Ilona Tóth

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ilona Tóth

Ilona Tóth (ur. 23 października 1932, zm. 26 czerwca 1957 w Budapeszcie) – węgierska lekarka, uczestniczka powstania węgierskiego 1956.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

W październiku i listopadzie 1956 będąc studentką ostatniego roku medycyny uczestniczyła w powstaniu węgierskim początkowo jako pielęgniarka, następnie, od 4 listopada[1] kierując jednym z powstańczych szpitali. Po upadku powstania dołączyła do nielegalnego ruchu oporu, zajmującego się kolportażem ulotek.

Aresztowanie i proces[edytuj | edytuj kod]

Aresztowana 20 listopada 1956 została oskarżona o morderstwo funkcjonariusza AVH, którego miała dokonać ze szczególnym okrucieństwem dwa dni wcześniej. Oskarżenie to zostało wykorzystane do wytoczenia jej oraz jej dwóm kolegom procesu pokazowego. Był to jeden z dwóch tego typu procesów przeprowadzonych po powstaniu węgierskim 1956 i jedynym, na który wpuszczono zachodnich reporterów. Niewinny wygląd dziewczyny połączony ze skrajnym barbarzyństwem, jakiego miała się dopuścić (wykonywanie dożylnych zastrzyków z benzyny i powietrza, po czym gdy ofiara nadal żyła - zadanie ciosu nożem w serce)[2] miało ukazać zachodnim mediom prawdziwą - zdaniem reżimu Kádára twarz rewolucji[3]. W jego trakcie Ilona Tóth przyznała się w pełni do stawianych jej zarzutów, próbując w ten sposób ochronić pozostałych sądzonych[potrzebny przypis]. Wszyscy zostali mimo to skazani na śmierć. Wyrok przez powieszenie wykonano 26 czerwca 1957. Jej ciało zakopano potajemnie na kwaterze 301 na Nowym Cmentarzu komunalnym w Budapeszcie.

Pamięć[edytuj | edytuj kod]

Tablica pamiątkowa ku czci Ilony Tóth umieszczona na ścianie kliniki znajdującej się w XXI Dzielnicy Budapesztu
grób Ilony Tóth

Pierwszą próby rehabilitacji Ilony Tóth przeprowadzono w roku 1990, jednakże sąd odrzucił wniosek o stwierdzenie nieważności prowadzonego śledztwa. Udało się to dopiero w jedenaście lat później[4]. Obecny stan badań nad sprawą wskazuje, iż była ona całkowitą mistyfikacją - nie udało się znaleźć żadnych szczegółów dotyczących pochówku rzekomej ofiary morderstwa, w rejestrach AVH figuruje tylko jedna osoba o danych zgadzających się z podanymi na procesie, jednakże człowiek ten zakończył służbę w roku 1982 w randze pułkownika[5].

Od lat 2000 systematycznie rozwija się pamięć Ilony Tóth, nazywanej ze względu na dobrowolną ofiarę oraz przywiązanie do chrześcijaństwa[6] węgierską Joanną d’Arc. W roku 2006 XVI dzielnica Budapesztu, w której się urodziła, przyznała jej honorowe obywatelstwo, a od 2005 jest przyznawana doroczna nagroda dla studentów medycyny szczególnie oddanym swojemu powołaniu[7].

W 2016 roku Teatr Narodowy w Budapeszcie wystawił sztukę opartą na historii jej procesu[8], a jej premiera miała miejsce 21 października 2016 w Teatrze Polskim w Warszawie[9].

Mit i kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

W powszechnej opinii Ilona Tóth traktowana jest jako niewinna ofiara procesu pokazowego i sfałszowanych dowodów. W mniejszości pojawiają się opinie, które zaburzają ten obraz. Węgierski historyk László Eörsi, na którego pracy oparł się Wojciech Maziarski, postawił tezę, iż naprawdę dokonała morderstwa, stąd przyznanie się do winy[10]. Jej ofiarą nie był jednak funkcjonariusz bezpieki, a robotnik István Kollár, który podczas odwiedzin u swojej narzeczonej został omyłkowo wzięty za członka AVH. Podstawą pomyłki było jego zdjęcie w mundurze służb bezpieczeństwa, który należał w rzeczywistości do szwagra Kollára (stąd brak go na liście pracowników Államvédelmi Hatóság). Młoda dziewczyna, żyjąca wraz z pozostałą dwójką oskarżonych w nieustannym stresie (pracując w szpitalu jednocześnie powielali nielegalne ulotki antykomunistyczne) i bojąca się zdemaskowania, podjęła decyzję o zabiciu "tajniaka"[10].

Mężczyzna miał zostać pobity do nieprzytomności, a następnie nogami zmiażdżono mu krtań (dokonał tego jeden z pomocników Tóth). Na końcu Ilona miała przebić Kollara nożem, ale prawdopodobnie był on już martwy. Sekcja zwłok nie stwierdziła w organizmie denata benzyny.

Narzeczona Istvána Kollára zgłosiła policji zaginięcie i prawdopodobieństwo zabójstwa swego chłopaka, co doprowadziło w krótkim czasie do zatrzymania całej trójki. Główna oskarżona przyznała się do winy w wyniku intryg śledczych, ale też, zdaniem węgierskiego historyka, aby prosić o łaskę. Sąd jednak odrzucił jej wniosek[10].

Również osoby znające Tóth, jak np. Gyula Obersovszky, pisarz i poeta także skazany po powstaniu węgierskim na śmierć (wyroku nie wykonano), nie uznawały jej za jedynie niewinną ofiarę komunistycznych prześladowań, ale dziecko swej epoki, które dla dobra sprawy nie cofnie się przed niczym, nawet zbrodnią[10].

Patrz także[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Tóth Ilona | Nemzeti Színház, nemzetiszinhaz.hu [dostęp 2017-11-18] (węg.).
  2. RUBICONline | A Rubicon tЖrtИnelmi folyСirat honlapja, www.rubicon.hu [dostęp 2017-11-18] (węg.).
  3. J.P. C. Matthews, Explosion: The Hungarian Revolution of 1956, s.536
  4. Elutasítás és újabb panasz - Magyar Nemzet, mno.hu [dostęp 2017-11-18] (węg.).
  5. B. A. James, Imagining Postcommunism: Visual Narratives of Hungary’s 1956 Revolution, s. 90
  6. B. A. James, Imagining Postcommunism: Visual Narratives of Hungary’s 1956 Revolution, s. 90, 91
  7. http://felvidek.ma/2011/10/toth-ilona-dij-es-emlekerem
  8. Tóth Ilonka | Nemzeti Színház, nemzetiszinhaz.hu [dostęp 2017-11-18] (węg.).
  9. Dziś w Warszawie ważne wydarzenie - premiera spektaklu „Ilona Toth” w wykonaniu Narodowego Teatru Węgierskiego, wpolityce.pl [dostęp 2017-11-18].
  10. a b c d Maziarski Wojciech, Ilona Tóth. Bohaterka narodowa ze skazą, w: "Ale Historia" nr 42, 2017-10-16, s. 2-4