Jardang

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jardangi w Kotlinie Cajdamskiej, Chiny.
Nietypowy jardang na pustyni Lut w Iranie.

Jardang – forma ukształtowania powierzchni Ziemi występująca na pustynnych obszarach na całym świecie; ostry grzbiet oddzielający bruzdy korazyjne. Główną rolę w jego tworzeniu odgrywają procesy korazji i deflacji[1].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Termin wywodzi się, według różnych źródeł, z języka tureckiego[2], turkmeńskiego[3] lub języka ujgurskiego[4] (słowo jar oznacza ostrą krawędź skalną)[5]. Po raz pierwszy tej nazwy użył szwedzki geograf Sven Hedin (1903), opisując formy skalne występujące nieopodal jeziora Lob-nor w zachodnich Chinach[6].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Jardangi mają zazwyczaj do 100 m długości i kilku, kilkunastu metrów wysokości. Zdarzają się jednak takie o długości nawet ponad 1000 m i wysokości 200 m[7]. Ich szczyty są najczęściej spłaszczone, zaś ściany strome (czasami podcięte). Zazwyczaj można je zobaczyć w gromadach i są położone równolegle do siebie, i zgodnie z kierunkiem wiejącego wiatru (jardangi występują na tych obszarach, na których wiatr ma swój jeden stały kierunek)[1][5].

Jardangi dzieli się na mikrojardangi, mezojardangi i megajardangi. Mikrojardangi są małymi tworami, najmniejsze mają ledwie kilka centymetrów wielkości. Według Svena Hedina, klasyczne jardangi osiągają wielkość kilku, kilkunastu metrów; takie rozmiary mają właśnie mezojardangi. Megajardangi mogą ciągnąć się kilometrami, a ich wysokość dochodzi nawet do 200 metrów[8].

Utwory te są zbudowane z mało odpornych na procesy destrukcyjne osadów (najczęściej są to słabo skonsolidowane pyły, piaski czy iły pochodzenia rzecznego, jeziornego lub eolicznego)[1].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Jardangi zlokalizowane są na terenach pustynnych, np. na pustyni Namib czy na Saharze. Licznie występują również w Azji, np. na pustyni Lut w Iranie czy na pustyniach Arabii Saudyjskiej[3][9]. Można je też spotkać w obu Amerykach, Australii[8], a także w Europie (np. w Hiszpanii)[10]. Mezojardangi licznie występują w Czadzie, Mali, Algierii i Egipcie[8]. Megajardangi można znaleźć m.in na pustyni Lut czy w górach Tibesti[1].

Obecność jardangów stwierdzono także na Marsie[2].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Procesy i formy eoliczne. W: Piotr Migoń: Geomorfologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 362. ISBN 978-83-01-15979-5.
  2. 2,0 2,1 Featured images for September 2008: Yardangs on Earth and Mars (ang.). psi.edu. [dostęp 2015-07-27].
  3. 3,0 3,1 Andrew Goudie, Nicholas J. Middleton: Desert Dust in the Global System. Springer Science & Business Media, 2006, s. 43. ISBN 9783540323556. [dostęp 2015-07-27].
  4. Stanisław Pietkiewicz, Stefan Żmuda: Słownik poje̜ć geograficznych. Wiedza Powszechna, 1973, s. 182. [dostęp 2015-07-27].
  5. 5,0 5,1 Procesy i formy eoliczne. W: Piotr Migoń: Geomorfologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 361. ISBN 978-83-01-15979-5.
  6. Richard Chorley, Robert Percy Beckinsale: The History of the Study of Landforms: Quaternary and recent processes and forms (1890-1965) and the mid-century revolutions. Geological Society of London, 1964, s. 776. ISBN 9781862392496. [dostęp 2015-07-27].
  7. Działalność wiatru. W: Włodzimierz Mizerski: Geologia dynamiczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014, s. 214. ISBN 978-83-01-17688-4.
  8. 8,0 8,1 8,2 Ronald Cooke, Andrew Warren, Andrew Goudie: Desert Geomorphology. CRC Press, 2006, s. 296. ISBN 9780203020593. [dostęp 2015-07-29].
  9. Barbara Petrozolin-Skowrońska, Bartłomiej Kaczorowski: Nowa encyklopedia powsczechna PWN. Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 383-384. ISBN 9788301141868. [dostęp 2015-07-27].
  10. Francisco Gutiérrez, Mateo Gutiérrez: Landscapes and Landforms of Spain. Springer Science & Business, 2014, s. 150. ISBN 9789401786287. [dostęp 2015-07-29].