Fortyfikacje Paczkowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pozostałości po murach obronnych Paczkowa wraz z basztą łupinową

Średniowieczny staromiejski układ urbanistyczny Paczkowa z systemem fortyfikacji miejskich (tzw. polskie Carcassonne) – zespół średniowiecznych obwarowań miejskich Paczkowa (województwo opolskie) wraz z zachowanym od średniowiecza układem ulic, kościołem o funkcji obronnej oraz rynkiem i ratuszem. To jeden z najlepiej zachowanych przykładów średniowiecznych fortyfikacji miejskich w Polsce[1]. Zamek w Paczkowie nie wchodził w skład fortyfikacji miejskich.

Układ urbanistyczny[edytuj | edytuj kod]

Zabytkowy rynek w Paczkowie. W tle widoczny kościół obronny św. Jana Ewangelisty

Miasto ma regularny i przejrzysty układ oparty na planie symetrycznego owalu, z prostopadle przecinającymi się ulicami i centralnie zlokalizowanym prostokątnym rynkiem o proporcjach 2:1 oraz ratuszem. Wokół rynku rozciąga się ścisła zabudowa usytuowana na historycznych parcelach, zachowana niemalże w niezmienionym stanie od średniowiecza, a od jego naroży oraz ze środka dłuższych pierzei odchodzi dziesięć ulic. Wszystkie ulice prowadzą do rynku i są usytuowane względem siebie prostopadle. Większość zabytkowych kamienic mieszczańskich pochodzi z XVIII i XIX w., oprócz tego zachowały się obiekty szesnastowieczne z cennymi dekoracjami w technice scraffitto.

Zespół staromiejskich ulic otacza doskonale zachowany, eliptyczny, regularny zarys (wewnętrznych) kamiennych murów obronnych o łącznej długości 1200 metrów, wraz z czterema wieżami bramnymi oraz 18 basztami łupinowymi.

Początki fortyfikacji[edytuj | edytuj kod]

Gród ulokowano na stoku wyniesienia (240 m n.p.m.) o kształcie ostrogi, wspinającego się ku południowemu-wschodowi, zamkniętego przez rzeki Kamienica, Młynówka, Potok Gościcki, w pobliżu większej rzeki, jaką jest Nysa kłodzka. Miasto bezpośrednio po lokacji, ze względu na graniczne położenia i obronny charakter, zostało ufortyfikowane prawdopodobnie umocnieniami drewniano - ziemnymi już ok. roku 1300.

W tym okresie, w bezpośrednim pobliżu fortyfikacji miejskich (0,2 km) powstał też zamek, a po drugiej stronie Nysy Kłodzkiej (4 km na północny-zachód) istniała warownia, tzw. Novum Castrum w Chałupkach. Ok. 4 km na zachód w Błotnicy istniało średniowieczne grodzisko lub zamek „Stara Błotnica”. Nie istnieją źródła potwierdzające włączenia zamku w Paczkowie oraz Novum Castrum czy grodziska Stara Błotnica w system obronny miasta. Budowle znajdowały się okresowo poza granicami Księstwa nyskiego, którego Paczków był częścią.

Postawienie murów miejskich najprawdopodobniej sprowokowane zostało wydarzeniami z 1318 r., kiedy do Paczkowa wkroczył zbrojny oddział Jana Wustehube z Chałupek. Zbójnicy wdarli się nawet do kościoła, mordując, w czasie odbywającego się właśnie nabożeństwa, kilka osób[2].

Około 1350 r. biskup Przecław z Pogorzeli otoczył miasto pierścieniem pierwszych murów kamiennych. Mogły one powstać obok wcześniejszych wałów drewniano-ziemnych oraz fosy i przez jakiś czas funkcjonować równolegle[3]. Mury zbudowano z kamienia polnego. Posiadały one 30 okrągłych baszt łupinowych. Pierwotnie w murach były 3 bramy. Zastosowanie kolistych zarysów obwodów obronnych było podyktowane chęcią dodatkowego podwyższenia obronności miasta (rozszerzenie pola widzenia z pomostów bojowych) ale przemawiały za tym również względy ekonomiczne.

Ewolucja założenia obronnego[edytuj | edytuj kod]

Fragment murów obronnych - widoczna baszta łupinowa

Południowo-wschodnia część obwodu obwarowań Paczkowa stanowiła główny front obrony, w razie spodziewanego ataku. Jako odcinek mający w czasie oblężenia przyjąć ciężar głównego ataku wrogich wojsk, nie została zaopatrzony początkowo w bramę, jako najsłabszy punkt obrony w całym systemie fortyfikacji miejskich. W Paczkowie odcinek fortyfikacji miejskich został zlokalizowany na do granicy uskoku terenu dodatkowo utrudniający atak oraz zaopatrzony w grubsze mury. To również tutaj zlokalizowano większą liczbę baszt niż w pozostałych odcinkach.

Główny ruch w mieście odbywał się pomiędzy dwiema bramami: Dolną i Górną. Połączone one były wspólną osią przecinającą na całej długości w linii prostej układ miejski, co było błędnym rozwiązaniem z uwagi na założenia obronne. Bramy miejskie ustawione są symetrycznie. Wrogie oddziały, przełamujące opór obrońców któregoś z przejazdów do miasta, nawet nie znając układu urbanistycznego, bez problemu odnajdowały rynek, jak również kolejną bramę.

Jednocześnie jednak taki układ urbanistyczny zapewniał szybką drogę ucieczki do najbardziej umocnionych częściach miasta: wież bramnych bądź w ratuszu na rynku lub też ufortyfikowanym kościele parafialnym. Miejsca te stanowiły odosobnione punkty ostatecznego i samodzielnego oporu. Wąskie przeloty ulic (współcześnie ulice w Paczkowie są szersze, co zniekształciło obronny charakter samego układu urbanistycznego) odpowiednio zwalniały wkraczające do miasta wrogie oddziały.

Od momentu wznoszenia pierwszych fortyfikacji miejskich w połowie XIII wieku do pojawienia się artylerii w 3. ćwierci XV wieku, ewolucja techniki wojennej nie wpłynęła znacząco na założenia obronne miasta. Dopiero wraz z wprowadzeniem broni ogniowej z końcem XV wieku fortyfikacje miejskie zostały przebudowane. Stało się to jednak również z powodu zniszczeń istniejących dotychczas obwarowań miejskich.

Przebudowa[edytuj | edytuj kod]

Baszta łupinowa

W połowie XIV wieku mury miejskie oraz układ urbanistyczny miasta przybrały ostateczny kształt. Rozpoczęto także budowę kościoła św. Jana Ewangelisty, który zbudowano w miejscu rozebranej drewnianej świątyni. W XVI w. promotorem budowy kościoła był również najprawdopodobniej biskup Przecław z Pogorzeli. Świątynię usytuowano poza rynkiem, w pobliżu murów miejskich. Przez mur w pobliżu kościoła przekuto tzw. Furtę Zmarłych, prowadzącą do położonego w pobliżu cmentarza.

Po napaści czeskich husytów na Paczków (17 III 1428) pierścień murów obronnych został zniszczony. W 1429 r. zachowane mury i baszty, z uwagi na zły stan techniczny, częściowo zburzono. Brak dokładniejszych informacji, co do skali dokonanych zniszczeń czy rozbiórki.

Obwarowania zniszczonego wojną Paczkowa wraz z rozwojem techniki wojennej przestały zapewniać wystarczającą obronę i sukcesywnie traciły swoją pierwotną funkcję obronną. Dalszy rozwój broni palnej wymagał dostosowania nie tylko remontów, ale także rozbudowy murów miejskich i dostosowania ich do nowej broni.

W roku 1514, za sprawą biskupa Jan Turzo rozpoczęła się wzmożona i długotrwała odbudowa paczkowskich fortyfikacji, która trwała do połowy XVI wieku. Nie sposób dokładnie określić, które elementy fortyfikacji powstały z początkiem XIII wieku, a które pochodzą z czasów późniejszych. W wyniku odbudowy powstał nowy system murów, bram, baszt i wież, którego zarys został zachowany do dziś.

Podwyższono mury obronne do wysokości 9 metrów i wzmocniono kamieniem łupanym, wyposażając m.in. w krenelaże. Kurtynę murów ozdobiono fryzem arkadkowym. Prawdopodobnie zrezygnowano z drewnianych ganków bojowych, z natury łatwopalnych i ograniczono się do samych krenelaży wzbogaconych o otwory strzelnicze. W odległości 7 - 8 metrów na zewnątrz od istniejących obwarowań otoczono miasto nowym, drugim pierścieniem murów (o wysokości 4 m), przy budowie którego, oprócz kamienia polnego, zastosowano także cegłę. Pierścień powstał w miejscu pierwszego obwałowania ziemnego. Ta dodatkowa fortyfikacja wyposażona była w liczne stanowiska artyleryjskie, ale nie stanowiła pełnego pierścienia. Biegła najprawdopodobniej po północnej stronie, od Wieży Kłodzkiej do baszty łupinowej znajdującej się między Wieżą Wrocławską i basztą Nyską[4].

Pomiędzy wewnętrznym i zewnętrznym pierścieniem murów zbudowano wypełnioną wodą fosę miejską lub też wyremontowano fosę istniejącą wcześniej. Z uwagi na usytuowanie miasta na stoku wzniesienia (240 m n.p.m.) o kształcie ostrogi, wspinającego się ku południowemu wschodowi, wykluczone, aby fosa w całości otaczała miasto.

Pierwotna liczba baszt (ogólnie łupinowych i pełnych) w systemie warownym Paczkowa nie jest pewna. W szczytowej fazie rozwoju fortyfikacji najprawdopodobniej funkcjonowały 22 baszty łupinowe lub też 24 baszty półokrągłe i półprostokątne lub 20 półokrągłych i 4 graniaste[5].

Korony murów wykorzystywano jako chodniki dla straży. Przy węższych murach budowano drewniane pomosty - hurdycje, które były podtrzymywane przez wystające z muru wsporniki. Kwestią sporną jest funkcjonowanie drewnianych hurdycji po stronie zewnętrznej kurtyny.

Fragment obwarowań miejskich po przebudowie w XIX w.

W XVI wieku, w obawie przed najazdami Turków, paczkowska świątynia została przebudowana i ufortyfikowana, aby mogła zostać włączona w system miejskich fortyfikacji[6]. W tym celu obniżono dach kościoła, dobudowano w bryle świątyni mury tarczowe zwieńczone zasłaniającą dach attyką. Miała ona zabezpieczać kościół przed wznieceniem pożaru i stanowić ochronę stanowisk strzelniczych. W południowej nawie kościoła została ustawiona okrągła kamienna studnia, która w XIX wieku otrzymała żelazną nadbudowę. Zgodnie z założeniem ze studni (nazywanej „tatarską”) obrońcy Paczkowa mieli czerpać wodę podczas obrony miasta.

Bramy miejskie[edytuj | edytuj kod]

Do zamkniętego pierścieniem murów obronnych Paczkowa początkowo prowadziły trzy bramy miejskie, w XV w. zbudowano czwartą. Wszystkie reprezentują typ bram z przejazdem jednostronnie flankowanym wieżą. Z czasem rozbudowywano założenia bramne, dodając do nich szyje bramne, mosty zwodzone, budynki bramne drugiego pierścienia umocnień wraz z szyjami bramnymi i mostami zwodzonymi oraz budynkami bramnymi drugiego pierścienia umocnień.

Wieże bramne w systemie umocnień Paczkowa charakteryzują się ogromnymi gabarytami, znacznie przerastającymi baszty ulokowane wzdłuż murów. Wejścia do wież umieszczono w wyższych kondygnacjach na poziomie przylegających do nich kurtyn murów, co zwiększała wartość obronną wież. Górne partie wież pierwotnie zwieńczone machikułami (ich resztki widoczne w wieży Bramy Górnej/Kłodzkiej), które z czasem przebudowywano.

Należy pamiętać o tym, że zachowane do dziś wieże bramne w przeszłości wielokrotnie poddawane były modernizacjom, jak również odbudowom po działaniach wojennych. Rozlokowanie bram miejskich było w dużej mierze uzależnione od przebiegu szlaków handlowych, a także od walorów obronnych. Miasto odgrywało rolę lokalnego węzła komunikacyjnego, gdzie najważniejsze okoliczne szlaki komunikacyjne krzyżowały się w jego centrum – wydłużonym rynku.

Brama Wrocławska[edytuj | edytuj kod]

Wieża bramy Wrocławskiej

Zwana także Dolną (Niedertor). Przechodził przez nią trakt wiodący do Wrocławia. Zachowana wieża powstała w pierwszej połowie XIV w. Mierzy ok. 30 metrów i jest pozostałością potężnego założenia bramnego, na który składał się budynek bramny, most zwodzony nad fosą i przedbramie, w którym mieściło się miejskie więzienie.

W 1846 r. zburzono budynek bramny. Wieża zbudowana w 1429 r., a następnie częściowo zburzona w 1462 r. i odbudowana. Koronę wieży w 2. połowie XV wieku ozdobiono potrójnym pasmem blend, pełniących tutaj wyłącznie funkcję ozdobną. W latach 1919-1924 odrestaurowano hełm wieży. Rzut przyziemia kwadratowy, zwieńczona krenelażem o prostokątnym zarysie, przykryta 8-bocznym hełmem ceglanym. 7 kondygnacji, obecnie wejście na 1 kondygnację, właściwie wejście o profilowanym obramieniu na 3 kondygnację. Na 4 i 5 kondygnacji otwory okienne, o formie strzelnic. 6, 7 kondygnacja trzy poziomowym blendem. Przy wieży istniał pręgierz, czyli „słup hańby”, przy którym wystawiano przestępców, wymierzając im zazwyczaj karę chłosty[7]. Obecnie przy ulicy Wrocławskiej, jest udostępniona do zwiedzania turystom. Na szczycie zorganizowany jest punkt widokowy, z którego roztacza się znakomita panorama miasta. 

Wieża bramy Ząbkowickiej

Brama Ząbkowicka[edytuj | edytuj kod]

Zwana także Łaziebną (Badetor), przy obecnej ulicy Sikorskiego. Przez Bramę Łaziebną prowadziła droga w kierunku Otmuchowa i Kamieńca Ząbkowickiego. Służyła jedynie do lokalnego transportu. Zachowana wieża powstała w pierwszej połowie XIV w., w pierwszej połowie XVI w. dodano attykę. Zbudowana na planie koła, zwieńczona gzymsem, krenelażem, attyką, przykryta niewysokim hełmem. Między hełmem a krenelażem obejście. 5 kondygnacji. Swoją drugą nazwę zawdzięcza bezpośredniemu sąsiedztwu z dawną łaźnią miejską. Jej wysokość sięga ok. 27 metrów.

Brama Kłodzka[edytuj | edytuj kod]

Wieża bramy Kłodzkiej
Wieża bramy Nyskiej

Zwana także Górną (Obertor), przez którą przebiegał ważny szlak w kierunku Kłodzka, współcześnie zamyka ulicę Narutowicza. Zachowana wieża powstała w pierwszej połowie XIV w., potem znacznie podwyższona. Obecnie mierzy ok. 22 metry. W pierwszej połowie XVI w. dodane attyki w kształcie rybich ogonów. W 1844 r. zburzono przedbramie. W 1901 r. przebito półkoliste przejście dla pieszych. 1 i 2 kondygnacja na planie kwadratu, pozostałe kondygnacje zbudowane na planie koła, łącznie 5 kondygnacji. na 1. kond. Pierwotne wejście na 2. kondygnację. Na poziomach 3 i 5 otwory w formie strzelnic. Wieża zwieńczona attyką, pod którą widoczne są wsporniki pod obiegający niegdyś wieżę ganek bojowy. Była to „wieża głodowa“, do której trafiali skazani na śmierć przestępcy.

Brama Nyska (Neissetor)[edytuj | edytuj kod]

Zbudowana jako ostatnia, w 1573 r., przy obecnej ulicy Wojska Polskiego. W XVI w. nadbudowano górną partię wieży bramej. Wieża bramna w formie baszty łupinowej zbudowana na planie półkola. Zwieńczona krenelażem, przykryta hełmem namiotowym. W 1778 roku brama została zamurowana, a w 1819 roku ponownie otwarta. Brama powstała w okresie rozkwitu miasta ze względów ekonomicznych, ale jej budowa znacznie obniżyła walory obronne tej części umocnień.

XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

Paradoksalnie zupełny zastój gospodarczy Paczkowa w wiekach XVII i XVIII uchronił przed zniszczeniem średniowieczną strukturę miejską. Szczęśliwe ominięcie Paczkowa przez wojny napoleońskie również uchroniło układ urbanistyczny wraz z okalającym go systemem fortyfikacji od wyburzenia.

Mimo rozbudowy przedmieść oraz powszechnej w XIX w. akcji niwelowania pierścieni fortyfikacji miejskich, ówcześni włodarze Paczkowa nie zdecydowali się na zburzenie obwarowań. W 1820 r. rozebrano jedynie drugi, zewnętrzny pierścień murów, który nieremontowany od wojny prusko-austriackiej (lata 40. XVII wieku) popadł w kompletną ruinę.

W latach 1844-1846 rozebrano założenia bramne, zasypano również fosę a w jej miejscu i zewnętrznego pierścienia murów obronnych założono planty[8] - park miejski o długości półtora kilometra. W XIX wieku, by usprawnić komunikację, wybito cztery przejścia w ich murze (w 1870 r. u wylotu ulic Słowackiego, Piastowskiej i E. Plater, a w 1873 roku także ulicy Kołłątaja). Konieczne były także kolejne rozbiórki, jedna z nich związana była z rozbudową szkoły. W 1840 roku zlikwidowano Furtę Umarłych (uzyskano w ten sposób miejsce pod budowę szkoły). W kilku miejscach zdecydowano się także wyburzyć odcinki kurtyn pod budowę domów. Nie oszczędzono w ten sposób także 5 baszt. Obecnie zachowało się 19.

W latach 40. XIX w. przeprowadzone były pierwsze prace konserwatorskie obwarowań, a pod koniec wieku - częściowa rekonstrukcja zwieńczeń murów i baszt. W latach 1890-1899 podjęto pierwszą generalną renowację zabytkoznawczo-konserwatorską. Podjęto się rekonstrukcji zniszczonych fragmentów umocnień. Przy basztach na południowym odcinku obwarowań wykonano prace rekonstrukcyjne. Odtworzono krenelaż oraz hełmy ceglane (na chorągiewce jednej z baszt widnieje data 1895 r.[9]). W latach 1896-1899 wyburzono baraki otaczające wieżę Bramy Łaziebnej/Ząbkowickiej, ponieważ szpeciły one otoczenie zabytku.

Niemieckie prace konserwatorskie, pomimo zastosowania w kilku przypadkach rekonstrukcji, nie ingerowały w zabytkową tkankę zespołu. Zapewniły przez to wyjątkową trwałość murom i basztom, dzięki czemu przetrwały one niemal w podobnym stanie do czasów współczesnych.

Stan obecny[edytuj | edytuj kod]

W latach 60. XX wieku wykonano główne działania konserwatorskie, skoncentrowane wokół zachowanych wież bram miejskich. Dobry stan zachowania ograniczył prace konserwatorskie do podstawowych zabiegów zabezpieczających. W latach 2007-2013 przeprowadzono szereg prac rewaloryzacyjnych w ramach programu rewitalizacji Paczkowa na lata 2007-2013, sfinansowanych w znacznym stopniu z funduszy europejskich. Obecnie najwyższe, zachowane fragmenty murów mierzą 7 m. Grubość murów waha się od 1,15 do 1,6 m. Stanowią największą atrakcję turystyczną miasta.

Obecnie przy Bramie Nyskiej udostępniona jest do zwiedzania dla turystów jest drewniana, zadaszona galeria spacerowa z pomostami widokowymi i hurdycją na koronie muru obronnego. Trasa ma długość 77 metrów i prowadzi na wysokości ponad 7 metrów, gdzie zamontowany został chodnik ścieżki o szerokości prawie 1,5 m. Na poziomie pierwszej baszty, turyści mają możliwość wejścia na ganek strzelniczy ok. 13,5 m nad ziemią. Galeria poprowadzi dalej do kolejnej baszty, gdzie zwiedzający mogą wejść na pomost utytułowany 15,5 m nad ziemią. Ostatnim przystankiem trasy jest trzecia baszta, zaprojektowano na niej hurdycję - rodzaj drewnianego, zadaszonego ganku na planie półkola[7].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Anna Hanaka, Paczków – zespół staromiejski ze średniowiecznym systemem fortyfikacji.
  2. Rada Miejska w Paczkowie, Dziennik Urzędowy Województwa Opolskiego, 28 kwietnia 2016.
  3. Rada Miejska w Paczkowie, Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Paczków na lata 2010-2013, 2010.
  4. Mury obronne z XVI w., paczkow.pl [dostęp 2017-02-15] (pol.).
  5. Anna Maria Rosiek, Praca Licencjacka: Fortyfikacje miejskie Paczkowa - forma, konserwacja i współczesne problemy ochrony, 2013.
  6. Historia miasta - Paczków - oficjalna strona internetowa, www.archiwum.paczkow.pl [dostęp 2017-02-17] (pol.).
  7. a b Cztery bramy i trzy wieże, paczkow.pl [dostęp 2017-02-15] (pol.).
  8. Paczków – zespół staromiejski ze średniowiecznym systemem fortyfikacji, www.nid.pl [dostęp 2017-02-15].
  9. J. Burek, J. Zachodny, Projekt techniczno- roboczy na zabezpieczenie murów obronnych w Paczkowie, Archiwum NID we Wrocławiu,, 1962.