Evidence-based medicine

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Medycyna oparta na faktach, medycyna oparta na dowodach (naukowych), EBM (od ang. evidence-based medicine) – korzystanie w postępowaniu klinicznym z wiarygodnych dowodów naukowych[1] dotyczących skuteczności i bezpieczeństwa terapii. Dowodów takich dostarczają wyniki badań eksperymentalnych oraz badań obserwacyjnych[1].

Inne polskie odpowiedniki terminu EBM to „ewaluacja badań medycznych” i „praktyka oparta na wiarygodnych i aktualnych publikacjach” (POWAP) – jednak tłumaczenia te nie oddają pierwotnego znaczenia terminu[a].

Historia[edytuj]

Jako protoplastę medycyny opartej na faktach wskazuje się wiedeńskiego lekarza Ignaza Semmelweisa, który w 1840 roku na podstawie badań statystycznych skorelował umieralność kobiet na wydziale położniczym z wcześniejszą pracą lekarzy w prosektorium i na tej podstawie wysnuł wniosek, że zakażenia poporodowe muszą być powodowane przez jakiś czynnik zakaźny przenoszony przez lekarzy. Dzięki tej obserwacji Semmelweis był w stanie obniżyć umieralność w połogu z 12% do 2% przez wprowadzenie procedury dezynfekcji rąk przez lekarzy opuszczających prosektorium[2], pomimo że nie potrafił precyzyjnie wyjaśnić mechanizmu zakażenia (Ludwik Pasteur opisał go dopiero 20 lat później).

Uważa się, że EBM rozwinęła się w latach 80. na McMaster University w Kanadzie[3] jako reakcja na powszechną w medycynie dominację paradygmatu opartego na naukach podstawowych (patofizjologia, biochemia). Wywodzi się z epidemiologii klinicznej, dyscypliny zajmującej się problematyką eksperymentu medycznego i oceną wiarygodności badań klinicznych.

Współczesność[edytuj]

W skład EBM wchodzi, między innymi, typologia poszczególnych rodzajów klinicznych badań naukowych (w tym badania obserwacyjne i eksperymentalne) wraz z charakterystyką ich wiarygodności, wyszukiwanie publikacji naukowych (charakterystyki dostępnych baz informacji medycznej, na przykład MedLine[4], EMBASE ), podstawy biostatystyki, zasady sporządzania badań wtórnych, takich jak przeglądy systematyczne czy metaanaliz.

EBM nie ogranicza się jednak do operowania statystyką i metodami epidemiologii; oryginalne sformułowanie twórcy EBM G. Guyatta „best available evidence” nie wyklucza bowiem korzystania np. z mniej wiarygodnych doniesień naukowych (np. opisy przypadków), o ile lepsze nie istnieją lub nie są w danym momencie dostępne. Czyni to EBM nurtem otwartym na nowe koncepcje, o czym świadczy ewolucja „medycyny opartej na faktach” z buntowniczo nastawionego nurtu lat 80. do obecnie dominującego integracyjnego podejścia.

Owo integracyjne podejście, określane niekiedy żartobliwie jako medicine based evidence (fakty oparte na medycynie) rehabilituje rolę indywidualnego doświadczenia lekarza i patofizjologii oraz wartości pacjenta jako równoprawnych z dowodami naukowymi czynników w podejmowaniu decyzji medycznych.

Amerykańska fundacja ABIM w ramach kampanii Choosing Wisely publikuje listę rozpowszechnionych w środowisku lekarskim terapii lub analiz, które w świetle badań naukowych są nieuzasadnione lub nieskuteczne[5].

Stosowanie podejścia EBM nie rozwiązało takich negatywnych aspektów jak błędne dowody czy wpływ ukrytych interesów w publikowaniu badań naukowych, które są coraz bardziej wyszukane i trudniejsze do wykazania. Nie przesądza to o tym, że model EBM okazał się bezwartościowy, jednak niezbędny wydaje się powrót do zasad EBM, etycznych aspektów leczenia chorych, indywidualnych i zrozumiałych procedur raczej niż sztywnych reguł postępowania[6].

Metody postępowania[edytuj]

Proces postępowania w EBM można streścić w następujących pięciu krokach[7]:

  • sprowadzenie problemu do postaci prawidłowo sformułowanego pytania; wymaga to krytycznego stawiania pytań, zaplanowania badania i określenia mocy dowodów[8]
  • systematyczne pozyskiwanie najlepszych dostępnych dowodów
  • krytyczna ocena spójności wewnętrznej dowodów[9], z uwzględnieniem następujących elementów:
- błędy systematyczne wynikające z niewłaściwego doboru próby, zakłócenia przebiegu informacji i wpływu zmiennych interweniujących
- ilościowe aspekty rozpoznania i leczenia
- wpływ wielkości próby na wyniki badania
- kliniczne znaczenie wyników badania
- możliwości uogólniania wyników badania
  • zastosowanie wyników badania w praktyce[10]
  • ocena skuteczności[11].

Inne dziedziny[edytuj]

Pojęcie EBM zostało z czasem uwzględnione w innych dziedzinach klinicznych, w tym pielęgniarstwie, stomatologii, fizjoterapeutyce, farmakologii. W efekcie powstało określenie EBHC (evidence-based health care), czyli opieka oparta na wiarygodnych i aktualnych publikacjach naukowych.

Powstało również pojęcie EBNP – „Evidence Based Nursing Practice”, czyli „opieka pielęgniarska oparta na faktach”. EBNP wdraża podobne zasady jak EBM promując rozwiązywanie dylematów klinicznych, pielęgnacyjnych w oparciu o wykorzystanie oryginalnych doniesień. Wiarygodnych doniesień naukowych dostarcza baza Cochrane (Cochrane Library), czy elektroniczny podręcznik UpToDate, baza Medline[12].

Postuluje się także rozszerzenie działań „opartych na dowodach” na politykę społeczną[13] („evidence based policy”) i tworzenie prawa („prawo oparte na dowodach”)[potrzebny przypis].

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. według Polskiego Instytutu Evidence Based Medicine

Przypisy

  1. a b David L Sackett, William M C Rosenberg, J A Muir Gray, R Brian Haynes, W Scott Richardson. Evidence based medicine: what it is and what it isn't. „BMJ 1996;312:71”. 312, s. 71, 1996. DOI: 10.1136/bmj.312.7023.71 (ang.). 
  2. Ian Ayres: Super Crunchers. 2008. ISBN 978055338473.
  3. Victor M. Montori, Gordon H. Guyatt. Progress in Evidence-Based Medicine. „JAMA”. 300 (15), s. 1814-1816, 2008. DOI: 10.1001/jama.300.15.1814 (ang.). 
  4. Baza artykułów MedLine. [dostęp 8.12.2009].
  5. Five Things Physicians and Patients Should Question. ABIM.
  6. Trisha Greenhalgh, Jeremy Howick, Neal Maskrey. Evidence based medicine: a movement in crisis?. „BMJ”, Published 13 June 2014. DOI: 10.1136/bmj.g3725. 
  7. Martin Dawes, William Summerskill, Paul Glasziou et al.. Sicily statement on evidence-based practice. „BMC Medical Education”. 5 (1), s. 1-7, 2005. DOI: 10.1186/1472-6920-5-1. 
  8. David L Sackett, William M C Rosenberg,. The need for evidence-based medicine. „J R Soc Med”. 88, s. 620-624, 1995 (ang.). 
  9. Parkes J, Hyde C, Deeks JJ, Milne R. Teaching critical appraisal skills in health care settings (Review). „The Cochrane Library”, 2001. DOI: 10.1002/14651858.CD001270. 
  10. Epling J, Smucny J, Patil A, Tudiver F. Teaching evidence-based medicine skills through a residency-developed guideline. „Fam Med”. 34 (9), s. 646–8, October 2002. 
  11. Jamtvedt G, Young JM, Kristoffersen DT, Thomson O'Brien MA, Oxman AD. Audit and feedback: effects on professional practice and health care outcomes. „Cochrane Database Syst Rev”, s. CD000259, 2003. DOI: 10.1002/14651858.CD000259. 
  12. Europejskie Centrum Kształcenia Podyplomowego: Evidence Based Nursing - co to jest?. Wrocław, 2011.
  13. Nick Black: Evidence based policy: proceed with care. BMJ, 2001.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.