Kościół Wszystkich Świętych w Krakowie (nieistniejący)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kościół Wszystkich Świętych
nieistniejący
kościół parafialny
Ilustracja
Model kościoła Wszystkich Świętych znajdujący się na obecnym pl. Wszystkich Świętych w Krakowie
Państwo  Polska
Miejscowość Kraków
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Wezwanie Wszystkich Świętych
Położenie na mapie Starego Miasta w Krakowie
Mapa lokalizacyjna Starego Miasta w Krakowie
Kościół Wszystkich Świętych nieistniejący
Kościół Wszystkich Świętych
nieistniejący
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kościół Wszystkich Świętych nieistniejący
Kościół Wszystkich Świętych
nieistniejący
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Kościół Wszystkich Świętych nieistniejący
Kościół Wszystkich Świętych
nieistniejący
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Kościół Wszystkich Świętych nieistniejący
Kościół Wszystkich Świętych
nieistniejący
Ziemia50°03′32,5″N 19°56′15,0″E/50,059028 19,937500

Kościół Wszystkich Świętych – nieistniejący już kościół parafialny, który wznosił się na terenie obecnego placu Wszystkich Świętych na Starym Mieście w Krakowie w okresie od pierwszej połowy XIII w. do pierwszej połowy XIX w.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o kościele znajduje się w Żywocie większym św. Stanisława z ok. 1257 – znajduje się tam informacja o opętanym młodzieńcu, który miał zostać przywiązany przed tym kościołem i cudownie uzdrowiony przez świętego Stanisława. Być może opis ten został przepisany z wcześniejszego dokumentu z ok. 1253[1]. Pewne jest, że kościół powstał przed połową XIII w., przypuszczalnie w pierwszej połowie tego stulecia. Z XIV w. pochodzi informacja, że kościół został ufundowany przez rycerza Jakuba Bobolę herbu Leliwa[2][3]. Być może powstanie kościoła miało związek ze sprowadzeniem w latach 20. XIII w. do Krakowa zakonu dominikanów, którzy przejęli pełniący dotychczas funkcje parafialne kościół św. Trójcy, a jego funkcje parafialne przejął wówczas w części kościół mariacki i prawdopodobnie w części kościół Wszystkich Świętych, już istniejący lub zbudowany w tym celu[4]. Do tutejszej parafii miały należeć domy w okolicy kościoła oraz teren Okołu[5]. W 1305 kościół został uszkodzony wskutek pożaru[3].

Kościół (w kształcie nadanym mu zapewne po pożarze z 1305) był zbudowaną z kamienia i cegły gotycką świątynią o charakterze halowym, dwunawową (nawy oddzielały od siebie dwa filary), z korpusem nawowym na planie zbliżonym do kwadratu z węższym, dwuprzęsłowym prezbiterium od wschodu, zamkniętym wieloboczną apsydą. Od zewnątrz mury świątyni wspierały skarpy. Główny portal znajdował się w fasadzie zachodniej, zwieńczonej trójkątnym szczytem z blendami. Od południa przylegała do kościoła kaplica, którą już w XV w. określano jako antiqua, co świadczy o jej znacznie dawniejszym pochodzeniu. Od północy do prezbiterium przylegała zakrystia i skarbiec. W 1591 od południa dobudowano do prezbiterium pięciokondygnacyjną wieżę, zwężającą się uskokowo ku górze[6][7]. Z pochodzącego z końca XVI w. opisu kościoła wynika, że wewnątrz znajdowało się wówczas osiem ołtarzy, ponadto trzy znajdowały się w kaplicy[8][7]. Kościół otaczał cmentarz parafialny. Badania archeologiczne wykazały obecność wtórnie użytych kostek oraz ułamków płytek romańskich, co może wskazywać na istnienie wcześniej budowli romańskiej[9].

Z XIV w. mamy informację o funkcjonujących równolegle dwóch proboszczach tutejszej parafii – stan taki prawdopodobnie wynikał ze sporu między dwoma gałęziami rodu Leliwitów, potomków fundatora, o prawo patronatu nad świątynią[10]. W 1490 dzięki staraniom Leliwitów kościół podniesiono do rangi kolegiaty[3][11]. Przy tej okazji zniesiono podwójne probostwo – jeden z proboszczów został prepozytem, a drugi dziekanem kapituły[11]. Przy kościele funkcjonowała (co najmniej od XIV w.) szkoła parafialna. Tumult tutejszych uczniów, który wybuchł w 1549 objął wszystkie szkoły parafialne w mieście i skutkował opuszczeniem Krakowa przez młodzież szkolną[12]. W 1589 Leliwici przekazali swoje prawo patronatu Akademii Krakowskiej[13]. Z akt wizytacji biskupiej z końca XVI w. wynika, że do obszaru tutejszej parafii należały także przedmieścia Krakowa, m.in. Stradom i Zwierzyniec[14]. W 1607 i 1612 biskup krakowski Piotr Tylicki zorganizował w tym kościele dwa synody diecezjalne[15]. W 1676 przeprowadzono restaurację kościoła polegającą przede wszystkim na wzmocnieniu oskarpowania kościoła – wewnątrz świątyni wykonano opilastrowane skarpy wewnętrzne[16]. Z opisu wyposażenia kościoła z 1711 wynika, że wewnątrz znajdowało się nadal 9 ołtarzy, w kaplicy trzy stare ołtarze zastąpiono jednym, funkcjonowały dwie zakrystie (jedna od północy prezbiterium, druga w przyziemiu wieży), a w prezbiterium znajdowały się stalle dla kanoników kolegiaty. W jednym ołtarzy znajdował się słynący łaskami obraz Madonny sprowadzony z Węgier w 1646[17][18].

W 1702 podczas burzy runął hełm wieży – zastąpiono go wówczas prowizorycznym daszkiem, a nowy barokowy hełm wzniesiono dopiero w 1775, wzmacniając przy tym konstrukcję wieży[19][15]. W XVIII w. przebudowano także wnętrze kościoła – usunięto filary oddzielające nawy i korpus nawowy pokryto nowym sklepieniem kolebkowym (gotyckie sklepienie pozostało w prezbiterium). W 1763 pokryto wnętrze polichromią pędzla Walentego Janowskiego przedstawiającą sceny z życia Jezusa i dziejów Kościoła, w tym przedstawienia synodów, które odbyły się w tym kościele. Wymieniono część ołtarzy, a w głównym w 1763 umieszczono nowy obraz z przedstawieniem Wszystkich Świętych namalowany przez Łukasza Orłowskiego[17][15].

W ostatnich latach XVIII w. zlikwidowano cmentarz parafialny (w ramach akcji usuwania cmentarzy z miasta) i zburzono mur cmentarny[20]. Na początku XIX w. kościół powoli niszczał. Około 1820 nabożeństwa parafialne ze względów bezpieczeństwa przeniesiono do sąsiedniego kościoła św. Franciszka, a ok. 1832 do kościoła św. Piotra i Pawła. W 1834 urządzono licytację wyposażenia kościoła. Budynek kościoła rozebrano w latach 1835–1838, pozostałą wieżę – w 1842[21][22].

Liczne elementy dawnego wyposażenia kościelnego zachowały się w innych świątyniach – m.in. liczne obrazy (w tym obraz z ołtarza głównego), epitafia i chrzcielnicę z 1528 znajdują się w kościele św. Piotra i Pawła, przy którym działa także do dziś przeniesiona stąd parafia Wszystkich Świętych. Liczne epitafia trafiły też do innych krakowskich kościołów. Ołtarze z kościoła przeniesiono m.in. do kościoła św. Wincentego w podkrakowskim Pleszowie oraz do kościoła parafialnego w Jaworznie. Barokowy portal znalazł się w kościele św. Trójcy w Czernichowie, a organy w kościele parafialnym w Wadowicach[23][15].

Na miejscu kościoła znajduje się obecnie skwer na placu Wszystkich Świętych z pomnikiem Mikołaja Zyblikiewicza[24]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Walczak 2013 ↓, s. 133–134.
  2. Walczak 2013 ↓, s. 134–135, 138–139.
  3. a b c Rożek 1983 ↓, s. 97.
  4. Walczak 2013 ↓, s. 134–135.
  5. Walczak 2013 ↓, s. 135.
  6. Walczak 2013 ↓, s. 146–148, 150.
  7. a b Rożek 1983 ↓, s. 97–98.
  8. Walczak 2013 ↓, s. 150–151.
  9. Walczak 2013 ↓, s. 148–149.
  10. Walczak 2013 ↓, s. 137–138.
  11. a b Walczak 2013 ↓, s. 142–143.
  12. Walczak 2013 ↓, s. 144–145.
  13. Walczak 2013 ↓, s. 143.
  14. Walczak 2013 ↓, s. 135–136.
  15. a b c d Rożek 1983 ↓, s. 99.
  16. Rożek 1983 ↓, s. 98.
  17. a b Walczak 2013 ↓, s. 152.
  18. Rożek 1983 ↓, s. 98–99.
  19. Walczak 2013 ↓, s. 147, 152.
  20. Rederowa 1957 ↓, s. 109–111.
  21. Walczak 2013 ↓, s. 155.
  22. Rożek 1983 ↓, s. 99–100.
  23. Walczak 2013 ↓, s. 153–156.
  24. Rożek 2006 ↓, s. 233.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Katarzyna Walczak. Klejnot miasta zaginiony. Zarys dziejów krakowskiego kościoła Wszystkich Świętych do końca XVI wieku. „Folia Historica Cracoviensa”. 19, s. 133–158, 2013. Kraków: Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie - Wydawnictwo Naukowe. 
  • Michał Rożek: Urbs celeberrima. Przewodnik po zabytkach Krakowa. Wyd. I. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2006. ISBN 83-7318-730-8.
  • Michał Rożek. Nie istniejące kościoły Krakowa. „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej”. R. 33, s. 95–120, 1983. 
  • Danuta Rederowa. Studia nad wewnętrznymi dziejami Krakowa porozbiorowego (1796-1809). Część I: Zagadnienia urbanistyczne. „Rocznik Krakowski”. t. 34, z. 2, s. 62–178, 1957. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]