II wojna brytyjsko-birmańska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
II wojna brytyjsko-birmańska
wojny brytyjsko-birmańskie
Czas 1852
Miejsce Birma
Terytorium Dolna Birma
Wynik zwycięstwo Brytyjczyków
Aneksja Dolnej Birmy przez Imperium Brytyjskie
Strony konfliktu
Imperium brytyjskie Królestwo Birmy
Dowódcy
kntradm. Charles Austen †
kmdr. George Lambert
gen. Henry Thomas Godwin
król Pagan Min
Siły
8100 nieznane
Straty
377 nieznane
Wielka Brytania Wojny brytyjsko-birmańskie Peacock symbol Burma.svg

I wojna brytyjsko-birmańska (1824-1826) - II wojna brytyjsko-birmańska (1852) - III wojna brytyjsko-birmańska (1885)

II wojna brytyjsko-birmańska (birm. ဒုတိယ အင်္ဂလိပ် မြန်မာ စစ် /dtj ɪ́ɴɡəleɪʔ mjəmà sɪʔ/; ang. Second Anglo-Burmese War; 5 kwietnia 1852 – grudzień 1852)

Tło konflilktu[edytuj]

Podpisanie w 1842 roku chińsko-brytyjskiego traktatu nankińskiego, a następnie podobnych traktatów Chin z Francją i Stanami Zjednoczonymi, skutkowało udostępnieniem dużych chińskich portów morskich dla kupców największych potęg handlowych ówczesnego świata i, co za tym idzie, wzrostem konkurencji dla morskiego handlu brytyjskiego. To z kolei spowodowało wzrost zainteresowania Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej alternatywnym, lądowym szlakiem handlowym do Chin[1]. Szlak taki musiałby przebiegać przez Birmę, która akurat stanowiła wyrwę w brytyjskich posiadłościach rozciągających się poza nią nieprzerwanie od Indii do Singapuru. Dodatkowo, uwagę Kompanii przyciągał szybko rozwijający się port w Rangunie. Należący do niej kupcy oraz współdziałający z Brytyjczykami amerykańscy misjonarze baptystyczni zaczęli więc od końca lat 40. XIX wieku prowadzić skierowaną przeciw Królestwu Birmy akcję propagandową mającą doprowadzić do interwencji wojsk brytyjskich. Mieli oni sojusznika w nowym gubernatotorze Indii – lordzie Dalhousie – znanym z imperialistycznych przekonań i chcącym rozszerzyć obszar swego władania[2]. Jak dowodzi przebieg późniejszych wypadków, Brytyjczycy byli od początku lat 50. zdecydowani na wojnę i oczekiwali jedynie na pretekst do jej wybuchu. Jednak mimo wielu prowokacji i niesłusznych oskarżeń król Birmy Pagan Min zachowywał spokój nie dostarczając powodu do agresji.

Wybuch wojny[a][edytuj]

Bezpośredni powód konfliktu[edytuj]

W czerwcu i sierpniu 1851 roku gubernator Rangunu zatrzymał na krótko w areszcie i nałożył kary pieniężne (łącznie około 100 funtów[b]) na kapitanów dwóch brytyjskich statków handlowych – Shepparda z Monarcha i Lewisa z Championa. Rzecz dotyczyła drobnych zarzutów o charakterze kryminalnym i sporów płacowych, a oskarżycielami byli członkowie załóg będący, podobnie jak kapitanowie, poddanymi brytyjskimi. Obydwaj kapitanowie zaraz po uwolnieniu udali się do gubernatora Indii w Kalkucie ze skargą i żądaniem naprawienia szkód wycenionych przez nich na 1920 funtów. Lord Dalhousie uznał skargę za zasadną (choć obniżył wartość roszczenia do 920 funtów), a całą sprawę za naruszenie prestiżu Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Z misją żądania odszkodowania od gubernatora Rangunu wysłał on komandora George'a Lamberta – oficera znanego z gwałtowności charakteru i braku odpowiedzialności – na czele eskadry uzbrojonych okrętów (flagowa fregata HMS Fox oraz HEIC Proserpine i HEIC Tenasserim). Według niektórych historyków już te fakty świadczą o chęci zaognienia, a nie rozwiązania problemu[2]. Lambert otrzymał szczegółowe instrukcje zachowania się w Rangunie, które jednoznacznie stwierdzały, że w razie odmowy wypłaty odszkodowania ma odpłynąć bez podejmowania dalszych działań.

Lord Dalhousie

Działania komandora Lamberta w Rangunie[edytuj]

Po przybyciu 28 listopada 1851 roku do Rangunu na ręce Lamberta niespodziewanie wpłynęło jeszcze około czterdziestu drobnych skarg brytyjskich rezydentów. Złamał więc otrzymane instrukcje (co zostało później zaakceptowane przez Dalhousie) i przekazał list do króla Birmy[c] z żądaniem odszkodowania i ukarania gubernatora. Pomimo tego afrontu król Birmy z zachowaniem powściągliwości i dyplomatycznych manier przystał na brytyjskie żądania. W swej odpowiedzi podkreślił przyjaźń mającą panować pomiędzy obydwoma narodami.

Choć prawdopodobnie konflikt mógł zostać na tym etapie łatwo zakończony, po przybyciu do Rangunu nowego gubernatora (Mahamenghla Meng Khannygyan[3]) Lambert ponownie wszedł z nim w konfrontację – na skutek serii pomyłek wynikających z wzajemnego niezrozumienia swych kultur przez obydwie strony, 6 stycznia gubernator odmówił przyjęcia brytyjskiej delegacji[d]. Lambert zareagował bardzo gwałtownie: jeszcze tego samego dnia rozkazał przeprowadzenie ewakuacji wszystkich brytyjskich poddanych obecnych w Rangunie (było to kilkaset osób), a następnie ogłosił blokadę rzek Irawadi, Yangon i Saluin, po czym odpłynął na niewielką odległość od Rangunu w dół rzeki Yangon uprowadzając ze sobą królewski okręt, co stanowiło akt piractwa. Następnego dnia zażądał w fiormie ultimatum przybycia na pokład swojego okrętu gubernatora Rangunu i złożenia przez niego przeprosin w upokarzającej formie. Ostatecznie spotkał się z odmową i groźbą ostrzelania w razie próby opuszczenia rzeki wraz z porwanym przez siebie królewskim okrętem.

Rankiem 10 stycznia 1852 roku Lambert zdecydował się odpłynąć spod Rangunu uprowadzając ze sobą królewski okręt. Gdy jego flota została przy tym zgodnie z zapowiedzią ostrzelana przez birmańskie baterie nadbrzeżne, brytyjskie okręty odpowiedziały ogniem i szybko je zniszczyły za pomocą swej znacznie lepszej artylerii zabijając przy tym wielu birmańskich żołnierzy. Przy okazji zniszczone zostały birmańskie okręty, a w nadbrzeżnych zabudowaniach wybuchł pożar.

Działania birmańskie zmierzające do deeskalacji konfliktu[edytuj]

11 stycznia 1852 roku delegacja mieszkańców i kupców Rangunu różnych narodowości skierowała do kmdr. Lamberta petycję, w której poinformowała go między innymi o odwołaniu gubernatora Rangunu i propozycji nowego gubernatora (Aye Baina) wypłaty 9000 rupii tytułem odszkodowania oraz przyjęcia w Rangunie stałego brytyjskiego rezydenta. Petycja ta pozostała bez odpowiedzi, więc 16 stycznia gubernator Rangunu za pośrednictwem komisarza prowincji Tenasserim Archibalda Bogle'a skierował list do gubernatora Indii, w którym zawarł własny opis wypadków z 6 stycznia. 21 stycznia birmański gubernator Martabanu, portu położonego naprzeciw Moulmain, gdzie miał swą siedzibę Bogle, skierował do tegoż komisarza list będący próbą wyjaśnienia i uspokojenia sytuacji.

Reakcja gubernatora Indii[edytuj]

Lord Dalhousie oficjalnie potępił działania Lamberta oskarżając go o wzniecenie wrogości między obydwiema stronami. Jednak nie pozbawił go funkcji, nie zażądał od niego żadnych wyjaśnień, ani nie postawił go przed sądem wojskowym[e]. Na list z 8 stycznia z wyjaśnieniami gubernatora Rangunu odpowiedział 26 stycznia wysunięciem kolejnych żądań: pisemnych przeprosin ze strony gubernatora Rangunu, wypłaty odszkodowania w wysokości 9948 rupii, przyjęcia w Rangunie akredytowanego agenta Kompanii Wschodnioindyjskiej z honorami należnymi przedstawicielowi brytyjskiego rządu. Strona birmańska odpowiedziała listem, w którym jako warunek spełnienia powyższych żądań wysunięto żądanie zwrotu przez Brytyjczyków uprowadzonego królewskiego okrętu. Reakcją Dalhousie były rozkazy rozpoczęcia przygotowań do wojny oraz wysłanie kolejnego listu, w którym do wcześniejszych żądań dołożył jeszcze wypłatę zadośćuczynienia w wysokości 100 000 funtów za straty brytyjskich kupców poniesione na skutek pożaru wywołanego przez ostrzał ranguńskiego portu przez okręty eskadry Lamberta. Działania te zostały podjęte 12 lutego, a więc jeszcze przed otrzymaniem przez Dalhousie odpowiedzi od króla Birmy na list wysłany mu 7 stycznia przez Lamberta. Gdy list od króla dotarł do rąk gubernatora Indii, ten odpowiedział ultimatum, w którym do dotychczasowej listy dołożył jeszcze żądanie usunięcia ze stanowiska gubernatora Rangunu. Jako datę przyjęcia ultimatum Dalhousie wyznaczył 1 kwietnia 1852 roku.

Żądania te zostały odrzucone przez birmańskiego króla, co oznaczało wybuch wojny.

Przebieg wojny[edytuj]

2 kwietnia 1852 roku brytyjska flota ekspedycyjna zakotwiczyła u ujścia rzeki Yangon. Składało się na nią 19 uzbrojonych okrętów (w tym flagowy HMS Rattler) dysponujących 143 działami i mających na pokładzie 2270 osób załogi oraz 5767 żołnierzy z 16 działami[4]. Sześć okrętów należało do Royal Navy, kolejnych sześć do Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, a resztę wynajęto. Całością sił dowodził kontradmirał Charles Austen (po jego zachorowaniu na cholerę obowiązki dowódcy floty, a więc i całości sił, objął komandor George Lambert; Austen zmarł 7 października), a dowódcą korpusu ekspedycyjnego został generał-porucznik Henry Thomas Godwin. Początkowy plan Dalhousie przewidywał zajęcie trzech głównych portów morskich Birmy przed nadejściem pory deszczowej i oczekiwanie na reakcję Birmańczyków; miała to być bardziej demonstracja siły niż wojna na pełną skalę[5].

Zajęcie birmańskich portów[edytuj]

3 kwietnia siły brytyjskie rozdzieliły się i ich część udała się pod Mulmejn. 5 kwietnia, po trwającym zaledwie pół godziny szturmie, zdobyły one Martaban[6]. Następnie brytyjska flota ponownie skoncentrowała się u ujścia rzeki Yangon i zaczęła powoli płynąć w jej górę niszcząc po drodze birmańskie baterie. 10 kwietnia główne siły brytyjskie znalazły się naprzeciw umocnień portu Rangunu.

W niedzielę wielkanocną 11 kwietnia 1852 roku brytyjskie okręty rozpoczęły ostrzał artyleryjski portów w Rangunie i Dala, a 12 kwietnia 1852 roku brytyjski desant zajął port nie napotykając oporu[7] – siły birmańskie wycofały się na północ od miasta i skupiły na umocnionych pozycjach w okolicach pagody Szwedagon. 14 kwietnia Brytyjczycy zajęli szturmem Szwedagon tracąc ogółem 17 zabitych i 132 rannych[8].

W maju Brytyjczycy zajęli Basejn, a w czerwcu Pegu, uzyskując w ten sposób kontrolę nad wszystkimi portami Dolnej Birmy.

Przerwa w walkach[edytuj]

Do października walki ustały ze względu na monsunową porę deszczową. Birmańczycy, licząc na osłabienie sił brytyjskich przez choroby, przyjęli taktykę wyczekiwania na rozwój wypadków i nie zwrócili się do Brytyjczyków z oczekiwaną przez nich propozycją rozejmu. Nieprzygotowany na taki rozwój wypadków Dalhousie przybył w lipcu osobiście do Rangunu. Po naradzie z Lambertem i Goodwinem zdecydował on, że nowym celem wojny stanie się zajęcie całej prowincji Pegu. Tworzyłoby to połączenie między należącymi już do Brytyjczyków prowincjami Arakan i Tenasserim oraz znacznie osłabiało Królestwo Birmy, a jednocześnie pozwalało uniknąć zaangażowania dużych sił i ewentualnych strat, czego wymagałaby próba zdobycia birmańskiej stolicy w Amarapurze[5]. Dalhousie uznał jednocześnie, że rezygnacja z próby zajęcia Amarapury przekreśla z góry szanse na podpisanie traktatu pokojowego z Birmańczykami i nie starał się później o jego zawarcie poprzestając na deklaracji aneksji[9].

Ponowna ofensywa Brytyjczyków i upadek Pagan Mina[edytuj]

W październiku Brytyjczycy rozpoczęli ofensywę w kierunku północnym, w stronę birmańskiej stolicy Amarapury. Zajmowane w jej trakcie tereny były cenne gospodarczo dla Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej ze względu na porastające je lasy tekowe[10]. Wojska birmańskie, dowodzone nieudolnie między innymi przez syna słynnego generała Maha Banduli, stawiały słaby opór i ponosiły ciężkie straty w kontratakach[11]. 9 października w rękach brytyjskich znalazło się Pyain. Ostatni kontratak regularnej birmańskiej armii miał miejsce w grudniu 1852 roku[12].

20 grudnia 1852 roku Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska ogłosiła w imieniu Zjednoczonego Królestwa aneksję południowej Birmy. Północna granica nowej brytyjskiej posiadłości miała przebiegać wzdłuż linii łączącej Arakan na zachodzie z granicami ziem Karenów na wschodzie, nieco na północ od miejscowości Myede i dawnej birmańskiej stolicy Taungngu[13].

W grudniu 1852 roku doszło w Birmie do wojny domowej – z Amarapury uciekł przed aresztowaniem przyrodni brat króla Pagan Mina, książę Mindon Min, który od początku wojny był przywódcą stronnictwa opowiadającego się za jej jak najszybszym zakończeniem. W lutym doszło do zamachu pałacowego, w efekcie którego władza królewska przeszła w ręce Mindon Mina[9]. Po przejęciu władzy Mindon Min wykonał gest dobrej woli uwalniając wszystkich europejskich więźniów. Dwóch z nich, włoskich księży, wysłał jako parlamentariuszy do Brytyjczyków. Ci jednak odesłali ich do króla z zadaniem przekazania mu informacji o dokonanym już fakcie aneksji południowej części jego królestwa[13]. W marcu 1853 Mindon Min wysłał kolejną delegacją z prośbą o odstąpienie od aneksji. Brytyjczycy zaproponowali jedynie zwrot skrawka zajętego terytorium na północ od Pyain w zamian za podpisanie traktatu pokojowego[14]. Propozycja ta została przez Birmańczyków ostatecznie odrzucona w maju i traktat pokojowy nie został nigdy zawarty.

Na terenie zajętej prowincji wybuchły liczne birmańskie rebelie, których uśmierzenie zajęło Brytyjczykom jeszcze trzy lata[14].

Skutki wojny[edytuj]

Birma utraciła odstęp do morza, co w znacznym stopniu uzależniło jej handel od dobrej woli Brytyjczyków. Utrata delty Irawadi i lasów prowincji Pegu znacznie osłabiała gospodarkę birmańską pozbawiając ją części terenów uprawy ryżu i źródeł drewna tekowego. Będąca skutkiem wojny zmiana panującego okazała się z kolei korzystna, gdyż nowy król Mindon przeprowadził w następnych latach modernizację kraju.

Uwagi

  1. Szczegółowy przebieg wypadków prowadzących bezpośrednio do wojny różni się w wielu detalach od informacji zawartych w pracy Maung Htin Aunga. Ponieważ jednak Cobden cytuje bezpośrednio i omawia materiały źródłowe, będące oficjalnymi dokumentami, to jego relację przyjęto za podstawę tego rozdziału.
  2. [Maung Htin Aung 1967, s. 225]: Nie była to w owym czasie kwota nietypowo wysoka. Według szacunku MeasuringWorth odpowiadała dzisiejszym niecałym 10 000 funtów.
  3. Według Maung Htin Aunga zrobił to w sposób lekceważący i urągający protokołowi dyplomatycznemu. Tak ostentacyjne zachowanie miało wywołać niezadowolenie samego Dalhousie, a dwaj pozostali członkowie rady gubernatora generalnego mieli spisać protokoły krytykujące postępowanie Lamberta. Ich uwagi zostały jednak usunięte z dokumentacji dotyczącej konfliktu, która po zakończeniu wojny została przesłana Parlamentowi w Londynie.
  4. Dodatkowo, jak poinformował Mahamenghla Meng Khannygyan w liście skierowanym do Dalhousie, Lambert miał się zachować szczególnie obraźliwie wysyłając do gubernatora konną delegację czterech brytyjskich oficerów niskiej rangi wraz tłumaczem i amerykańskim misjonarzem. Delegacja miała podjechać konno pod drzwi domu gubernatora, co w birmańskiej kulturze dworskiej oznaczało ciężką obrazę – gubernator Rangunu miał status wicekróla i nawet książęta byli obowiązani zsiąść z konia przed wejściem na teren jego pałacu. Także obecność misjonarza wśród członków delegacji była dla gubernatora policzkiem. Co bardzo istotne, w świetle zwyczajów dyplomatycznych gubernator nie miał obowiązku przyjąć delegacji, gdyż składała się z osób podrzędnej rangi. Zgodził się też na przyjęcie przywiezionego przez delegację listu od Lamberta.
  5. Podobnie jak w przypadku wcześniejszych działań Lamberta, wszelkie krytyczne uwagi Dalhousie zostały usunięte z dokumentacji dotyczącej konfliktu przesłanej Parlamentowi w Londynie.

Przypisy

Bibliografia[edytuj]