdej z komór z pojedynczym zalążkiem. Słupki dwa[7] o szyjkach dłuższych od niskiego[11], stożkowatego krążka miodnikowego[10].
Owoce
Rozłupnia rozpadająca się na dwie rozłupki[7], spłaszczone, eliptyczne lub czworoboczne[11], na powierzchni grzbietowej znajdują się trzy nitkowate żebra, podczas gdy boczne żebra są zwykle szerokie, oskrzydlając rozłupki[10][11].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Angelica capitellata
Synonimy

Angelocarpa Rupr., Angelophyllum Rupr., Archangelica Wolf, Callisace Fisch. ex Hoffm., Coelopleurum Ledeb., Epikeros Raf., Gomphopetalum Turcz., Physolophium Turcz., Porphyroscias Miq.[9]

Pozycja systematyczna

Rodzaj z rodziny selerowatych (Apiaceae Lindl.), rzędu selerowców (Apiales Lindl.), kladu astrowych w obrębie okrytonasiennych[2]. W obrębie rodziny należy do podrodziny Apioideae Seemann i plemienia Selineae[9].

Klasyfikacja biologiczna rodzaju i jego relacja w stosunku do blisko spokrewnionych lub włączanych doń rodzajów (Archangelica, Coelopleurum, Czernaevia, Ostericum) jest niejasna i wciąż kontrowersyjna[10].

Wykaz gatunków[8]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. a b Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-01] (ang.).
  3. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-20].
  4. a b Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  5. a b Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 25. ISBN 978-83-925110-5-2.
  6. a b c David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 50. ISBN 978-1-107-11502-6.
  7. a b c d e f g Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 315. ISBN 0-333-74890-5.
  8. a b Angelica. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-12-11].
  9. a b c Genus: Angelica L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-06-15].
  10. a b c d e f g h Pan Zehui; Mark F. Watson: Angelica Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-06-15].
  11. a b c d e f g h Władysław Szafer, Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Kraków: PAN, PWN, 1960, s. 100.