Dzięgiel (roślina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dzięgiel
Ilustracja
Dzięgiel leśny
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd selerowce
Rodzina selerowate
Rodzaj dzięgiel
Nazwa systematyczna
Angelica L.
Sp. Pl. 250. 1 Mai 1753
Typ nomenklatoryczny
Angelica sylvestris L.[2]

Dzięgiel, arcydzięgiel[3][4] (Angelica L.) – rodzaj bylin z rodziny selerowatych. Należy do niego ok. 110[5][6]–116[7] gatunków roślin. Występują głównie na chłodniejszych rejonach północnej półkuli[8], w całej Europie i Azji, a w Ameryce Północnej w Kalifornii. Poza tym pięć gatunków endemicznych rośnie na nowej Zelandii[6]. Duże zróżnicowanie gatunkowe występuje w Chinach, w których rośnie 45 gatunków, z czego 32 to endemity[9]. W Polsce występują dwa (lub trzy w zależności od ujęcia) gatunki: dzięgiel leśny (A. silvestris), dzięgiel litwor (A. archangelica) i starodub łąkowy (A. palustris)[3].

Niektóre gatunki mają znaczenie użytkowe jako rośliny jadalne, lecznicze i ozdobne. Jadane jako warzywa są liście i ogonki liściowe dzięgla litwora, a łodygi tego gatunku są kandyzowane i stosowane jako dodatek do ciast. Roślina ta wykorzystywana jest także do aromatyzowania alkoholi[5]. Uprawiane są jako rośliny ozdobne dzięgiel purpurowy A. atropurpurea[4] i Angelica gigas, ozdobne z powodu ciemnofioletowych kwiatów[6]. Dzięgiel chiński A. sinensis wykorzystywany jest w ziołolecznictwie[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny dwuletnie i byliny osiągające do 3 m wysokości[6]. Łodygi zwykle dęte, obłe na przekroju[10]. Korzeń tęgi, stożkowaty lub walcowaty[9].
Liście
Blaszki 2- i 3-krotnie trójsieczne lub pierzasto złożone. Odcinki zwykle szerokie, jajowate[10]. Ogonki z szeroką[10], często rozdętą, pochwiastą nasadą[9].
Kwiaty
Zebrane w baldachy złożone, których rozgałęzienia wsparte są licznymi pokrywami (rzadko pokryw brak lub nieliczne[10][9]) i pokrywkami. Działki kielicha drobne lub okazałe, jajowate[9], zaostrzone i trwałe[6]. Płatki korony po rozwinięciu białe lub różowe, lancetowate i zaostrzone lub jajowate, zaokrąglone lub wycięte na końcach[10]. Pręciki w liczbie 5. Zalążnia dolna, dwukomorowa, w każdej z komór z pojedynczym zalążkiem. Słupki dwa[6] o szyjkach dłuższych od niskiego[10], stożkowatego krążka miodnikowego[9].
Owoce
Rozłupnia rozpadająca się na dwie rozłupki[6], spłaszczone, eliptyczne lub czworoboczne[10], na powierzchni grzbietowej znajdują się trzy nitkowate żebra, podczas gdy boczne żebra są zwykle szerokie, oskrzydlając rozłupki[9][10].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Angelica capitellata
Synonimy

Angelocarpa Rupr., Angelophyllum Rupr., Archangelica Wolf, Callisace Fisch. ex Hoffm., Coelopleurum Ledeb., Epikeros Raf., Gomphopetalum Turcz., Physolophium Turcz., Porphyroscias Miq.[8]

Pozycja systematyczna

Rodzaj z rodziny selerowatych (Apiaceae Lindl.), rzędu selerowców (Apiales Lindl.), kladu astrowych w obrębie okrytonasiennych[1]. W obrębie rodziny należy do podrodziny Apioideae Seemann i plemienia Selineae[8].

Klasyfikacja biologiczna rodzaju i jego relacja w stosunku do blisko spokrewnionych lub włączanych doń rodzajów (Archangelica, Coelopleurum, Czernaevia, Ostericum) jest niejasna i wciąż kontrowersyjna[9].

Wykaz gatunków[7]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-01].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-20].
  3. a b Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  4. a b Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 25. ISBN 978-83-925110-5-2.
  5. a b c David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 50. ISBN 978-1-107-11502-6.
  6. a b c d e f g Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 315. ISBN 0-333-74890-5.
  7. a b Angelica. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-12-11].
  8. a b c Genus: Angelica L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-06-15].
  9. a b c d e f g h Pan Zehui; Mark F. Watson: Angelica Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-06-15].
  10. a b c d e f g h Władysław Szafer, Bogumił Pawłowski (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Kraków: PAN, PWN, 1960, s. 100.