Filozofia obiektywistyczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Obiektywizm – system filozoficzny opracowany przez Ayn Rand (1905-1982)[1].

Rand po raz pierwszy sformułowała Obiektywizm w swojej fikcji literackiej, szczególnie "Źródle"(1943) oraz "Atlasie Zbuntowanym"(1957), oraz w późniejszych dziełach niefikcyjnych esejach i książkach[2]. Leonard Peikoff, filozof z zawodu i intelektualny spadkobierca Rand[3], później sformalizował bardziej obiektywizm. Peikoff charakteryzuje go jako "zamknięty system", który nie jest przedmiotem zmiany.

Centralnymi twierdzeniami obiektywizmu jest, że rzeczywistość istnieje niezależnie od świadomości, że ludzie mają bezpośredni kontakt z rzeczywistością poprzez percepcję, że człowiek jest w stanie osiągnąć wiedzę percepcją poprzez formowanie konceptów i induktywną logikę, że właściwym moralnym celem mojego życia jest podążanie za własnym szczęściem (racjonalnym interesem własnym), że jedynym systemem społecznym spójnym z tą moralnością jest taki, który w pełni honoruje prawa jednostkowe ucieleśnione w kapitalizmie laissez-faire, oraz że rolą sztuki jest przemiana ludzkich metafizycznych idei poprzez wybiórczą reprodukcję rzeczywistości w fizyczną formę - dzieło sztuki - które człowiek może pojmować i odpowiadać emocjonalnie.

Akademiccy filozofowie w większości zignorowali bądź odrzucili filozofię Rand. Niemniej, Obiektywizm miał znaczący wpływ na libertarian oraz amerykańskich konserwatystów. Ruch obiektywistyczny, który Rand założyła, próbuje rozpowszechniać jej idee do szerszej publiki i w akademickich środowiskach.

Rand początkowo wyrażała swoje idee w swoich książkach, szczególnie w "Źródle" oraz w "Atlasie Zbuntowanym". Przedstawiała je głębiej w swoich czasopismach "The Objectivist Newsletter", "The Objectivist" oraz "The Ayn Rand Letter", oraz w książkach takich jak "Wprowadzenie do Obiektywistycznej Epistemologii" i "Cnota Egoizmu".

Nazwa "obiektywizm" wywodzi się z poglądu, że ludzka wiedza oraz wartości są obiektywne: istnieją i są zdeterminowane przez naturę rzeczywistości, do odkrycia przez ludzki umysł, oraz nie są wytwarzane przez myśli człowieka. Rand powiedziała, że wybrała taką nazwę, gdyż jej preferowana nazwa na filozofię opartą na prymacie istnienia (egzystencji) - egzystencjalizm - była już zajęta.

Rand charakteryzowała obiektywizm jako "filozofię życia na ziemi", opartą na rzeczywistości, oraz ukierunkowaną na zdefiniowaniu ludzkiej natury i natury świata w którym żyjemy.

"Moja filozofia, w istocie, jest konceptem człowieka jako heroicznego bytu, z własnym szczęściem jako moralnego celu życia, z osiągnięciem produktywności jako najszlachetniejszej czynności, oraz rozumem jako jedynym absolutem."

- Ayn Rand, "Atlas Zbuntowany"

Przekonania[edytuj]

Filozofia obiektywizmu odrzuca jako nieracjonalne istnienie istot nadprzyrodzonych, w tym i Boga, głosząc ateizm i antropocentryzm. W zakresie metafizyki akceptuje obiektywną rzeczywistość, za źródło poznania uznaje wyłącznie rozum i logikę, w etyce – interes własny, a w polityce – kapitalizm[4].

Zgodnie z zasadami etyki obiektywistycznej każdy człowiek powinien kierować się własnym interesem (racjonalnym egoizmem). Rand uznawała, że ponieważ każdy by przetrwać musi dbać o siebie, to doktryna twierdząca, że troszczenie się o siebie jest złem oznacza, że złem jest ludzka chęć przeżycia. Według Rand na tym właśnie polega doktryna altruizmu, którą należy odrzucić, podobnie jak żądanie poświęcania innych dla siebie[5].

Obiektywiści promują państwo minimalne jako ochraniające system kapitalizmu i nie naruszające praw ludzi, przeciwstawiając się inicjowaniu przemocy. Przeciwstawiają się też wszelkim kompromisom moralnym, uznając je za zgodę na zło.

Krytyka i nawiązania[edytuj]

Z filozofii obiektywizmu czerpią niektórzy współcześni klasyczni liberałowie i libertarianie. Jest ona jednak często krytycznie oceniana i odrzucana, zarówno przez libertarian, jak i – szczególnie – przez zwolenników ideologii bardziej radykalnych, takich jak anarchokapitalizm.

Filozofia Rand była też krytykowana przez niektórych psychologów, jako promująca fałszywą i bezkrytyczną wiarę w siebie, egoizm oraz izolacjonizm społeczny. Jej tezy w dziedzinie psychologii rozwijał dr Nathaniel Branden.

Filozofia Ayn Rand była także jedną z inspiracji autorów gry komputerowej "Bioshock"[potrzebny przypis].

Przypisy

  1. AnthonyA. Quinton AnthonyA., Popular philosophy, 2005, str. 739–741.
  2. Ayn Rand. W: Neera Badhwar, Roderick T. Long, Edward N. Zalta: Stanford Encyclopedia of Philosophy.
  3. Scott McLemee: The Heirs Of Ayn Rand: Has Objectivism Gone Subjective?.
  4. Introducing Objectivism by Ayn Rand.
  5. Cnota egoizmu, tł. Jerzy Łoziński, Zysk i S-ka, Poznań 2000.

Linki zewnętrzne[edytuj]