Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego i Telegraficznego w Warszawie
 nr rej. 780-A z 1 lipca 1965[1]
| |
 Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego i Telegraficznego (2025) | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Miejscowość | |
| Adres |
ul. Nowogrodzka 45, 00-695 Warszawa |
| Styl architektoniczny | |
| Architekt | |
| Rozpoczęcie budowy |
1929 |
| Ukończenie budowy |
1933 |
| Ważniejsze przebudowy |
1962 |
| Pierwszy właściciel | |
| Kolejni właściciele | |
Położenie na mapie Warszawy  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa mazowieckiego  | |
 52°13′41,1″N 21°00′36,6″E/52,228083 21,010167
| |
Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego i Telegraficznego w Warszawie – modernistyczny biurowiec znajdujący się przy ulicy Nowogrodzkiej 45 w Warszawie, wzniesiony w latach 1929–1933 według projektu Juliana Putermana-Sadłowskiego jako jeden z pierwszych w Polsce budynków o stalowej konstrukcji szkieletowej.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Gmach powstał na terenie dawnego folwarku świętokrzyskiego[2], gdzie znajdowały się magazyny wełny[3]. Konkurs na projekt gmachu ogłoszono 26 października 1921 r.[3] Założono, że budynek pomieści hol dla 300 osób i 40 urzędników, salę aparatów[4] (telefonicznych międzymiastowych i zagranicznych[2]) i poczekalnię dla 30 osób, filię urzędu pocztowego z osobnym wejściem, biura, mieszkania służbowe dla dyrektorów, a także pomieszczenia techniczne, garaże i warsztaty[4].
Początkowo wybrano projekt Tadeusza Tołwińskiego z 1927 r., który zakładał gmach posadowiony na kwadratowej działce narożnej o wysokości 48 m z możliwością nadbudowy o dalsze 22 metry. W związku z aferą związaną z budową poczty w Gdyni i kosztami dotychczasowego projektu, w 1929 r. Julian Puterman-Sadłowski opracował nowy projekt[2]. Początkowo projekt Putermana-Sadłowskiego przewidywał wieżowiec o wysokości 76 m, który byłby najwyższym budynkiem w Polsce. W międzyczasie Ministerstwo pozyskało dodatkową działkę od strony ulicy św. Barbary, co pozwoliło obniżyć koszty inwestycji, gdyż umożliwiło realizację niższego gmachu[3]. Jeszcze w 1929 r. rozpoczęto jego realizację[2]. Za opracowanie konstrukcji gmachu odpowiadał Waldemar Radlow, przy czym Ministerstwo korzystało też z pomocy swojego stałego doradcy Stefana Bryły[3]. Początkowo budową kierował Karol Bauch, zastąpiony przez Piotra Tomaszewskiego[5].
Otwarcie budynku nastąpiło najprawdopodobniej pomiędzy listopadem a grudniem 1933 r., pół roku przed zakończeniem realizacji Prudentialu[2]. Okres robót budowlanych podawany jest jako lata 1928–1934[5].
Pierwsze piętro i drugie piętro zajmowały telegrafy i telefony. Na trzecim piętrze siedzibę miała Szkoła Teletechniczna, a na piątym i szóstym Muzeum Poczty i Telekomunikacji[2]. W budynku siedzibę miały także biura Departamentu Technicznego Ministerstwa Poczt i Telegrafów[4]. Na czwartym piętrze umieszczono sale wypoczynkowe i stołówkę dla personelu. Dodatkowo w gmachu znajdowały się sala gimnastyczna i natryski, ambulatorium i punkt opieki dziennej dla dzieci pracowników. Na dachu głównego skrzydła przewidziano tarasy rekreacyjne[2].
Po uszkodzeniach w kampanii wrześniowej 1939 r. gmach szybko został odbudowany i wykorzystywany był przez Niemców pod siedzibę Deutsche Post Osten. Uniknął poważnych zniszczeń w kolejnych fazach wojny, jedynie fasada nosi ślady po pociskach i odłamkach[4]. W czasie powstania warszawskiego pozostał w niemieckich rękach i był punktem silnego oporu. 18 sierpnia 1944 r. w salach biurowca rozstrzelano 18 polskich pracowników poczty[6]. Wnętrza w większości nie uległy uszkodzeniu podczas okresu wojennego, ale po 1945 r. dokonano prac modernizacyjnych i wprowadzano w nich zmiany, które zatarły ich elegancki charakter[4]. Złożyło się na to zamalowanie szklanych ścian czy podzielenie stropami pomieszczeń pierwotnie otwierających się na dwie kondygnacje[5].
W latach 1959–1962 dobudowano wzdłuż ulicy Nowogrodzkiej nowe skrzydło[4] według projektu M. Wróbla i M. Pomianowskiego. 1 lipca 1965 r. wpisano obiekt do rejestru zabytków pod numerem 780-A[5][1]. Pomimo tego w latach 1980. na obrzeżu wewnętrznego dziedzińca wzniesiono nowy wieżowiec. W 2019 r. sześć budynków przy Nowogrodzkiej, wchodzących w skład dawnego urzędu, zakupił niemiecki fundusz inwestycyjny z przeznaczeniem na apartamenty oraz biura[4].
Architektura
[edytuj | edytuj kod]Budynek w stylu skrajnego funkcjonalizmu, czteropiętrowy z wyższymi akcentami, rozplanowany w rzucie litery L, z podstawą od strony ulicy Nowogrodzkiej[4]. Dominantę wysokościową gmachu stanowi wieża wyrastająca z bryły cokołu, przy czym część wysokościowa posiadała piętra użytkowe. Niższe partie budynku mają od 23,5 do 31 m wysokości, zaś część wieżowa 42,5 m[2]. Od strony ul. św. Barbary znajduje się blok mieszkalny dla pracowników. Główne wejście dla interesantów ulokowano od strony skrzyżowania ul. Poznańskiej i Nowogrodzkiej[4].
Ze względu na projektowane obciążenia i gabaryty nowych urządzeń, część kondygnacji musiała mierzyć powyżej 5 m wysokości, konieczne było także zastosowanie szkieletu stalowego o konstrukcji nitowanej, gdyż szkielet żelbetowy zająłby zbyt dużą część powierzchni kondygnacji. Od drugiej kondygnacji zastosowano jednolitą wysokość pięter, a rozplanowanie oparto na siatce słupów o rozpiętości 4,25 x 7,5 m. Szeroki rozstaw słupów umożliwił także przebicie obszernych otworów okiennych na każdej elewacji[2]. Szkielet wykonano w chorzowskiej Hucie Królewskiej[5].
Wnętrza bogato zdobiono, stosując stalowe, polerowane balustrady schodów, ażurowe antresole oraz kamienne okładziny ścian i kamienne posadzki[4]. Elementy metalowe zostały wykonane przez warszawską firmę Henryka Zielezińskiego[3]. Najbardziej reprezentacyjny charakter wśród pomieszczeń miał parter, przeznaczony głównie dla interesantów. W budynku zaprojektowano cztery klatki schodowe i pięć wind, przy czym najbardziej reprezentacyjna była klatka od strony głównego wejścia[4].
Niższe partie elewacji pokryto czerwonym piaskowcem, zaś wyższe warstwą tynku terrazytowego[4]. Chociaż każde ze skrzydeł otrzymało odmienne gabaryty i kompozycję architektoniczną, wszystkie połączono wspólnymi detalami opasającymi cały gmach. Bogate detale kamieniarki strefy wejściowej wykorzystują bryły i figury geometryczne[2]. Ważnymi akcentami wystroju były dekoracyjny metalowy napis w dwóch wierszach TELEFON MIĘDZYMIASTOWY / TELEGRAF RADIOTELEGRAF, a także prostokątny panel ze stylizowanym Orłem Białym w stylu art déco autorstwa Jana Golińskiego[4].
Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego uważany jest za jeden z pierwszych w Polsce budynków o stalowej konstrukcji szkieletowej[4].
Galeria
[edytuj | edytuj kod]-
Gmach w latach 30. XX w. -
Budynek w latach 50. XX wieku -
Budynek w 2011 roku -
Przewiązka i otoczenie (2013) -
Ostatnie kondygnacje wieży (2013) -
Polskie godło (2012)
_(cropped).jpg)
.jpg)
_MG_2941.JPG)
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków (księga A) – stan na 31 marca 2025 roku. Woj. mazowieckie (Warszawa). [w:] Narodowy Instytut Dziedzictwa [on-line]. nid.pl. s. 56. [dostęp 2025-07-11].
- ↑ a b c d e f g h i j Tajemniczy gmach centrali Telefonu i Telegrafu przy Nowogrodzkiej. Był jednym z pierwszych warszawskich wieżowców [online], architektura.muratorplus.pl [dostęp 2024-05-28] (pol.).
- ↑ a b c d e Adrian Sobieszczański, Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego w Warszawie [online], varsavianista.pl, 7 kwietnia 2023 [dostęp 2024-05-28] (pol.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Mateusz Markowski, Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego w Warszawie. Międzywojenne arcydzieło funkcjonalizmu [online], Magazyn WhiteMAD - moda, architektura, design w jednym miejscu, 28 stycznia 2024 [dostęp 2024-05-28] (pol.).
- ↑ a b c d e Józef Pilch, Karta ewidencyjna zabytku [online], zabytek.pl, 2000 [dostęp 2024-06-20].
- ↑ Urząd Telekomunikacyjny i Telegraficzny [online], Fundacja Warszawa 1939, 9 maja 2017 [dostęp 2024-05-28] (pol.).