János Kádár

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
János Kádár w 1977
János Kádár (z prawej) na zjeździe SED, obok Willi Stoph, 1958

János Kádár, właśc. János Csermanek (ur. 26 maja 1912 w Rijece, zm. 6 lipca 1989 w Budapeszcie) – sekretarz generalny KC Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej, sprawujący władzę na Węgrzech w latach 1956-1988.

Urodził się w 1912 jako János József Csermanek[1]. Jego rodzicami byli żołnierz János Krezinger i Borbála Csermanek, obydwoje pochodzenia chłopskiego. Para nie była małżeństwem a po urodzeniu dziecka Borbála została osamotniona[2]. W wieku czternastu lat ze względu na ciężką sytuację finansową rodziny opuścił szkołę i rozpoczął pracę jako robotnik[3]. Z marksizmem zetknął się po raz pierwszy w 1928 gdy przeczytał jedną z prac Fryderyka Engelsa. We wrześniu 1930 współorganizował strajk robotniczy. Manifestacja została rozbita przez rząd a wielu jego towarzyszy zostało aresztowanych. W trakcie trwania Wielkiego kryzysu stracił pracę[4] i po raz pierwszy nawiązał kontakt z nielegalną Komunistyczną Partią Węgier do której dołączył w 1931. W czerwcu 1931 wstąpił do Komunistycznego Stowarzyszenia Młodych Robotników. Jako członek młodzieżowej komórki imienia Jakowa Swierdłowa przyjął pseudonim János Barna[5]. W lipcu tego samego roku wraz z kilkoma innymi komunistami został aresztowany przez policję i pobity. Po wypuszczeniu na wolność został poddany inwigilacji przez policję. W maju 1933 został członkiem komitetu komunistycznej młodzieżówki w Budapeszcie. Partia zaoferowała mu wówczas studia na Uniwersytecie Lenina w Moskwie, tej jednak odmówił twierdząc że nie chce opuszczać rodziny[6]. W dalszym ciągu żył w ubóstwie. Do więzienia trafił jeszcze kilkukrotnie. W trakcie odbywania jednego z wyroków poznał Mátyása Rákosiego. Rákosi będący byłym komisarzem Węgierskiej Republiki Rad stał się w okresie międzywojennym jednym z najbardziej znanych węgierskich więźniów politycznych. Obydwaj działacze zaprzyjaźnili się. Pod koniec lat 30. w obliczu faktycznego rozbiciu ruchu komunistycznego wraz z kilkoma znajomymi dołączył do Węgierskiej Partii Socjaldemokratycznej, pozostając jednak zwolennikiem ideologii komunistycznej[7].

W maju 1942 został członkiem nowo powstałego Komitetu Centralnego partii komunistycznej. Szybko awansował do Sekretariatu[8]. Po masowych zatrzymaniach członków partii został pierwszym sekretarzem[9]. W czerwcu 1943 w miejsce partii komunistycznej utworzył mniej radykalną Partię Pokoju[10] co zostało poddane krytyce przez węgierskich działaczy komunistycznych przebywających w Moskwie w tym przez Rákosiego[11]. Po rozpoczęciu okupacji hitlerowskiej w 1944 został jednym z przywódców i organizatorów ruchu oporu. Skontaktował się z przywódcą partyzantki jugosłowiańskiej Josipem Broz Tito którego poprosił o pomoc w formowaniu partyzantki[12]. W końcowej fazie wojny został aresztowany pod fałszywym nazwiskiem, nie został zidentyfikowany. Kiedy skazany został na karę więzienia, zbiegł i powrócił do Budapesztu[13]. Na miejscu stanął na czele Komitetu Wojskowego partii[14].

Po wojnie przyjął nazwisko Janos Kadar – jedno ze swoich konspiracyjnych nazwisk okresu okupacji hitlerowskiej[14]. Na stanowisku sekretarza generalnego partii zastąpił go przybyły z ZSRR Rákosi[15]. W 1946 został zastępcą sekretarza generalnego[16], a w latach 1948-1950 był ministrem spraw wewnętrznych. Odgrywał ważną rolę w utworzeniu Węgierskiej Partii Pracujących[17]. W latach 1951-1954 więziony i torturowany jako domniemany zwolennik Tito i współpracownik kilku wywiadów. Skazany został na dożywotnie więzienie[18]. Po zwolnieniu z więzienia na drugorzędnych stanowiskach partyjnych[19]. Od lipca 1956 po zmianie I sekretarza ponownie w centralnych władzach partii – Biurze Politycznym i Komitecie Centralnym. Podczas powstania węgierskiego w 1956 wicepremier i minister w rządzie, którym kierował premier Imre Nagy oraz przewodniczący nowej partii, utworzonej w miejsce rozwiązanej Węgierskiej Partii Pracujących. 1 listopada Kádár, razem z Ferencem Munnichem, poleciał do Moskwy. Tam dowiedział się, że władze radzieckie podjęły decyzję o powstrzymaniu powstania i że albo stanie na czele nowego rządu albo zastąpi go Mátyás Rákosi. Po interwencji zbrojnej Armii Radzieckiej został premierem utworzonego w Szolnok „Rewolucyjnego Rządu Robotniczo-Chłopskiego”. 7 listopada 1956 przybył wraz z rządem do Budapesztu i przejął władzę[20].

Początkowo jego rządy charakteryzowały ostre represje wobec uczestników powstania, stopniowo jednak liberalizował swoją politykę, zwłaszcza w zakresie gospodarki – później także w sferze politycznej. Polityka ta, określana potocznie jako „gulaszowy komunizm” ("gulasz-komunizm"[21]), podniosła na stosunkowo wysoki poziom standard życia (jak na kraj bloku wschodniego) i przyniosła mu spory autorytet i popularność wśród Węgrów. Ogłosił amnestię w ramach której z więzień wyszli polityczni oraz uczestnicy powstania z 1956 roku[22]. W 1966 Komitet Centralny zatwierdził wprowadzający elementy wolnego rynku Nowy Mechanizm Ekonomiczny (węg. új gazdasági mechanizmus), który rozluźnił restrykcje związane z handlem międzynarodowym, dał ograniczoną wolność pracującym w handlu i pozwolił ograniczonej liczbie ludzi działać w sektorze usług[23]. Szczególny okres liberalizacji przypadł na czas gdy premierem kraju był Jenő Fock. Okres ten uważany jest za jeden z najbardziej wolnorynkowych w historii państw członkowskich Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej[24][25].

W 1987 został usunięty ze stanowiska sekretarza KC MSZMP przez Miklósa Németha który rozpoczął na Węgrzech proces transformacji ustrojowej[26]. Kádár, jako umiarkowany przywódca jest wciąż oceniany niejednoznacznie.

Przypisy

  1. Gough 2006, s. 2.
  2. Gough 2006, s. 1.
  3. Gough 2006, s. 8.
  4. Gough 2006, s. 10.
  5. Gough 2006, s. 11.
  6. Gough 2006, s. 12.
  7. Gough 2006, s. 14.
  8. Gough 2006, s. 19.
  9. Gough 2006, s. 20.
  10. Gough 2006, s. 20–21.
  11. Gough 2006, s. 21.
  12. Gough 2006, s. 22–23.
  13. Gough 2006, s. 23.
  14. a b Gough 2006, s. 25.
  15. Gough 2006, s. 27.
  16. Gough 2006, s. 28.
  17. Gough 2006, s. 34.
  18. Gough 2006, s. 50–1.
  19. Gough 2006, s. 55
  20. Lendvai, Paul (2003). The Hungarians: 1000 Years of Victory in Defeat. Princeton: Princeton University Press. s. 463. ISBN 0691114064.
  21. Bernd Jordan, Aleksander Lenz, Księga 100 polityków stulecia, tłum. A. Sąpoliński, wyd. Interart, Warszawa 1997, ISBN 83-7060-508-7.
  22. Kadarism – Is it Here to Stay?
  23. Gale Stokes, The Walls Came Tumbling Down: The Collapse of Communism in Eastern Europe, Oxford 1993.
  24. Balassa, Bela. The Economic Reform in Hungary. Economica, New Series, Vol. 37, No. 145. (1970), s. 1–22.
  25. Granick, David. The Hungarian Economic Reform. World Politics, Vol. 25, No. 3. (1973), s. 414–429.
  26. Nowy Leksykon PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 1998, ISBN 83-01-12490-3, s. 1152.

Bibliografia[edytuj]

  • Gough, Roger: A Good Comrade: János Kádár, communism and Hungary, I.B. Tauris 2006, s. 323, ISBN 1-84511-058-7
  • G. H. Heinrich: Hungary: Politics, Economics and Society, 1986
  • Bernd Jordan, Aleksander Lenz: Księga 100 polityków stulecia, Interart Warszawa 1997, ISBN 83-7060-508-7
  • Janos Kadar: Socialism and Democracy in Hungary, Budapeszt 1984
  • F. A. Vali: Rift and Revolt in Hungary, Cambridge, Mass. 1961

Linki zewnętrzne[edytuj]