Przejdź do zawartości

Kościół Anglikański w Polsce

Dodaj linki
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Kościół Anglikański w Polsce
Klasyfikacja systematyczna wyznania
Chrześcijaństwo
 └ Protestantyzm
   └ Anglikanizm
Członkostwo

Kościół Anglii

Strona internetowa

Kościół Anglikański w Polsce – anglikański związek wyznaniowy zarejestrowany w Polsce w 1996 roku. Organizacyjnie należy do Archidiakonii Wschodniej Diecezji Europy (z siedzibą w Gibraltarze) Kościoła Anglii. Posiada jedną parafię w Warszawie[3]. Nabożeństwa anglikańskie odbywają się również regularnie w Gdańsku i Krakowie[2].

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Historia anglikanizmu na ziemiach polskich dzieli się na trzy okresy:

  • XVI wiek – 1854
  • 1875 – 1939
  • od 1995

Okres od XVI wieku do roku 1854

[edytuj | edytuj kod]

Posługa Kościoła Anglikańskiego sięgała ziem polskich już XVI i XVII wieku[4], kiedy zakładane były kapelanie anglikańskie działające przy ambasadach utrzymywanych przez panujące w Anglii dynastie Tudorów i Stuartów. Kapelanie powstały także przy stowarzyszeniach kupieckich w Gdańsku i Elblągu[2].

Ze względu na uznawanie hierarchii rzymskokatolickiej Kościół Anglii nigdy nie stawiał sobie za cel prowadzenie misji wśród polskich chrześcijan, zaś rdzennych wyznawców anglikanizmu w Polsce nigdy nie było. Dlatego też posługa kościoła ograniczała się do duszpasterstwa wśród przyjezdnych poddanych Imperium Brytyjskiego (dyplomatów, kupców itd.). Jednak z biegiem czasu anglikanie zwrócili swoją uwagę na liczne w Polsce skupiska żydów. Jeszcze w 1809 roku w Londynie powstało Towarzystwo Krzewienia Chrześcijaństwa Wśród Żydów, a w roku 1821 powołana została jego pierwsza misja w Warszawie. W późniejszych latach otwarto placówki filialne misji warszawskiej również w Piotrkowie Trybunalskim, Radomiu, Lublinie, Poznaniu, Częstochowie, Kaliszu i Kielcach.

W zaborze rosyjskim działalność Kościoła została przerwana w czasie wojny krymskiej, kiedy poddani Wielkiej Brytanii zmuszeni byli do opuszczenia Imperium Rosyjskiego (1854), a własność kościoła skonfiskowano.

W 1867 roku powstała parafia anglikańska w Gdańsku, którego z racji przynależności do Niemiec carskie restrykcje nie objęły.

Lata 1875–1939

[edytuj | edytuj kod]

Działalność anglikanów w Królestwie Polskim została wznowiona dopiero w roku 1875. Nabożeństwa odbywały się m.in. w pałacu Brühla w Warszawie. Na skutek działalności misyjnej ochrzczono setki wyznawców judaizmu (w latach 1874–1898 – 345 osób).

W latach 80. XIX w. (co najmniej w okresie 1884–1886) kaplica anglikańska znajdowała się w Warszawie pod adresem ul. Smolna 17. W roku 1911 kaplica mieściła się przy ul. Hortensja 3 (obecnie ul. Górskiego). Po I wojnie światowej, w związku ze wzrostem liczby wiernych, prowizoryczne rozwiązania przestały wystarczać, i w latach 1920. zakupiono działkę przy ul. Sewerynów pod budowę obiektu docelowego.

W II Rzeczypospolitej Kościół Anglikański posiadał dwie misje: Misję Anglikańską w Warszawie oraz Misję Barbikańską w Białymstoku. Zarówno w Warszawie, jak i w Białymstoku, zbudowano okazałe kompleksy misyjne z kaplicą, drukarnią, jadalnią, przychodnią itd. Każda z tych misji miała na terenie Polski placówki filialne (te należące do misji białostockiej znajdują się na terenach dzisiejszej Białorusi). Misja warszawska pełniła też funkcję kościoła dla służb dyplomatycznych.

Budynek Misji Warszawskiej św. Emmanuela przy ul. Sewerynów 3 poświęcono w roku 1927.

W okresie międzywojennym Kościół anglikański nie został jednak uznany przez państwo polskie i nie uzyskał legalnego statusu; jego zwierzchnicy musieli zawrzeć sytuacyjną unię wyznaniową z Kościołem Ewangelicko-Reformowanym[4], który reprezentował anglikanów przed państwem. O ile jednak Misja Anglikańska w Warszawie stowarzyszyła się z Jednotą Warszawską Kościoła Reformowanego, to Misja Barbikańska w Białymstoku działała (od 1933) pod zwierzchnictwem Jednoty Wileńskiej tegoż Kościoła.

W latach międzywojennych działalność Misji Warszawskiej uległa pewnej stagnacji. Na pierwszy plan wyszło funkcjonowanie białostockiej Misji Barbikańskiej, posiadającej centralę w Białymstoku z własną świątynią przy ul. św. Rocha 25[5]. Główną postacią Misji był jej superintendent ks. Piotr Gorodiszcz[6].

By dotrzeć, co jak najliczniejszego grona misjonarze obecny w Białymstoku wydawali od marca 1928 r. w języku polskim i jidysz gazetę „Dos Wort”, a od kwietnia 1937 r. do lipca 1939 r. w języku polskim ukazywał się kwartalnik „Dwa Światy”; łącznie pojawiło się zaledwie 9 numerów. Można przypuszczać, że ukazywały się one bez żadnych opóźnień, i co warto podkreślić w nakładzie 1500 egz. Jeden egzemplarz kwartalnika kosztował 15 groszy. Poszczególne numery gazety liczyły od 8 do 12 stron. Gorodiszcz, podpisujący się jako ks. senior, i ks. Józef Fajans byli osobami odpowiedzialnymi za jej redagowanie i wydawanie. Swoje artykuły zamieszczali w niej, oprócz nich, także inni misjonarze: z Anglii przede wszystkim Isaac Emanuel Davidson – kierownik superintendent Generalnej Misji Barbikańskiej w Anglii oraz inni zagraniczni autorzy tacy jak: W. M. Christie, L. Wade Rice. Grono to zasilali poza nimi autorzy polscy: Marian Józefowicz, Emanuel Luft, Józef Pospieszył, Józef Przetycki i Jakub Ziering[7].

Jednak działalność misjonarska wśród żydów nie przebiegała bezproblemowo. Wiązało się to z ostracyzmem, z którym spotykali się ochrzczeni Żydzi we własnym środowisku, a przy tym z brakiem głębszej asymilacji ze środowiskiem polskim. Ochrzczonych Żydów bojkotowano, padały interesy handlowe, ludzie tracili zatrudnienie. Z tego względu wokół obu misji (warszawskiej i białostockiej) tworzyły się swoiste komuny ochrzczonych Żydów, którym kościół anglikański wypłacał zapomogi i subsydia, a nierzadko również zatrudniał we własnych centrach misyjnych jako ogrodników, drukarzy, piekarzy, pielęgniarzy itd.

Już od drugiego okresu działalności (1875) nie tylko wierni i pracownicy, ale i duszpasterze Kościoła Anglikańskiego w Polsce rekrutowali się spośród ochrzczonych Żydów. W okresie międzywojennym zarówno kapelan misji warszawskiej ks. Herman Charles Carpenter (przed chrztem Zimmerman), jak i białostocki zwierzchnik ks. Piotr Gorodiszcz byli ochrzczonymi Żydami pochodzenia białoruskiego (Gorodiszcz) i „austro-węgierskiego”, co mogło oznaczać pochodzenie polskie lub ukraińskie (Carpenter). Pochodzenie żydowskie mieli też inni duchowni Kościoła.

W 1930 roku w ramach Kościoła Anglikańskiego założono Stowarzyszenie Żydów-Chrześcijan, którego celem było połączenie mniejszych związków wyznaniowych zajmujących się nawracaniem Żydów na chrześcijaństwo. Statut stowarzyszenia podpisali ks. Herman Charles Carpenter i ks. J.E. Landsman z Misji Anglikańskiej oraz pastor Piotr Gorodiszcz i ks. Józef Fajans z Misji Barbikańskiej. Ze względu na osobiste ambicje obu stron projekt nie odniósł sukcesów gdyż nie doszło na szerszą skalę do konsolidacji działań na polu nawracania Żydów. W 1934 roku pastor Gorodiszcz, pełniący w stowarzyszeniu funkcję skarbnika poinformował listownie o swojej rezygnacji – tym samym Stowarzyszenie Żydów-Chrześcijan upadło[8]. Jednocześnie, w pierwszej połowie 1935 r. członkowie Misji Barbikańskiej powołali do życia Towarzystwo Opieki nad nawróconymi Izraelitami „Samarytanin”. Celem tej organizacji było niesienie pomocy materialnej, kulturalnej oraz moralnej chrześcijanom pochodzenia żydowskiego. Szefem „Samarytanina” był Gorodiszcz. Organizacja działała do wybuchu II wojny światowej. Liczyła ok. 120 członków, wśród których byli anglikanie, katolicy oraz luteranie. „Samarytanin” w ramach wsparcia dla neofitów prowadził przez pewien własny sklepik oraz dorożkę[9].

II wojna światowa

[edytuj | edytuj kod]

W latach okupacji hitlerowskiej żydowscy wyznawcy Kościoła trafili do gett, a potem zginęli. Zginęli również księża misji białostockiej (o losach duchowieństwa warszawskiego brak wiadomości). Budynki Misji Barbikańskiej przetrwały wojnę praktycznie nienaruszone i w swej zasadniczej substancji zachowały się do dzisiaj (zob. Kościół Misji Barbikańskiej w Białymstoku). Natomiast obiekt misji warszawskiej został w 1939 uszkodzony, a w roku 1945 rozebrany na mocy decyzji Biura Odbudowy Stolicy.

Działalność Kościoła Anglikańskiego w Białymstoku, pomimo zachowania budynków dawnej misji, została ostatecznie zakończona na początku 1940 roku, kiedy radzieckie władze okupacyjne zlikwidowały misję i skonfiskowały jej zabudowania. Czas II wojny światowej przeżyła tylko Nina Fajans. Wyznająca prawosławie i była żoną Józefa – współpracownika Gorodiszcza. Inni zmarli w getcie albo komorach gazowych. Po 1945 r. wyjechała z Białegostoku do Wrocławia, gdzie zaczęła współpracować z tamtejszym zborem metodystów. Od 20 lipca do 4 sierpnia 1963 r. uczestniczyła w kursie kształcenia biblijnego, który odbył się pod warszawskim Klarysewie. W trakcie tego spotkania wygłosiła referat pt. „O przyjaźni w społeczności dzieci Bożych”. Zmarła w 1970 r. w domu starców w Węgrowie[10].

Okres po II wojnie światowej

[edytuj | edytuj kod]

W Polsce Ludowej działalność Kościoła nie została wznowiona[4]. Od lat 80. XX wieku rozpoczęto prowadzenie nabożeństw w kaplicy ambasady Wielkiej Brytanii[11], gdzie dojeżdżali oddelegowani księża z RFN. Po 1989 rosnąca liczba cudzoziemców wyznania anglikańskiego dała podstawę do odrodzenia jego działalności[4]. W latach 90. XX wieku nabożeństwa przeniesiono do Szkoły Brytyjskiej przy ul. Orkana w Warszawie[11]. Powołano Kapelanię Anglikańską, która stała się wspólnotą zarejestrowaną w 1996 jako odrębny związek wyznaniowy[12.1]. Od tego czasu, na podstawie decyzji Prymasa Polski Józefa Glempa, anglikanom udostępniono Kościół rektorski pw. Niepokalanego Poczęcia NMP (pokarmelitański) w Warszawie na potrzeby kultu parafialnego[11][13]. W 2006 roku kościół liczył około 40 wiernych należących do 1 kapelanii w Warszawie[11]. W 2014 przekształcono ją w pełnoprawną parafię w rozumieniu prawa kanoniczego Kościoła Anglii[3].

W 2012 rozpoczęto prowadzenie regularnych nabożeństw w Krakowie[2]. Reaktywowana została tamtejsza wspólnota anglikańska, która historycznie nawiązuje do misji tego kościoła, działającej tam w latach 20. i 30. XX wieku[3]. Od 2016 anglikańskie nabożeństwa odbywają się również w Gdańsku[2].

Regulacja statusu prawnego

[edytuj | edytuj kod]

Kościół został wpisany do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych 22 sierpnia 1996 w dziale A pod nr. 114[12.1]. Zgodnie z art. 2 jego statutu „stanowi część Kościoła Anglikańskiego (Church of England) i należy w nim do Diecezji Gibraltaru w Europie”[12.1]. Organem zwierzchnim Kościoła jest kapelan („proboszcz”) jego parafii warszawskiej, powoływany i odwoływany przez biskupa Gibraltaru (art. 18 ust. 1 Statutu Kościoła Anglikańskiego w Polsce)[12.2].

Wierni

[edytuj | edytuj kod]

Jak twierdzi Maria Libiszowska-Żółtkowska, członkami Kościoła są głównie przebywający w Polsce Anglicy i Amerykanie zatrudnieni w placówkach dyplomatycznych i przedstawicielstwach firm międzynarodowych oraz będący nauczycielami języka angielskiego[14]. W ostatnich latach parafia powiększa się o mieszkańców Australii, Nigerii, Nepalu, Japonii, Chin i innych krajów, stale lub okresowo rezydujących w Polsce, oraz o członków ich rodzin. Rozwojowi warszawskiej parafii sprzyja liberalna postawa Kościoła, dopuszczającego do udziału w Komunii św. wszystkich ochrzczonych niezależnie od ich wyznania przy braku obowiązkowej spowiedzi osobistej. Również parafia anglikańska jako jedna z nielicznych tradycyjnych parafii protestanckich w Polsce oferuje nabożeństwa w języku angielskim, co zachęca zagranicznych wyznawców różnych nurtów protestantyzmu do udziału w liturgiach.

Zwierzchnicy Kościoła Anglikańskiego w Polsce

[edytuj | edytuj kod]
  • 1875–1908 – ks. James Oktawian Ellis
  • 1919?–1939? – ks. Herman Charles Carpenter (również kapelan Ambasady Brytyjskiej)
  • 1995–1997 – kapelan ks. David Williams
  • 1997–2005 – kapelan ks. Stuart Robertson
  • 2005–2014 – kapelan ks. Robert Gamble, były Proboszcz (tytuł honorowy)
  • 2014–2023 – kapelan i proboszcz (2015) ks. David Brown[15][16]
  • od 2024 – kapelan ks. Kasta Dip[17][18]

Pracownicy Kościoła Anglikańskiego w Polsce

[edytuj | edytuj kod]

Statystyki

[edytuj | edytuj kod]

Dane według statystycznych ankiet wyznaniowych

[edytuj | edytuj kod]
Liczba wiernych, kapelanii i duchownych Kościoła Anglikańskiego w Polsce według danych deklarowanych przez Kościół do Głównego Urzędu Statystycznego
Rok Liczba wiernych Liczba kapelanii Liczba duchownych
2000[1] 38 1 2
2003[1] 28 1 1
2018[1] 70 1 1
2020[1] 54 1 1
2022[1] 54 1 1
2023[1] 54 1 1
2024[1] 59 1 1

Dane według wyników spisów powszechnych

[edytuj | edytuj kod]
Liczba deklaracji przynależności do Kościoła w Narodowych Spisach Powszechnych
Spis powszechny Liczba deklaracji
Narodowy Spis Powszechny 2011[20] 100–199
Narodowy Spis Powszechny 2021[1] 348

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b c d e f g h i j k Paweł Ciecieląg, Arkadiusz Góralczyk, Grzegorz Gudaszewski, Zbigniew Pasek, Wyznania religijne w Polsce w latach 2022–2024, Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2025, s. 233, ISBN 978-83-67809-63-4.
  2. ↑ a b c d e f History of The Anglican Church in Poland. Anglican Church in Poland. [dostęp 2021-02-24].
  3. ↑ a b c d Bartłomiej H. Toszek. The Anglican Church in Poland. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego Acta Politica”. 1/2017, s. 91-98, styczeń 2017. Uniwersytet Szczeciński. 
  4. ↑ a b c d Angielskojęzyczna historia anglikanizmu w Polsce na witrynie Kościoła (dostęp: 30 lipca 2014 r.).. [dostęp 2014-07-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (22 stycznia 2015)].
  5. ↑ Tadeusz J. Zieliński, Schyłek istnienia Misji Barbikańskiej w Białymstoku na tle dziejów brytyjskich misji wśród Żydów na ziemiach polskich, „Myśl Protestancka”, 2004 nr 1-2 (29-30).
  6. ↑ Tomasz Wiśniewski, Nawracanie Żydów na ziemiach polskich. Misja Barbikańska w Białymstoku, Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy Michał Koliński, 2013, s. 222, ISBN 978-83-7729-190-0, OCLC 857936657.
  7. ↑ D. Flisiak, Upamiętnienie anglikanów i kalwinistów w historii Białegostoku w broszurze autorstwa Piotra Gorodiszcza pt. The Polish Evangelic-Reform Church (Wilno Synod). Sends compliments to the members of the conference, on church community and state, at Oxford and Edinburgh through her delegate P. Gorodiszcz, [w] Historia i kultura w dialogu: dziedzictwo, tożsamość, zmiana, Redakcja: Paulina Pomajda, Alicja Danielewska, Lublin: Wydawnictwo Naukowe TYGIEL, 2025, s. 230-231.
  8. ↑ Tomasz Wiśniewski: Konwersje Żydów na ziemiach polskich. Poznań: Uniw. A. Mickiewicza, 2011, s. 66.
  9. ↑ D. Flisiak, Stowarzyszenie Żydów-Chrześcijan w Polsce i dobroczynna działalność anglikanów w międzywojennej Polsce, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, z. 96 (2016), s. 167.
  10. ↑ D. Flisiak, Upamiętnienie anglikanów i kalwinistów w historii Białegostoku w broszurze autorstwa Piotra Gorodiszcza pt. The Polish Evangelic-Reform Church (Wilno Synod). Sends compliments to the members of the conference, on church community and state, at Oxford and Edinburgh through her delegate P. Gorodiszcz, [w] Historia i kultura w dialogu: dziedzictwo, tożsamość, zmiana, Redakcja: Paulina Pomajda, Alicja Danielewska, Lublin: Wydawnictwo Naukowe TYGIEL, 2025, s. 234-235.
  11. ↑ a b c d Kościół anglikański. ekumenizm.wiara.pl, grudzień 2006. [dostęp 2021-02-24].
  12. ↑ Paweł Borecki, Czesław Janik, Prawo wewnętrzne nierzymskokatolickich związków wyznaniowych w Polsce, Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, 2012, ISBN 978-83-7151-086-1, OCLC 812655986.
    1. ↑ a b c S. 445.
    2. ↑ S. 448.
  13. ↑ A Short History of the Anglican Church, Warsaw, Poland. Diocese in Europe, 21 sierpnia 2020. [dostęp 2021-02-24].
  14. ↑ Kościół Anglikański w Polsce, [w:] Maria Libiszowska-Żółtkowska, Kościoły i związki wyznaniowe w Polsce, Warszawa 2001, s. 54-56 ISBN 83-7192-112-9.
  15. ↑ Appointments [online], www.churchtimes.co.uk [dostęp 2025-06-21].
  16. ↑ Home - Holy Trinity Church Las Palmas [online], 22 stycznia 2025 [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  17. ↑ Prayer Diary December 2024 [online].
  18. ↑ Warsaw [online], anglicanchurchpoland [dostęp 2025-06-21] (ang.).
  19. ↑ O autorze strony [online], arspolonica.ocross.net [dostęp 2025-11-28].
  20. ↑ Paweł Ciecieląg, Wyznania religijne w Polsce w latach 2015–2018, Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 2019, s. 221, ISBN 978-83-66466-00-5 [dostęp 2025-11-28].

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Flisiak D., Stowarzyszenie Żydów-Chrześcijan w Polsce i dobroczynna działalność anglikanów w międzywojennej Polsce, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, z. 96 (2016), s. 161-174.
  • Flisiak D., Upamiętnienie anglikanów i kalwinistów w historii Białegostoku w broszurze autorstwa Piotra Gorodiszcza pt. The Polish Evangelic-Reform Church (Wilno Synod). Sends compliments to the members of the conference, on church community and state, at Oxford and Edinburgh through her delegate P. Gorodiszcz, [w] Historia i kultura w dialogu: dziedzictwo, tożsamość, zmiana, Redakcja: Paulina Pomajda, Alicja Danielewska, Lublin Wydawnictwo Naukowe TYGIEL, 2025, s. 227-244.
  • Kościół Anglikański w Polsce, [w:] Maria Libiszowska-Żółtkowska, Kościoły i związki wyznaniowe w Polsce, Warszawa 2001, s. 54-56 ISBN 83-7192-112-9.
  • Statut Kościoła Anglikańskiego w Polsce, [w:] Paweł Borecki, Czesław Janik, Prawo wewnętrzne nierzymskokatolickich związków wyznaniowych w Polsce, Warszawa: Dom Wydawniczy Elipsa, 2012, s. 445-452, ISBN 978-83-7151-086-1, OCLC 812655986.
  • Tomasz Wiśniewski, Nawracanie Żydów na ziemiach polskich. Misja Barbikańska w Białymstoku, Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy Michał Koliński, 2013, ISBN 978-83-7729-190-0, OCLC 857936657.

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kościół_Anglikański_w_Polsce&oldid=79698953”