Anarchokapitalizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Flaga anarchokapitalistów

Anarchokapitalizm (znany również jako „anarchia wolnościowa”[1] lub „anarchizm rynkowy”[2] lub „anarchizm wolnego rynku”) jest libertariańską i indywidualistyczną, anarchistyczną ideologią polityczną, która opowiada się za eliminacją państwa na rzecz indywidualnej suwerenności na wolnym rynku. Ekonomista Murray Rothbard jest uważany za twórcę tego terminu[3]. W społeczeństwie anarchokapitalistycznym egzekwowanie prawa, sądy i wszystkie inne usługi bezpieczeństwa byłyby zapewniane przez dobrowolnie finansowane podmioty gospodarcze, takie jak prywatne agencje ochrony. Według anarchokapitalizmu działalność osobista i ekonomiczna byłaby regulowana przez naturalne prawa rynku i poprzez prawo prywatne, a nie w wyniku działań politycznych. Wskutek braku organizacji państwowej, nie mogłoby między innymi istnieć zjawisko zbrodni przeciwko państwu.

Anarchokapitaliści opowiadają się za społeczeństwem opartym na dobrowolnym handlu własnością prywatną i usługami (w tym pieniądzem, dobrami konsumpcyjnymi, gruntami i dobrami inwestycyjnymi) w celu maksymalizacji indywidualnej wolności i dobrobytu. Jednakże uznają także działalność charytatywną i wspólnotową za część tej samej dobrowolnej etyki[4]. Chociaż anarchokapitaliści są znani z tego, że domagają się prawa do własności prywatnej (zindywidualizowanej lub wspólnej niepublicznej), niektórzy proponują, że niepaństwowa własność publiczna lub wspólnota może również istnieć w społeczeństwie anarchokapitalistycznym[5]. Istotne jest dla nich, iż jest ona nabywana i przekazywana bez pomocy lub przeszkody ze strony państwa. Anarchokapitalistyczni libertarianie uważają, że jedynym sprawiedliwym i / lub najkorzystniejszym ekonomicznie sposobem nabycia własności jest dobrowolny handel, darowizna lub pierwotne zawłaszczanie oparte na pracy, a nie agresja lub oszustwo.

Anarchokapitaliści postrzegają kapitalizm wolnorynkowy jako podstawę wolnego i dostatniego społeczeństwa. Murray Rothbard powiedział, że różnica między wolnorynkowym kapitalizmem a „państwowym kapitalizmem” to różnica między „pokojową, dobrowolną wymianą” a zmawiającym się partnerstwem między biznesem a rządem, który używa przymusu, aby podkopać wolny rynek[6]. „Kapitalizmu”, zgodnie z definicją anarchokapitalistów, nie należy mylić z państwowym kapitalizmem, kapitalizmem kolektywnym, korporacjonizmem lub współczesnymi gospodarkami mieszanymi, w których naturalne zachęty i czynniki zniechęcające do rynku są wypaczane przez interwencję państwa. Odrzucają państwo, opierając się na przekonaniu, że państwa są agresywnymi bytami kradnącymi własność (poprzez opodatkowanie i wywłaszczenie), inicjują agresję, są przymusowym monopolem na użycie siły, wykorzystywanym, by przynieść korzyści wybranym przedsiębiorstwom i osobom fizycznym kosztem innych, tworzyć monopole, ograniczenia handlu i ograniczenia wolności osobistych – między innymi za pomocą prawa antynarkotykowego, obowiązkowej edukacji, poboru do wojska, przepisów dotyczących żywności. Uścisk nieskrępowanego kapitalizmu prowadzi do znacznego napięcia między anarchokapitalistami i wieloma anarchistami społecznymi, którzy postrzegają kapitalizm i wolny rynek jako tylko innego rodzaju autorytety. Antykapitalistyczni anarchiści na ogół uważają anarchokapitalizm za wewnętrznie sprzeczny z definicji[7].

Filozofia anarchokapitalizmu[edytuj | edytuj kod]

Aksjomat nieagresji[edytuj | edytuj kod]

Anarchokapitalizm – sformułowany przez Rothbarda i innych – silnie trzyma się centralnego, libertariańskiego aksjomatu nieagresji:

„[...] Podstawowy aksjomat libertariańskiej teorii politycznej głosi, że każdy człowiek jest właścicielem, posiadającym absolutną jurysdykcję nad własnym ciałem. W efekcie oznacza to, że nikt inny nie może słusznie najechać lub napadać na kogoś innego. Wynika z tego, że każda osoba ma prawo przywłaszczenia jedynie zasobów niebędących cudzą własnością. Z bliźniaczych aksjomatów – „samoposiadania” i „homesteadingu” – wynika uzasadnienie dla całego systemu praw własności w „społeczeństwie wolnego rynku”. System ten ustanawia prawo każdego człowieka do swojej osoby, prawa darowizny, zapisu (i jednocześnie prawo do otrzymania spadku) oraz prawo do wymiany tytułów własności.”[8]

Obrona zasady „samoposiadalności” jednostki przez Rothbarda wynika, z fałszywych – w jego mniemaniu – założeń alternatywnych zasad, głoszących miedzy innymi, iż grupa ludzi może posiadać inną grupę ludzi lub że żadna osoba nie jest i nie może być w pełnej posiadaczem samego siebie na własność. Rothbard odrzuca powyższe dwie teorie, tłumacząc, iż nie mogą one doprowadzić do uniwersalnej etyki, tj. sprawiedliwego prawa naturalnego, mogącego kierować wszystkimi ludźmi, niezależnie od miejsca i czasu. Jedyną alternatywą, jaka pozostaje dla Rothbarda, jest „samoposiadanie”, które według niego jest zarówno aksjomatyczne, jak i uniwersalne[9].

Ogólnie rzecz biorąc, aksjomat nieagresji można uznać za zakaz wszczęcia siły lub groźby użycia siły wobec osób (tj. bezpośredniej przemocy, napadu, morderstwa) lub mienia (tj. oszustwa, włamania, kradzieży, opodatkowania)[10]. „Zapoczątkowanie użycia siły” rozumiane jest zazwyczaj jako akt agresji lub przymusu. Różnica między anarchokapitalistami a libertarianami polega w znacznej mierze na stopniu zaakcentowania tego aksjomatu. Minarchiści, stanowiący zazwyczaj większość członków partii libertariańskich, optują za pozostawieniem państwa w jakiejś mniejszej i mniej inwazyjnej formie, pozostawiając w ostateczności takie jego organy jak policja, sądy i wojsko. W kontrze – anarchokapitaliści odrzucają wszelką formę państwowej interwencji, definiując państwo jako monopol na przymus i – z uwagi iż państwo jest jedynym bytem w społeczeństwie uzyskującym swoje zyski z zalegalizowanej agresji – jako twór z samej swej natury naruszający swym istnieniem aksjomat nieagresji – będący centralnym aksjomatem ideologii libertariańskiej[11].

Nurty anarchokapitalizmu[edytuj | edytuj kod]

Przy ocenie współczesnego anarchokapitalizmu należy zważać na postępujący rozwój tego nurtu myśli i aktywności politycznej. W ciągu kilkudziesięciu lat od wykrystalizowania się tej koncepcji, przeszła ona poważne zmiany. Poglądy anarchokapitalistów zdają się obecnie mocno polaryzować. Obecnie sami anarchokapitaliści mają zwyczaj dzielić się na „lewicę” i „prawicę”. Różnice między tymi odłamami zdają się dotyczyć zarówno kwestii ideologicznych, jak i strategicznych.

„Prawicowcy” sprawiają wrażenie zwolenników zarówno bardziej tradycyjnych wartości (dotyczących rodziny, hierarchizacji społeczeństwa, kultury), a ich krytyka tzw. „kapitalizmu państwowego” nie wydaje się tak wyraźna. Częściej też gotowi są do wsparcia metod politycznych w celu przeprowadzenia postulowanych zmian (uczestnictwo w wyborach, wsparcie dla kandydatów o odpowiadającym założeniom nurtu programom), choć zdarzają się również zwolennicy secesji jako strategii zdobywania wolności.

„Lewica” anarchokapitalistyczna, zwłaszcza tzw. agoryści, w sposób zdecydowany odrzuca metody polityczne, a także bardzo wyraźnie podkreśla różnicę między kapitalizmem wolnorynkowym a kapitalizmem państwowym, upatrując przyczyn współczesnych problemów ekonomicznych tylko w tym drugim. „Lewica” jest także zdecydowanie bardziej otwarta na dialog z innymi odłamami szeroko rozumianej myśli wolnościowej, czyli także z przedstawicielami tzw. „lewicowego” anarchizmu, oraz inaczej widzi kształt wolnorynkowego społeczeństwa bezpaństwowego – „lewicowcy” nie uważają systemu pracy najemnej za najbardziej pożądany, w niektórych wypowiedziach (np. Samuela Konkina) otwarcie wyrażają nadzieję, że, w warunkach umożliwiających swobodną działalność gospodarczą, praca najemna zaniknie. Bardzo zbliża to obraz społeczeństwa anarchokapitalistycznego (a właściwie agorystycznego, bo mianem agorysty określał się Konkin) do ideału anarchoindywidualistycznego – świata samozatrudnionych.

Główni przedstawiciele[edytuj | edytuj kod]

Murray Rothbard

Murray Rothbard (jego dwuznaczna postawa wobec metod parlamentarnych spowodowała rozłam w ruchu anarchokapitalistycznym i wyłonienie się odłamu tzw. agorystów), Linda i Morris Tannehill (którzy nigdy nie zdeklarowali się jako anarchiści), Hoppe (którego konserwatywne nastawienie względem kwestii kulturalnych oraz wsparcie dla kontroli emigracji ludności do Stanów Zjednoczonych budzą zastrzeżenia), David Friedman, Karl Hess, Samuel Edward Konkin, Robert LeFevre, Roderick Long.

Anarchokapitalizm a anarchizm indywidualistyczny[edytuj | edytuj kod]

Tezy anarchokapitalistów zdają się być, na pierwszy rzut oka, podobne do tych głoszonych przez amerykańskich anarchoindywidualistów. Podobieństwa te często podnoszone są przez anarchokapitalistów jako argument za uznaniem anarchokapitalizmu za odłam szeroko rozumianego anarchizmu. Jednakże taka argumentacja często pomija istotne różnice między tymi dwoma nurtami politycznymi.

Anarchoindywidualiści, w odróżnieniu od anarchokapitalistów, nigdy nie odrzucili laborystycznej teorii wartości. Co najwyżej, jak ma to miejsce w wypadku Kevina Carsona, została ona „uwspółcześniona”[12].

Gwiazda anarchokapitalistów

Anarchiści indywidualistyczni często mieli też inne zapatrywania na własność ziemską, wspierając w tej kwestii tzw. „własność użytkową”. Należy jednak podkreślić, że nie jest jasne, jak w tym wypadku rozumiano własność użytkową – Kevin Carson często zwraca uwagę na to, że np. klasyk anarchoindywidualizmu, Benjamin Tucker, w różnych wypowiedziach wahał się, czy opłaty za korzystanie z budynku są dopuszczalne, czy już są formą lichwy, jednoznacznej w zasadzie z podatkiem. Jednocześnie tacy radykałowie amerykańscy, jak Josiah Warren (uważany za twórcę mutualizmu równoległego do Proudhona) czy Lysander Spooner, zaliczani często w poczet anarchoindywidualistów, byli zdeklarowanymi zwolennikami prywatnej własności ziemskiej w takim zakresie, w jakim zwolennikami jej są anarchokapitaliści (choć Warren, co należy podkreślić, uważał, że handel nieużywaną ziemią może odbywać się tylko, gdy sprzedawana jest po kosztach jej przekształcenia). Należy również zwrócić uwagę na fakt, że niektórzy anarchokapitaliści (np. Per Bylund) skłaniają się ku koncepcjom własności, zbliżonym do tej anarchoindywidualistycznej.

Od anarchokapitalistów, indywidualistów anarchistycznych odróżnia też sprzeciw wobec kapitalizmu. Jednak anarchoindywidualistyczne definicja tego pojęcia różni się od współczesnej definicji – kapitalizmem nazywali anarchoindywidualiści coś innego od systemu swobodnej wymiany handlowej opartej na silnych prawach własności prywatnej – kapitalizm dla anarchoindywidualistów był systemem opartym na państwowych przywilejach przyznanych części posiadaczy (cła, prawa autorskie, prawa własności do niezasiedlonej ziemi).

Anarchokapitaliści nie negują systemu ekonomicznego, jakim jest kapitalizm, jak robili to anarchoindywidualiści. Są zwolennikami skrajnie wolnego rynku, który będzie regulował wszystkie mechanizmy. Odwołują się w tym punkcie do niewidzialnej ręki rynku, koncepcji opracowanej przez Adama Smitha.

Anarchokapitaliści podzielają poglądy anarchistów w kwestii państwa – nie dopuszczają jego istnienia. W związku z tym jego zniknięcie pozwoli na stworzenie w pełni nieregulowanego, a więc wolnego rynku, na którym świadome, racjonalne oraz nieagresywne jednostki będą dokonywać swoich wyborów w oparciu o własne potrzeby i preferencje. Jednocześnie zadziała tu podstawowe prawo ekonomiczne popytu i podaży. Jeśli ludzie będą potrzebować danego produktu lub usługi, to rynek (a dokładniej inni ludzie) ich dostarczy. W ten sposób nic nie stoi na przeszkodzie, by ludzie nawzajem świadczyli sobie usługi, włącznie z takimi sferami jak policja, sądownictwo czy obrona terytorium przed zewnętrznym agresorem. Prywatne podmioty będą w stanie dostarczyć każdy rodzaj usługi i produktu. Kapitalizm jest postrzegany jako samoregulujący się system, dążący do naturalnej równowagi i eliminujący nierówności, wytwarzane przez współczesne państwo[13].

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

Przynależność anarchokapitalizmu do szeroko rozumianego ruchu anarchistycznego zawsze budziła kontrowersje. Niektórzy przedstawiciele tradycyjnych odłamów anarchizmu, np. niektórzy współcześni mutualiści (Larry Gambone, Kevin Carson, Joe Peacot) skłonni są uznać anarchokapitalizm za jedną z odmian anarchizmu, lecz generalnie pozostałe prądy anarchizmu (anarchokolektywizm, anarchokomunizm) nie uznają anarchokapitalizmu za część ruchu anarchistycznego. W ocenie niektórych anarchistów, zwłaszcza anarchistów kolektywistycznych, anarchokapitaliści związani są raczej z tradycją i myślą amerykańskiego libertarianizmu i klasycznego liberalizmu, niż anarchizmu jako takiego. Trzeba jednak zwrócić uwagę na to, iż wielki wpływ na powstanie anarchokapitalizmu miał również anarchoindywidualizm.

Hierarchia[edytuj | edytuj kod]

Częstym argumentem kolektywistów przeciwko anarchokapitalizmowi jest fakt, że anarchiści sprzeciwiają się nie tylko państwu jako takiemu, ale także hierarchii i dominacji. Kapitalizm, zdaniem kolektywistycznych anarchistów, ze swej natury tworzy hierarchiczne stosunki społeczne i dąży do dominacji ze strony największych graczy na rynku (głównie korporacji). Tak więc ich zdaniem, anarchokapitalizm to oksymoron.

Niektórzy anarchokapitaliści często odpierają ten zarzut, powołując się na anarchoindywidualistę Carsona – twierdzą, że problem kalkulacji ekonomicznej uniemożliwia nadmierny rozrost i hierarchizację firm na wolnym rynku, a dzisiejsze wielkie korporacje są sztucznie chronione poprzez wsparcie ze strony państwa (dotacje, koncesje, zlecenia rządowe itp.)[14].


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Edward Stringham, Anarchy And the Law: The Political Economy of Choice, Transaction Publishers, 2007, ISBN 978-1-4128-0579-7 [dostęp 2017-12-16] (ang.).
  2. Roderick T. Long, Tibor R. Machan, Anarchism/minarchism: Is a Government Part of a Free Country?, Ashgate Publishing, Ltd., 2008, ISBN 978-0-7546-6066-8 [dostęp 2017-12-16] (ang.).
  3. Radical Candor
 and Radical Fun – LewRockwell, „LewRockwell.com” [dostęp 2017-12-16] (ang.).
  4. The Death of Politics, by Karl Hess, fare.tunes.org [dostęp 2017-12-16].
  5. n, Common Property in Anarcho-Capitalism, „Mises Institute”, 30 lipca 2014 [dostęp 2017-12-16] (ang.).
  6. n, A Future of Peace and Capitalism, „Mises Institute”, 9 lipca 2004 [dostęp 2017-12-16] (ang.).
  7. David Weick, Anarchist Justice, s. 223–224; Peter Sabatini, Libertarianism: Bogus Anarchy; Kropotkin, Anarchism.
  8. Murray Rothbard, Law, Property Rights, and Air Pollution | Murray N. Rothbard, s. 55–99, „Mises Institute”, 18 sierpnia 2014 [dostęp 2018-07-01] (ang.).
  9. Murray Rothbard, The Ethics of Liberty, Humanities Press, 1982, s. 162.
  10. Murray Rothbard, For a New Liberty: The Libertarian Manifesto, 1973, s. 24–25.
  11. n, The Ethics of Liberty | Murray N. Rothbard, „Mises Institute”, 18 sierpnia 2014 [dostęp 2018-09-01] (ang.).
  12. Studies in Mutualist Political Economy.
  13. Rafał Bill, Idea anarchokapitalizmu.
  14. Kevin Carson: Kalkulacja ekonomiczna we wspólnocie korporacyjnej. iberalis.