Fulton Sheen

Fulton J. Sheen

Peter John Sheen

Arcybiskup tytularny Newport Czcigodny sługa Boży
Da per Matrem Me venire
Kraj działania	Stany Zjednoczone
Data i miejsce urodzenia	8 maja 1895 El Paso, Illinois
Data i miejsce śmierci	9 grudnia 1979 Nowy Jork
Biskup Rochester
Okres sprawowania	21 października 1966–6 października 1969
Wyznanie	katolicyzm
Kościół	Kościół łaciński
Prezbiterat	20 września 1919
Nominacja biskupia	28 maja 1951
Sakra biskupia	11 czerwca 1951
Strona internetowa

{{Duchowny infobox}} Przestarzałe pola: "miejsce pochówku".

Sukcesja apostolska

Data konsekracji	11 czerwca 1951
Konsekrator	Adeodato Giovanni Piazza
Współkonsekratorzy	Leone Giovanni Battista Nigris Martin John O’Connor
Konsekrowani biskupi Joseph Brendan Houlihan 20 listopada 1960
Współkonsekrowani biskupi Thomas John Feeney 8 września 1951 Paul Zoungrana 8 maja 1960 Jéróme Rakotomalala 8 maja 1960 Bernard Yago 8 maja 1960 Dominic Yoshimatsu Noguchi 8 maja 1960 Joseph Kilasara 8 maja 1960 Peter Poreku Dery 8 maja 1960 Joseph Mikararanga Busimba 8 maja 1960 James Hagan 8 maja 1960 Aloysius Louis Scheerer 8 maja 1960 Eusebius John Crawford 8 maja 1960 Anthony Denis Galvin 8 maja 1960 Renatus Lwamosa Butibubage 8 maja 1960 Thomas Muldoon 8 maja 1960 François Xavier Rajaonarivo 8 maja 1960 Marie-Jean-Baptiste-Hippolyte Berlier 21 maja 1961 Francis Carroll 21 maja 1961 Joseph Cheng Tien-Siang 21 maja 1961 Angelo Cuniberti 21 maja 1961 Caesar Gatimu 21 maja 1961 John Baptist Gobbato 21 maja 1961 William Zephyrine Gomes 21 maja 1961 Pius Kerketta 21 maja 1961 Stanislaus Lo Kuang 21 maja 1961 Thomas Albert Newman 21 maja 1961 Placidus Gervasius Nkalanga 21 maja 1961 Ignatius Phakoe 21 maja 1961 Sebastian U Shwe Yauk 21 maja 1961 Petrus Pao-Zin Tou 21 maja 1961 John Edward Taylor 21 września 1962 Ernest Bertrand Boland 25 lipca 1966 Dennis Walter Hickey 14 marca 1968 John Edgar McCafferty 14 czerwca 1968 Joseph Lloyd Hogan 28 listopada 1969

Czcigodny Sługa Boży
Fulton John Sheen

Czczony przez	Kościół katolicki
Szczególne miejsca kultu	Katedra Najświętszej Maryi Panny w Peorii

Fulton John Sheen, właśc. Peter John Sheen (ur. 8 maja 1895 w El Paso, zm. 9 grudnia 1979 w Nowym Jorku) – amerykański duchowny katolicki, birytualista, biskup pomocniczy Nowego Jorku, biskup Rochesteru i arcybiskup tytularny Newport oraz tercjarz dominikański, czcigodny sługa Boży Kościoła katolickiego.

Sheen zajmował wysokie stanowiska w hierarchii Kościoła katolickiego i był jednym z pierwszych oraz najsłynniejszych teleewangelizatorów – najpierw w radiu, a później w telewizji. Wyróżniał się także jako teolog, filozof, pisarz, wykładowca uniwersytecki oraz apologeta katolicki. Dzięki swojej ogromnej wiedzy i głębi myśli Sheen cieszył się wielkim uznaniem również poza środowiskiem katolickim.

Jako niezwykle sprawny komunikator potrafił połączyć tę umiejętność z doskonałym przygotowaniem kulturalnym i surowością intelektualną, co uczyniło go czołową postacią katolicyzmu XX wieku i jednym z najbardziej cenionych amerykańskich hierarchów katolickich w historii. Był poliglotą – oprócz angielskiego znał grekę, niemiecki, włoski, łacinę oraz francuski.

Dzięki jego charyzmie i erudycji na katolicyzm nawróciło się wiele wybitnych osobistości, m.in. muzyk Fritz Kreisler, pisarka Clare Boothe Luce, przedsiębiorca Henry Ford II oraz komunistyczny polityk i dziennikarz Louis Budenz.

Kazania Fultona Sheena, transmitowane w programie Life Is Worth Living, docierały do szacowanej widowni liczącej ponad 30 milionów osób.

Sheen przyjął Święcenia kapłańskie w diecezji Peoria w 1919 roku, a w 1935 otrzymał tytuł prałata. W 1951 roku został mianowany biskupem pomocniczym Nowego Jorku i pełnił tę funkcję do 1966 roku, kiedy to został biskupem Rochester. W 1969 roku zrezygnował z urzędu i otrzymał tytuł arcybiskupa tytularnego Newport.

Jako uznany teolog, jego prace spotkały się z natychmiastowym uznaniem – w 1923 roku otrzymał Międzynarodową Nagrodę im. Kardynała Merciera w dziedzinie filozofii. Studiował najpierw w Peorii, a następnie na Katolicki Uniwersytet Ameryki w Waszyngtonie, gdzie w 1920 roku uzyskał licencjat z prawa kanonicznego i świętej teologii. Uzupełnił wykształcenie doktoratem z filozofii na Uniwersytecie w Lowanium oraz doktoratem z teologii na Papieski Uniwersytet Świętego Tomasza z Akwinu w Rzymie. Wykładał teologię dogmatyczną w St. Edmund’s College w Ware (Anglia) oraz teologię i filozofię na Katolickim Uniwersytecie Ameryki w latach 1926–1950.

W latach 1930–1950 Sheen prowadził wieczorny program radiowy The Catholic Hour w stacji NBC. Następnie przeszedł do telewizji, gdzie w latach 1952–1957 prowadził Life Is Worth Living. Jego ostatnim programem telewizyjnym był The Fulton Sheen Show, prowadzony w latach 1961–1968. Za swoją pracę Sheen dwukrotnie zdobył nagrodę Emmy dla „najpopularniejszej osobowości telewizyjnej” i pojawił się na okładce magazynu Time.

Proces jego beatyfikacji został oficjalnie otwarty w 2002 roku. W czerwcu 2012 roku Papież Benedykt XVI upoważnił Kongregację Spraw Kanonizacyjnych do wydania dekretu o heroiczności cnót abp. Sheena, co było ważnym krokiem w stronę beatyfikacji i nadało mu tytuł czcigodnego sługi Bożego. 5 lipca 2019 roku Papież Franciszek zatwierdził Cud za wstawiennictwem arcybiskupa Sheena, otwierając drogę do jego beatyfikacji, pierwotnie zaplanowanej na 21 grudnia 2019 roku w katedrze w Peorii, ta jednak się nie odbyła. Decyzją Leona XIV beatyfikacja arcybiskupa Sheena została zaplanowana na 24 września 2026 roku.

Życiorys

Młodość i wykształcenie

Fulton Sheen w młodości

Fulton John Sheen urodził się 8 maja 1895 roku w El Paso w stanie Illinois jako najstarszy z czterech synów Newtona Sheena oraz Delii z domu Fulton. Na chrzcie otrzymał imiona Peter John, jednak w rodzinie i szkole konsekwentnie używano panieńskiego nazwiska jego matki – Fulton, które z czasem stało się jego oficjalnym imieniem. Jego ojciec był rolnikiem pochodzenia irlandzkiego, a matka dbała o głębokie wychowanie religijne synów.

Wkrótce po narodzinach Fultona rodzina przeniosła się do Peorii, gdzie Newton Sheen zajął się handlem maszynami rolniczymi. Młody Fulton uczęszczał do katedralnej szkoły św. Marii, gdzie służył jako ministrant. W wieku ośmiu lat, podczas mszy celebrowanej przez biskupa Johna Lancastera Spaldinga, Sheen przypadkowo upuścił i stłukł karafkę z winem. Biskup, zamiast go skarcić, proroczo zapowiedział: „Pewnego dnia będziesz studiował w Lowanium, a potem zostaniesz biskupem”.

W 1913 roku ukończył z wyróżnieniem (valedictorian) Spalding Institute w Peorii, prowadzony przez braci szkolnych. Następnie kontynuował naukę w St. Viator College w Bourbonnais (stan Illinois). Tam dał się poznać jako wybitny mówca, wygrywając liczne stanowe konkursy debat. Po uzyskaniu stopnia licencjata w 1917 roku, mimo otrzymania prestiżowego stypendium na uniwersytet stanowy, zdecydował się na drogę kapłańską i wstąpił do seminarium św. Pawła w Saint Paul.

20 września 1919 roku przyjął święcenia kapłańskie w katedrze w Peorii z rąk biskupa Edmunda Dunne’a. Po święceniach został skierowany na studia specjalistyczne na Katolicki Uniwersytet Ameryki (CUA) w Waszyngtonie, gdzie w ciągu niespełna dwóch lat uzyskał stopnie licencjata teologii oraz licencjata prawa kanonicznego.

Zgodnie z wcześniejszą przepowiednią biskupa Spaldinga, w 1921 roku Sheen wyjechał do Belgii, aby studiować na Uniwersytecie Katolickim w Lowanium. Był to wówczas jeden z najważniejszych ośrodków odnowy tomistycznej na świecie. W 1923 roku uzyskał stopień doktora filozofii z najwyższym odznaczeniem (agrégé en philosophie). Jego praca doktorska, wydana później jako książka God and Intelligence in Modern Philosophy (1925), została nagrodzona prestiżową nagrodą im. Kardynała Merciera za najlepszy esej filozoficzny. Stał się tym samym pierwszym Amerykaninem w historii uczelni, który otrzymał to wyróżnienie.

Swoją formację naukową zakończył w Rzymie, uzyskując w 1924 roku doktorat z teologii (S.T.D.) na Papieskim Uniwersytecie św. Tomasza z Akwinu (Angelicum). Przed powrotem do USA pracował przez rok jako wykładowca w St. Edmund’s College w Ware (Anglia), gdzie nawiązał bliską relację z G.K. Chestertonem, co wpłynęło na jego styl literacki i apologetyczny.

Działalność naukowa i medialna

Praca akademicka i publikacje

Po powrocie z Europy w 1925 roku i krótkiej posłudze parafialnej w Peorii, Sheen został powołany do kadry naukowej Katolickiego Uniwersytetu Ameryki (CUA) w Waszyngtonie. W latach 1926–1950 pełnił tam funkcję profesora filozofii religii. Jego wykłady cieszyły się ogromną popularnością – sale wykładowe często były wypełnione po brzegi, a studenci cenili go za zdolność przekładania trudnych koncepcji scholastycznych na język zrozumiały dla współczesnego odbiorcy.

W swojej pracy akademickiej Sheen koncentrował się na obronie racjonalności wiary. Był czołowym przedstawicielem neotomizmu w Stanach Zjednoczonych. Przekonywał, że nowoczesna filozofia, odchodząc od obiektywnej prawdy na rzecz subiektywizmu, prowadzi do chaosu intelektualnego i moralnego. Jego podejście nie było jednak wyłącznie defensywne; starał się nawiązać dialog z naukami szczegółowymi, zwłaszcza z rodzącą się psychologią głębi.

Fulton Sheen był niezwykle płodnym autorem – w ciągu swojego życia opublikował 73 książki oraz setki artykułów i felietonów (m.in. w kolumnie God Love You). Jego twórczość można podzielić na trzy główne nurty:

• Filozoficzno-apologetyczny: Do najważniejszych dzieł tego nurtu należy debiutanckie God and Intelligence in Modern Philosophy (1925) oraz Old Errors and New Labels (1931). Krytykował w nich relatywizm i scjentyzm.
• Społeczno-polityczny: Jako zdecydowany przeciwnik ideologii totalitarnych, poświęcił wiele prac analizie komunizmu, m.in. Communism and the Conscience of the West (1948). Twierdził, że komunizm jest „religią na opak”, wypełniającą próżnię po utracie wiary na Zachodzie.
• Duchowo-psychologiczny: Największą popularność zdobyły książki łączące teologię z poradnictwem życiowym, takie jak bestseller Peace of Soul (1949) – będący katolicką odpowiedzią na psychoanalizę Freuda – oraz Life of Christ (1958), uznawana za jedno z najwybitniejszych opracowań biografii Jezusa w XX wieku.

Jego dorobek naukowy obejmuje ponad 60 książek. Pierwsza z nich, oparta na doktoracie God and Intelligence in Modern Philosophy (1925), została entuzjastycznie przyjęta przez środowiska akademickie za próbę syntezy myśli św. Tomasza z Akwinu z wyzwaniami współczesnej filozofii. W swoich pracach często podejmował tematykę marksizmu, komunizmu oraz psychologii w ujęciu chrześcijańskim, co widoczne jest w takich dziełach jak Peace of Soul (1949).

Radio i „The Catholic Hour”

Działalność medialna Fultona Sheena na skalę ogólnokrajową rozpoczęła się 9 marca 1930 roku, kiedy został zaproszony do prowadzenia audycji The Catholic Hour na antenie sieci NBC. Program, początkowo planowany jako krótka seria wykładów, był emitowany nieprzerwanie przez 20 lat, stając się jednym z najpopularniejszych programów religijnych w historii radia. Sheen, dysponujący głębokim, radiowym głosem i nienaganną dykcją, szybko stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych osobowości medialnych w Stanach Zjednoczonych.

Skala oddziaływania programu była bezprecedensowa:

• Audytorium: W szczytowym momencie popularności audycji słuchało średnio 4 miliony osób tygodniowo.
• Korespondencja: Biuro Sheena otrzymywało od 3 do 6 tysięcy listów tygodniowo od słuchaczy. Szacuje się, że około jedna trzecia korespondencji pochodziła od osób niebędących katolikami, co świadczyło o uniwersalności jego przekazu.
• Ekumenizm: Sheen unikał w radiu technicznego żargonu teologicznego oraz agresywnego prozelityzmu. Zamiast tego koncentrował się na wspólnych wartościach etycznych, problemach współczesnej rodziny oraz zagrożeniach płynących z rodzących się totalitaryzmów, co zjednało mu szacunek wielu protestantów i żydów.

Dzięki pracy w The Catholic Hour Sheen wypracował unikalny styl „kaznodziejstwa konwersacyjnego”, który później z sukcesem przeniósł na szklany ekran. Jego radiowe wystąpienia zostały zebrane i wydane w wielu tomach, stanowiąc do dziś ceniony przykład nowoczesnej apologetyki chrześcijańskiej.

Telewizja i sukces „Life Is Worth Living”

Prawdziwy przełom w jego działalności nastąpił w 1951 roku, kiedy zadebiutował w telewizji z programem Life Is Worth Living (Warto żyć) na antenie stacji DuMont, a później ABC. Program emitowany w „prime time” w wieczorową porą i konkurował z show popularnego komika Miltona Berle’a.

Charakterystyczne cechy jego programów to:

• Minimalizm: Sheen nie korzystał ze scenariusza ani promptera, posługując się jedynie tablicą i kredą.
• Humor: Często żartował z samego siebie i swojej „anielskiej” tablicy, którą wycierał mu niewidoczny dla widzów asystent (nazywany przez niego aniołem).
• Zasięg: Program przyciągał przed telewizory rekordową liczbę 30 milionów widzów tygodniowo.

W 1952 roku otrzymał nagrodę Emmy dla „Najbardziej wybitnej osobowości telewizyjnej”. Podczas ceremonii, nawiązując do sukcesu swoich programów, żartobliwie podziękował swoim „scenarzystom”: Mateuszowi, Markowi, Łukaszowi i Janowi. W latach 1961–1968 kontynuował działalność w kolorowej telewizji w ramach The Fulton Sheen Program.

Konflikt z kardynałem Spellmanem

W połowie lat 50. doszło do otwartego i gwałtownego konfliktu między biskupem Sheenem a kardynałem Francisem Spellmanem, ówczesnym arcybiskupem Nowego Jorku i jedną z najpotężniejszych postaci w Kościele amerykańskim. Zarzewiem sporu była kwestia finansowa dotycząca nadwyżek żywności o wartości ok. 1 miliona dolarów, które Sheen, jako dyrektor Papieskiego Dzieła Rozkrzewiania Wiary, otrzymał od rządu USA w celu przekazania ich najuboższym na misjach. Spellman zażądał, aby Sheen zapłacił archidiecezji nowojorskiej za te produkty, na co Sheen kategorycznie się nie zgodził, argumentując, że dary te należą do biednych, a nie do lokalnej kurii.

Konflikt osiągnął apogeum podczas spotkania w biurze kardynała, podczas którego Spellman miał zagrozić Sheenowi słowami: „Zniszczę cię!”. Spór był na tyle poważny, że musiał go rozstrzygnąć osobiście papież Pius XII podczas prywatnej audiencji w 1957 roku. Papież przyznał rację Sheenowi, co stało się publicznym upokorzeniem dla Spellmana. W odwecie kardynał wykorzystał swoje wpływy polityczne i kościelne, aby doprowadzić do usunięcia Sheena z ogólnokrajowej telewizji (zakończenie emisji Life Is Worth Living w 1957 r.) oraz zablokował mu możliwość głoszenia kazań w parafiach archidiecezji nowojorskiej.

Przez blisko dekadę Sheen pozostawał w swoistej izolacji medialnej, skupiając się wyłącznie na pracy misyjnej. Nominacja Sheena na biskupa ordynariusza diecezji Rochester w 1966 roku była powszechnie interpretowana przez historyków jako ostateczny triumf Spellmana, który zdołał trwale odsunąć popularnego hierarchę z centrum wydarzeń w Nowym Jorku. Sheen w swojej autobiografii, zachowując dyscyplinę kościelną, nie wymienił Spellmana z nazwiska, opisując ten okres jedynie jako „czas wielkiej próby i bolesnych doświadczeń płynących ze strony współbraci w kapłaństwie”. Konflikt ten do dziś jest analizowany przez biografów jako starcie dwóch wizji Kościoła: charyzmatycznej i medialnej (Sheen) oraz administracyjnej i politycznej (Spellman).

Poglądy polityczne i społeczne

Krytyka komunizmu i totalitaryzmów

Arcybiskup Fulton Sheen był uznawany za jednego z czołowych intelektualnych przeciwników komunizmu w Stanach Zjednoczonych w okresie zimnej wojny. Jego sprzeciw nie ograniczał się do retoryki politycznej; opierał się na głębokiej analizie filozofii marksistowskiej, którą studiował podczas pobytu w Europie. Postrzegał on komunizm jako „religię na opak” (ang. religion in reverse) oraz zsekularyzowany mesjanizm, który obiecuje ziemski raj w zamian za całkowitą rezygnację z wolności jednostki na rzecz wszechwładzy państwa.

W swoich licznych pracach, m.in. w Communism and the Conscience of the West (1948), Sheen diagnozował, że sukces komunizmu na Zachodzie nie wynika z siły jego postulatów ekonomicznych, lecz z próżni duchowej, jaką pozostawił po sobie liberalny kapitalizm i relatywizm moralny. Twierdził, że komunizm jest „pasierbem” zachodniej cywilizacji, która odrzuciła Boga – system ten miał być logicznym końcem procesu, w którym człowiek stawia samego siebie w miejscu Stwórcy. Według Sheena, komunizm był „szczytowym osiągnięciem materializmu”, który traktuje człowieka jedynie jako „wyższy rodzaj zwierzęcia” lub element maszyny produkcyjnej, odbierając mu jego nadprzyrodzoną godność i nienaruszalne prawa.

W popularnym programie telewizyjnym Life Is Worth Living Sheen regularnie poświęcał całe odcinki na analizę błędów dialektyki marksistowskiej. Z niezwykłą precyzją wytykał sprzeczności w pismach Marksa i Lenina, ostrzegając, że system ten prowadzi nieuchronnie do tyranii, ponieważ nie uznaje żadnego autorytetu moralnego wyższego niż wola partii. Równocześnie z taką samą surowością potępiał narodowy socjalizm i faszyzm, które określał mianem „braci syjamskich” komunizmu. Wskazywał, że wszystkie te systemy totalitarne opierają się na nienawiści – czy to klasowej, czy rasowej – co stoi w jaskrawej sprzeczności z chrześcijańskim przykazaniem miłości bliźniego.

Szczególnym rysem jego działalności był apel o odróżnienie ideologii od ludzi. Sheen konsekwentnie wzywał do modlitwy za naród rosyjski, który nazywał „narodem o wielkiej duszy”, będącym pierwszą ofiarą komunistycznego błędu. Wierzył, że ostateczne zwycięstwo nad komunizmem nie nastąpi na drodze militarnej, lecz poprzez nawrócenie serc i interwencję Matki Bożej, co ściśle wiązał z orędziem objawień fatimskich. Jego bezkompromisowa postawa sprawiła, że stał się nieoficjalnym kapelanem amerykańskiego ruchu antykomunistycznego, wpływając na postawy milionów Amerykanów, w tym przedstawicieli najwyższych władz państwowych.

Najbardziej spektakularnym momentem tej krytyki była audycja z 24 lutego 1953 roku, w której Sheen dokonał parafrazy pogrzebu Juliusza Cezara, wstawiając w miejsce rzymskich polityków nazwiska radzieckich dygnitarzy: Stalina, Malenkowa i Berii. Kończąc słowami „Stalin musi pewnego dnia spełnić swój wyrok”, biskup wstrząsnął opinią publiczną, gdy tydzień później Józef Stalin faktycznie zmarł. Wydarzenie to do dziś pozostaje jednym z najbardziej znanych epizodów w historii amerykańskiej telewizji religijnej.

Przepowiednia śmierci Stalina

24 lutego 1953 roku, w trakcie trwania programu Life Is Worth Living, Sheen wygłosił dramatyczne kazanie zatytułowane „Śmierć Stalina”. Dokonał w nim parafrazy pogrzebu Juliusza Cezara z dramatu Szekspira, zastępując imiona bohaterów nazwiskami radzieckich liderów: Stalina, Mołotowa, Berii i Malenkowa. Zakończył wystąpienie stwierdzeniem, że Stalin musi kiedyś stanąć przed sądem Bożym. Dokładnie tydzień później radziecki dyktator doznał wylewu, a 5 marca 1953 roku zmarł, co w opinii publicznej zostało uznane za niezwykłe „proroctwo” biskupa.

Sprawiedliwość społeczna i wojna wietnamska

Mimo konserwatyzmu w kwestiach doktrynalnych, abp Sheen prezentował postępowe i odważne poglądy na polu sprawiedliwości społecznej. Jako ordynariusz Rochester (1966–1969) zaangażował się w bezpośrednią pomoc biednym, powołując urząd wikariusza ds. ubogich. Wywołał ogólnokrajową dyskusję, gdy zaproponował przekazanie parafii św. Brygidy (znajdującej się w ubogiej dzielnicy) rządowi federalnemu, aby na jej terenie powstały tanie mieszkania dla potrzebujących. Choć plan ten został zablokowany przez opór części wiernych, stał się symbolem duszpasterstwa „wychodzącego na peryferia”.

Najbardziej kontrowersyjnym politycznie krokiem Sheena było jego stanowisko wobec wojny w Wietnamie. Choć przez lata był symbolem antykomunizmu, w 1967 roku jako jeden z pierwszych wysokich hierarchów katolickich w USA publicznie wezwał prezydenta Lyndona B. Johnsona do natychmiastowego wycofania wojsk amerykańskich. Argumentował, że wojna ta stała się niemoralna ze względu na skalę cierpień ludności cywilnej oraz fakt, że potężne mocarstwo nie powinno używać takiej skali przemocy przeciwko mniejszemu narodowi. W swoim słynnym kazaniu w katedrze św. Patryka apelował: „W imię Boga, przestańcie!”. Postawa ta kosztowała go utratę poparcia części konserwatywnych polityków, ale zjednała mu szacunek ruchów pokojowych i młodzieży.

Sheen podkreślał, że prawdziwa sprawiedliwość społeczna musi wynikać z uznania godności każdego człowieka jako dziecka Bożego. Walczył z rasizmem, nazywając go „grzechem przeciwko miłości Bożej”, i regularnie wspierał finansowo misje w krajach trzeciego świata, przekazując na ten cel znaczną część swoich dochodów z programów telewizyjnych i książek.

Współpraca z konwertytami

Fulton Sheen był uznawany za jednego z najskuteczniejszych duszpasterzy w historii Stanów Zjednoczonych, doprowadzając do nawrócenia tysięcy osób. Jego metoda ewangelizacyjna opierała się na wielomiesięcznych instrukcjach indywidualnych, podczas których łączył dogmatykę katolicką z głęboką analizą psychologiczną. Sheen twierdził, że większość ludzi nie odrzuca Kościoła z powodów doktrynalnych, lecz z powodu błędnych wyobrażeń na jego temat.

Metoda duszpasterska

Duszpasterstwo Sheena charakteryzowało się głębokim wglądem w psychologię współczesnego człowieka. Arcybiskup poświęcał na rozmowy z osobami poszukującymi wiary każdą wolną chwilę między nagraniami a pracą naukową, często przyjmując gości w swoim prywatnym gabinecie późnym wieczorem. Nigdy nie spieszył się z udzielaniem sakramentów – standardowy kurs przygotowawczy trwał u niego od 40 do 100 godzin lekcyjnych. Wierzył, że konwertyta musi najpierw „oduczyć się” błędnych koncepcji o Bogu, zanim przyjmie prawdę Ewangelii. Jego podejście łączyło tomistyczną precyzję z empatią, co pozwalało mu docierać do intelektualistów, artystów i polityków, którzy czuli się wyobcowani w tradycyjnych strukturach parafialnych.

Najsłynniejsze nawrócenia

Do najbardziej medialnych sukcesów duszpasterskich arcybiskupa należały nawrócenia osób publicznych, często deklarujących wcześniej poglądy skrajnie lewicowe lub ateistyczne:

• Bella Dodd: Była liderka Komunistycznej Partii USA i prawniczka, która po naukach u Sheena porzuciła komunizm, została ochrzczona w 1952 roku i stała się jedną z najważniejszych demaskatorek infiltracji radzieckiej w amerykańskich instytucjach.
• Louis F. Budenz: Redaktor naczelny komunistycznego dziennika The Daily Worker. Sheen prowadził z nim dysputy przez kilka lat, co doprowadziło do powrotu Budenza na łono Kościoła katolickiego i jego późniejszego zaangażowania w walkę z totalitaryzmem.
• Clare Boothe Luce: Znana pisarka, polityk i ambasador USA we Włoszech. Jej nawrócenie po tragicznej śmierci córki stało się głośnym wydarzeniem społecznym, a Sheen towarzyszył jej w tym procesie jako duchowy mentor i przyjaciel.
• Fritz Kreisler: Wybitny austriacki skrzypek i kompozytor, który pod wpływem rozmów z Sheenem powrócił do praktykowania wiary wraz z małżonką.

Duchowość i kult Maryjny

Godzina Święta

Fundamentem życia duchowego Fultona Sheena była tzw. „Godzina Święta” (ang. Holy Hour), czyli codzienna, nieprzerwana godzina adoracji przed Najświętszym Sakramentem. Praktykę tę przyjął w dniu swoich święceń kapłańskich w 1919 roku i dochował jej przez 60 lat, aż do dnia śmierci. Twierdził, że to właśnie ten czas spędzony w ciszy przed tabernakulum był źródłem jego inspiracji intelektualnych oraz siły do pracy medialnej. W swojej autobiografii podkreślał, że Godzina Święta nie jest jedynie ćwiczeniem pobożnym, ale „miejscem, gdzie rodzą się pomysły i gdzie odnajduje się pokój duszy”. Stał się wielkim promotorem tej praktyki wśród duchowieństwa, głosząc liczne rekolekcje na ten temat na całym świecie.

Kult Maryjny i „Najświętsza Panna”

Arcybiskup Sheen był znany z żarliwej pobożności maryjnej. Najświętszą Maryję Pannę nazywał „kobietą, którą kochał najbardziej na świecie”. Jego maryjność nie miała charakteru wyłącznie sentymentalnego, lecz była głęboko osadzona w teologii chrystocentrycznej – uważał, że Maryja jest najkrótszą drogą do zrozumienia tajemnicy Wcielenia. Swoje najważniejsze dzieło maryjne, The World’s First Love (pol. Pierwsza miłość świata), poświęcił analizie roli Maryi w historii zbawienia oraz jej znaczeniu dla współczesnych kobiet i rodzin.

Jego kult maryjny miał również wymiar społeczno-polityczny. Sheen był wielkim propagatorem orędzia z Fatimy, łącząc je z nadzieją na nawrócenie Rosji i upadek komunizmu. Jako dyrektor Papieskiego Dzieła Rozkrzewiania Wiary, zainicjował powstanie „Różańca Misyjnego”, w którym każdy z pięciu dziesiątków ma inny kolor, symbolizujący modlitwę za poszczególne kontynenty świata. Często powtarzał, że „Bóg, który stał się człowiekiem, nie przyszedł na świat bez zgody kobiety”, co czyni Maryję kluczową postacią w dialogu Boga z ludzkością.

Posługa w Rochester i ostatnie lata

21 października 1966 roku Paweł VI mianował Fultona Sheena biskupem ordynariuszem diecezji Rochester w stanie Nowy Jork. Jego rządy w diecezji przypadły na burzliwy okres wdrażania reform soboru watykańskiego II oraz niepokojów społecznych w USA.

Po odejściu z urzędu Sheen osiadł na Manhattanie w Nowym Jorku, gdzie mimo problemów kardiologicznych kontynuował działalność kaznodziejską i pisarską. W tym okresie napisał swoją autobiografię Treasure in Clay. Stał się duchowym mentorem dla wielu amerykańskich hierarchów i regularnie głosił rekolekcje dla tysięcy kapłanów i osób świeckich.

Jako biskup Rochester, Sheen aktywnie angażował się w sprawy ekumeniczne i społeczne. Wywołał kontrowersję, gdy zaproponował przekazanie budynku parafialnego św. Brygidy rządowi federalnemu na rzecz programu budownictwa socjalnego dla ubogich, co spotkało się z oporem części lokalnych wiernych. Był także jednym z pierwszych wysokich hierarchów amerykańskich, którzy publicznie wezwali do zakończenia wojny w Wietnamie z powodów moralnych.

2 października 1979 roku, dwa miesiące przed śmiercią Sheena, papież Jan Paweł II odwiedził katedrę św. Patryka podczas swojej papieskiej wizyty w Stanach Zjednoczonych. W trakcie uroczystości papież uścisnął Sheena i powiedział: „Dobrze pisałeś i mówiłeś o Panu Jezusie Chrystusie. Jesteś wiernym synem Kościoła”.

Śmierć i pogrzeb

Grób arcybiskupa Sheena, Katedra św. Marii, Peoria, Illinois (2023)

Arcybiskup Fulton J. Sheen zmarł wieczorem 9 grudnia 1979 roku w swoim apartamencie na Manhattanie w Nowym Jorku. Został znaleziony martwy przez współpracowników w swojej prywatnej kaplicy, leżąc prostracją przed Najświętszym Sakramentem – formę modlitwy, którą praktykował przez całe życie w ramach codziennej „godziny świętej”. Przyczyną zgonu była niewydolność serca, z którą hierarcha zmagał się od lat (w 1977 roku przeszedł poważną operację kardiochirurgiczną).

Ciało arcybiskupa zostało wystawione na widok publiczny w katedrze św. Patryka. Przez trzy dni hołd zmarłemu oddały dziesiątki tysięcy wiernych – szacuje się, że w samej kolejce do trumny czekało nieprzerwanie od 10 do 15 tysięcy osób dziennie, reprezentujących różne wyznania i warstwy społeczne.

Msza pogrzebowa odbyła się 13 grudnia 1979 roku. Przewodniczył jej kardynał Terence Cooke, a w koncelebrze uczestniczyło ponad 100 biskupów oraz setki kapłanów. Wewnątrz katedry zgromadziło się ok. 5000 osób (wypełniając świątynię do granic możliwości), a kolejne tysiące wiernych trwały na modlitwie przed budynkiem na Piątej Alei, mimo mroźnej pogody.

Sheen został pochowany w krypcie pod głównym ołtarzem katedry św. Patryka. Był to wyjątek od reguły, gdyż dotychczas miejsce to było zastrzeżone wyłącznie dla zmarłych arcybiskupów metropolitów nowojorskich.

Po wieloletnim sporze prawnym między archidiecezją nowojorską a diecezją Peorii (wspieraną przez rodzinę zmarłego), w czerwcu 2019 roku dokonano ekshumacji. 27 czerwca 2019 roku szczątki arcybiskupa zostały uroczyście przeniesione do katedry Najświętszej Maryi Panny w Peorii, co było warunkiem kontynuowania jego procesu beatyfikacyjnego.

Proces beatyfikacyjny

Formalny proces beatyfikacyjny Fultona Sheena rozpoczął się w 2002 roku w diecezji Peorii, po tym jak archidiecezja nowojorska zrezygnowała z pierwszeństwa do prowadzenia sprawy.

28 czerwca 2012 Benedykt XVI zatwierdził dekret o heroiczności cnót arcybiskupa. Od tego momentu przysługuje mu tytuł: czcigodny sługa Boży. 3 września 2014 roku biskup Daniel R. Jenky ogłosił zawieszenie prac nad beatyfikacją z powodu impasu dotyczącego doczesnych szczątków Sheena.

Konflikt koncentrował się na napięciu między wolą najbliższej krewnej biskupa, Joan Sheen Cunningham, która domagała się przeniesienia ciała do katedry św. Marii w Peorii, a zapisem w testamencie Sheena, w którym prosił o pochówek na cmentarzu w Nowym Jorku. Po wieloletniej batalii sądowej, w czerwcu 2019 roku Sąd Apelacyjny Stanu Nowy Jork odmówił rozpatrzenia dalszych apelacji, ostatecznie przychylając się do wniosku Cunningham.

5 lipca 2019 papież Franciszek podpisał dekret uznający cud, jaki dokonał się za wstawiennictwem Fultona Sheena – co otwiera drogę do jego beatyfikacji. Cudem było uzdrowienie noworodka Jamesa Fultona Engstroma, który urodził się bez oznak życia w 2010 roku

21 grudnia 2019 miała się odbyć beatyfikacja abp. Sheena, ale 2 grudnia 2019 ogłoszono, że beatyfikacja abp. Sheena została odłożona na czas nieokreślony na wniosek biskupów, w tym bp. Salvatore Matano. Stolica Apostolska podjęła decyzję o bezterminowym odroczeniu uroczystości. Powodem wstrzymania procesu były obawy dotyczące ewentualnych oskarżeń o zaniedbania Sheena w kwestii tuszowania przypadków nadużyć seksualnych podległych mu księży w okresie, gdy był ordynariuszem Rochester (1966–1969). Szczególne wątpliwości budziła sprawa ks. Gerarda Guli, choć diecezja Peorii po przeprowadzeniu kwerendy archiwalnej oświadczyła, że abp Sheen działał zgodnie z ówczesnymi procedurami i nie dopuścił się zaniedbań.

9 lutego 2026, po skrupulatnym dochodzeniu, że wszelkie oskarżenia dotyczące niewłaściwego zarządzania sprawami nadużyć przez abp. Sheena okazały się bezzasadne, a hierarcha działał zgodnie z procedurami i prawem kanonicznym, biskup diecezji Peoria, Louis Tylka, ogłosił, że Stolica Apostolska zdecydowała o wznowieniu jego procesu beatyfikacyjnego.

25 marca 2026 Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych ogłosiła nową datę beatyfikacji abp Fultona Sheena – na 24 września 2026.

Związki z Polską

Choć Fulton Sheen nigdy nie odwiedził Polski, w swojej działalności wielokrotnie odwoływał się do jej historii i roli w chrześcijańskiej Europie. Postrzegał Polskę jako „naród męczenników”, który stał się pierwszą i największą ofiarą obu totalitaryzmów: narodowego socjalizmu i komunizmu. W swoich audycjach radiowych w trakcie II wojny światowej oraz w okresie zimnej wojny, często stawiał postawę Polaków jako wzór wierności wartościom chrześcijańskim w obliczu prześladowań.

Relacja z Janem Pawłem II

Najsilniejszy, osobisty związek Sheena z Polską wyraził się poprzez jego relację z Karolem Wojtyłą. Arcybiskup był jednym z pierwszych amerykańskich hierarchów, którzy z entuzjazmem przyjęli wybór Polaka na Stolicę Piotrową w 1978 roku. Do ich historycznego spotkania doszło 2 października 1979 roku w katedrze św. Patryka podczas pierwszej pielgrzymki papieża do USA. Jan Paweł II, widząc schorowanego Sheena, objął go i wypowiedział w języku angielskim słowa: „Dobrze pisałeś i mówiłeś o Panu Jezusie. Jesteś lojalnym synem Kościoła”. Scena ta, uwieczniona na fotografiach, stała się symbolem przekazania pałeczki ewangelizacyjnej między dwoma wielkimi mówcami Kościoła XX wieku.

Recepcja w Polsce

W okresie PRL twórczość arcybiskupa Sheena była w Polsce niemal całkowicie zakazana przez cenzurę ze względu na jego bezkompromisowy antykomunizm. Jego myśl docierała do kraju jedynie w formie nieoficjalnych przedruków lub poprzez audycje Radia Watykańskiego. Renesans popularności Sheena w Polsce nastąpił po 1989 roku, a szczególnie po 2000 roku, kiedy rozpoczęto masowe wydawanie jego dzieł w języku polskim. Obecnie Polska jest jednym z krajów, w których kult arcybiskupa i zainteresowanie jego nauczaniem rozwijają się najdynamiczniej, co zaowocowało m.in. powstaniem licznych grup modlitewnych i polskojęzycznych serwisów poświęconych jego dziedzictwu.

Ciekawostki i humor

Fulton Sheen był znany z błyskotliwego dowcipu i ogromnego dystansu do własnej popularności. Często żartował, że jego jedynym „scenarzystą” jest Duch Święty, a statuetkę Emmy traktuje jako dowód na to, że „Pan Bóg ma poczucie humoru”.

• Rywalizacja z Miltonem Berle: W latach 50. program biskupa konkurował o oglądalność z show najpopularniejszego komika Ameryki, Miltona Berle’a, nazywanego „Wujkiem Miltie”. Gdy Berle zaczął tracić widzów na rzecz Sheena, zażartował: „On też używa starego materiału [Biblii], ale ma lepsze efekty specjalne”. Sheen nie dłużny komikowi, gdy odbierał nagrodę Emmy, zaczął swoje przemówienie słowami: „Chciałbym podziękować mojemu scenarzyście – św. Mateuszowi, św. Markowi, św. Łukaszowi i św. Janowi”.
• „Anioł” na planie: Podczas nagrań telewizyjnych Sheen intensywnie korzystał z tablicy. Gdy była już cała zapisana, schodził na chwilę z kadru, a w tym czasie asystent (niewidoczny dla widzów) szybko ją wycierał. Biskup zawsze wracał do czystej tablicy, mówiąc do kamery: „Widzicie? Mój anioł znowu tu był”. Widzowie zasypywali stację listami, pytając, jakiej „cudownej” metody używa biskup, że tablica czyści się sama.
• Dystans do tytułów: Kiedy jeden z dziennikarzy zapytał go, jak to jest być tak sławnym, Sheen odpowiedział: „Sława jest jak dym – miło się ją wdycha, ale nie wolno jej połykać”. Wielokrotnie podkreślał też, że jego strój biskupi (w tym piuska) to jedynie „opakowanie dla bardzo niedoskonałego człowieka”.
• Otrzymanie nagrody Emmy: Był pierwszym duchownym w historii, który otrzymał tę prestiżową nagrodę telewizyjną (1952). W rankingu popularności wyprzedził wówczas takie gwiazdy jak Lucille Ball czy Jimmy Durante. Media ochrzciły go mianem „pierwszego teleewangelisty”, choć on sam wolał określenie „skromny siewca Słowa”.

Oceny współczesnych i historyków

Postać Fultona Sheena jest oceniana przez historyków Kościoła jako kluczowa dla procesu asymilacji katolików w amerykańskim społeczeństwie w połowie XX wieku. Przed erą Sheena katolicyzm w USA był często postrzegany jako religia imigrantów, obca „amerykańskiemu stylowi życia”. Dzięki swojej charyzmie i intelektowi, Sheen stał się narodowym autorytetem moralnym, akceptowanym przez protestantów i żydów, co znacząco wpłynęło na przełamanie uprzedzeń antykatolickich w Stanach Zjednoczonych.

Intelektualnie Sheen jest ceniony za popularyzację neotomizmu i umiejętność łączenia klasycznej teologii z nowoczesną psychologią. Krytycy jego twórczości wskazują jednak czasem na pewne uproszczenia w jego wywodach filozoficznych, wynikające z konieczności dostosowania przekazu do masowego odbiorcy telewizyjnego. Niektórzy historycy mediów zauważają również, że jego styl bywał niekiedy teatralny, co jednak w kontekście wczesnej telewizji lat 50. stanowiło o jego unikalnej sile przebicia.

Kontrowersje i krytyka

Największa fala krytyki wobec działalności Sheena dotyczyła jego rządów w diecezji Rochester (1966–1969). Zarzucano mu, że jako wybitny teoretyk i mówca nie odnalazł się w roli administratora. Jego próba oddania majątku parafialnego (parafia św. Brygidy) na cele socjalne bez konsultacji z wiernymi została oceniona przez wielu jako działanie pochopne i autokratyczne, co doprowadziło do konfliktu z lokalnym duchowieństwem.

Współcześnie, w ramach procesu beatyfikacyjnego, przedmiotem analizy stał się jego sposób zarządzania diecezją w kontekście nadużyć seksualnych duchownych. Choć zwolennicy Sheena podkreślają, że działał on zgodnie z ówczesnymi standardami i nie ukrywał przestępstw, odroczenie beatyfikacji w 2019 roku pokazuje, że ta część jego posługi wciąż budzi pytania wymagające historycznego wyjaśnienia.

Wpływ na współczesną ewangelizację

Mimo upływu lat, dziedzictwo medialne Sheena pozostaje punktem odniesienia dla współczesnych mediów katolickich. Jest on powszechnie uznawany za prekursora globalnych sieci telewizyjnych, takich jak EWTN, założona przez Matkę Angelikę, która wielokrotnie wskazywała na postać biskupa jako swoją główną inspirację w przełamywaniu barier technologicznych w służbie wiary.

Współczesne platformy ewangelizacyjne, m.in. *Word on Fire* prowadzone przez biskupa Roberta Barrona, są przez krytyków określane mianem „cyfrowej kontynuacji misji Sheena”. Wiele z jego nowatorskich metod – takich jak bezpośredni kontakt wzrokowy z widzem poprzez patrzenie prosto w obiektyw kamery, stosowanie pauz retorycznych oraz dbałość o estetykę i wysoką jakość produkcji – stało się kanonem nowoczesnej komunikacji religijnej.

Nauczanie Sheena przeżywa obecnie renesans popularności w mediach społecznościowych, gdzie krótkie fragmenty jego archiwalnych programów osiągają miliony wyświetleń, przyciągając nowe pokolenie odbiorców poszukujących odpowiedzi na kryzysy duchowe współczesności.

Upamiętnienie

Postać Fultona Sheena została upamiętniona w licznych instytucjach edukacyjnych, kulturalnych i sakralnych, które kultywują jego dziedzictwo medialne i duchowe.

Muzea i centra dedykowane

• Muzeum Arcybiskupa Fultona J. Sheena w Peorii: Jest to największe repozytorium pamiątek po hierarchi, zlokalizowane w Spalding Pastoral Center. Ekspozycja obejmuje pięć głównych kolekcji, w tym sekcje tematyczne: „Człowiek mediów”, „Słynni konwertyci”, „Misje” oraz „Złota godzina”. Wśród eksponatów znajdują się m.in. jego osobiste biurko, maszyna do pisania, liczne szaty liturgiczne (w tym rzymskie mitry) oraz statuetka nagrody Emmy z 1952 roku.
• The Archbishop Fulton J. Sheen Experience: Projekt o wartości wielu milionów dolarów, mający na celu przekształcenie dawnej szkoły Sheena (Spalding Institute w Peorii) w nowoczesne, interaktywne centrum kultury i ewangelizacji. Otwarcie obiektu zaplanowano na rok 2027.
• Sheen Center for Thought & Culture: Zlokalizowane przy Bleecker Street na Manhattanie w Nowym Jorku. Jest to tętniący życiem ośrodek artystyczny, w którym znajdują się dwa teatry i galeria sztuki. Centrum realizuje misję Sheena poprzez promowanie „prawdy, dobra i piękna” w kulturze współczesnej.
• Spiritual Centre w El Paso: W rodzinnym mieście arcybiskupa, w dawnym stuletnim budynku dworca kolejowego, działa ośrodek duchowości i muzeum przechowujące artefakty z jego wczesnego dzieciństwa.

Upamiętnienia w przestrzeni publicznej

• Archbishop Fulton J. Sheen Place: 7 października 1980 roku burmistrz Nowego Jorku, Ed Koch, uroczyście przemianował odcinek East 43rd Street przed kościołem św. Agnieszki na Manhattanie (gdzie Sheen często odprawiał msze) na cześć arcybiskupa.
• Honorary Bishop Fulton Sheen Avenue: W 2021 roku władze Peorii nadały Madison Avenue przy katedrze Najświętszej Maryi Panny honorową nazwę upamiętniającą hierarchę.
• National Garden of American Heroes: W 2021 roku Fulton Sheen został ogłoszony jedną z postaci, których posągi mają stanąć w planowanym Narodowym Ogrodzie Amerykańskich Bohaterów obok takich postaci jak George Washington czy Martin Luther King Jr..

Nagrody i wyróżnienia

Za życia Sheen został uhonorowany m.in. **Orderem Lincolna** (1977) – najwyższym cywilnym odznaczeniem stanu Illinois. Otrzymał także **Medal Cardinala Gibbonsa** (1953) od Katolickiego Uniwersytetu Ameryki za wybitną służbę Kościołowi i narodowi.

Kulturę popularną i media zainspirował również aktor Martin Sheen (właśc. Ramón Estévez), który przyjął swój pseudonim artystyczny w dowód uznania dla talentu oratorskiego biskupa.

Publikacje

W języku polskim ukazały się m.in.:

• Wstęp do Religii – Wyd. Fundacja św. Grzegorza Wielkiego, 180 s., ISBN 978-83-938561-0-7.
• Troje do pary – Wyd. Fundacja św. Grzegorza Wielkiego, 286 s., ISBN 978-83-938561-2-1.
• Siedem słów Jezusa i Maryi – Wyd. Esprit, 128 s., ISBN 978-83-65349-43-9.
• Stworzeni do szczęścia. Klucz do dobrego życia – Wyd. Esprit, 264 s., ISBN 978-83-65349-70-5.
• Kalwaria i Msza Święta – Wyd. Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu, 100 s., ISBN 978-83-8101-116-7.
• Kapłan nie należy do siebie – Wyd. Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu, 2017, 416 s., ISBN 978-83-8101-152-5.
• Warto żyć! – Wyd. Esprit, 480 s., ISBN 978-83-65847-25-6.
• Siedem grzechów głównych – Wyd. W drodze, 144 s., ISBN 978-83-7906-174-7.
• Nowe stare błędy – Wyd. W drodze, 224 s., ISBN 978-83-7906-270-6.
• Maryja. Pierwsza miłość świata – Wyd. Esprit, 384 s., ISBN 978-83-65847-82-9.
• Marnotrawny świat – Wyd. W drodze, 208 s., ISBN 978-83-7906-203-4.
• Wieczny Galilejczyk – Wyd. W drodze, 160 s., ISBN 978-83-7906-250-8.
• Miłość, która czeka na ciebie – Wyd. W drodze, 192 s., ISBN 978-83-7906-470-0.
• Sakramenty – Wyd. Esprit, Kraków 2021, 230 s., ISBN 978-83-66859-11-1.
• Komunizm i sumienie Zachodu – Wyd. Esprit, Kraków 2022, 359 s., ISBN 978-83-66859-35-7.
• Idź do Nieba! – Wyd. Esprit, Kraków 2020, 343 s., ISBN 978-83-66407-32-9.
• Tajemnica kapłaństwa – Wyd. Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu, 2024, 530 s., ISBN 978-83-8345-185-5.

Linki zewnętrzne

• Catholic Hierarchy
• Strona internetowa poświęcona procesowi beatyfikacyjnemu abp. Sheena
• Fragment programu „Life is Worth Living” z lat 50. (YouTube)
• Jedno z ostatnich publicznych wystąpień – kazanie w Wielki Piątek 1979 (YouTube)
• Katecheza arcybiskupa pt. „Znaczenie Mszy Świętej” (YouTube)
• Polskojęzyczny blog zawierający tłumaczenia wypowiedzi arcybiskupa. abpsheen.pl. [dostęp 2025-01-05].