Wadowice

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wadowice
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Plac Jana Pawła II
(widok od strony południowej)
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat wadowicki
Gmina Wadowice
Prawa miejskie przed 1327[1]
Burmistrz Bartosz Kaliński
Powierzchnia 10,54 km²
Wysokość 263–318[2] m n.p.m.
Populacja (2017)
• liczba ludności
• gęstość

19 056[3]
1808 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 33
Kod pocztowy 34-100
Tablice rejestracyjne KWA
Położenie na mapie gminy Wadowice
Mapa lokalizacyjna gminy Wadowice
Wadowice
Wadowice
Położenie na mapie powiatu wadowickiego
Mapa lokalizacyjna powiatu wadowickiego
Wadowice
Wadowice
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Wadowice
Wadowice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wadowice
Wadowice
Ziemia49°52′57″N 19°29′40″E/49,882500 19,494444
TERC (TERYT) 1218094
SIMC 0926921
Urząd miejski
pl. Jana Pawła II 23
34-100 Wadowice
Strona internetowa

Wadowice (średniowieczna nazwa niem. Frauenstadt[4]) – miasto w południowej Polsce, w województwie małopolskim, siedziba władz powiatu wadowickiego i gminy miejsko-wiejskiej Wadowice. Położone jest w zachodniej części na Pogórzu Śląskim, południowej w Beskidzie Małym, nad rzeką Skawą. Przez miasto przebiega droga krajowa nr 28, droga krajowa nr 52 i linia kolejowa nr 117.

Wadowice mają 18 516 mieszkańców (31 grudnia 2016)[5].

Miasto, po raz pierwszy wzmiankowane w 1325 r.[6], początkowo było niewielkim ośrodkiem, lecz od końca XVIII w., wraz z budową traktu łączącego Lwów z Wiedniem, a także przeniesieniem przez władze austriackie siedziby cyrkułu, zaczęło się szybciej rozwijać. Obecnie – jako miasto rodzinne papieża Jana Pawła II – stanowi ważny ośrodek pielgrzymkowy.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto położone jest we wschodniej części Pogórza Wielickiego, na przedpolu Beskidu Małego, nad rzeką Skawą.

Miasto położone jest w zachodniej części województwa małopolskiego, w powiecie wadowickim, w gminie miejsko-wiejskiej Wadowice.

Wadowice zajmują 10,54 km² (1 stycznia 2011)[7].

Ukształtowanie powierzchni i geologia[edytuj | edytuj kod]

Obszar miasta charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem wysokości względnej: w zachodniej części wzniesienia dochodzą do 318 m n.p.m., obniżając się w kierunku wschodnim – najniżej położony punkt miasta znajduje się w północnej części doliny Skawy i leży około 263 m n.p.m.[2] Centrum miasta znajduje się na stożku napływowym Choczenki, pochodzącym z okresu zlodowacenia. Osady żwirowe przykryte są materiałem drobnoziarnistym – piaskami i mułkami[8]. Koryta rzek i potoków przepływających przez miasto są żwirodenne.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Miasto leży w Karpackim regionie klimatycznym[9]. Średnia roczna temperatura powietrza w wieloleciu 1971–2000 wynosiła 8 °C. Najcieplejszym miesiącem był lipiec, w którym temperatura w omawianym okresie wynosiła 17 °C, natomiast w najzimniejszym miesiącu – styczniu – temperatura średnio nie przekraczała −1 °C. Suma rocznych opadów w wieloleciu 1971–2000 wynosiła ok. 750 mm[10].

Hydrografia[edytuj | edytuj kod]

Obszar Wadowic jest położony w zlewni Skawy. Na terenie miasta uchodzi do niej Choczenka (zachodnia część miasta), Dąbrówka (południowa część) oraz Kleczanka (wschodnia część miasta). Cześć północną miasta odwadnia ciek zasilający stawy hodowlane, mający początek na jazie na Choczence przy ul. Batorego. Sieć rzeczna Wadowic zmieniała się wraz z rozwojem młynarstwa wodnego i jeszcze na początku XX w. funkcjonowało w mieście kilka młynówek łączących naturalne cieki. Wraz z upadkiem młynarstwa koryta te były zasypywane lub włączane w obręb sieci kanalizacyjnej i melioracyjnej[11]. W północnej części Wadowic znajduje się kompleks stawów hodowlanych[12].

Ochrona środowiska[edytuj | edytuj kod]

Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Wadowice zostały sklasyfikowane jako dwudzieste najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej[13].

Północne części miasta, tj. część doliny Skawy oraz stawy, są chronione jako obszar Natura 2000 Dolina Dolnej Skawy. Dolinę Skawy wypełnia zwarty kompleks leśny, zarządzany przez Nadleśnictwo Andrychów[14][15].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wadowice w granicach Korony Królestwa Polskiego jako Vadowice na mapie Wacława Grodzieckiego wydrukowanej w 1592 roku
Wadowice na mapie Księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego – mapa Abrahama Orteliusa z 1603 r.
Urząd Miejski z fragmentem placu Jana Pawła II
Budynek Muzeum Miejskiego i Centrum Informacji Turystycznej

Nazwa miasta została zapisana w spisie świętopietrza z XIV w. jako Wadowicze. Dokument biskupstwa krakowskiego pochodzi z 1326 roku, ale dotyczy sytuacji z roku 1325. Są w nim wymienione wszystkie kościoły w diecezji krakowskiej i jest też wśród nich kościół w Wadowicach jako filia parafialna kościoła z Mucharza. Kolejna wzmianka o mieście pochodzi z 27 lutego 1327 r., kiedy to w akcie hołdu lennego złożonego królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu przez księcia oświęcimskiego Jana I Scholastyka wymienione są miasta i miasteczka, w tym miasteczko (oppidum) Wadowicz[16][17][18].

Podczas rządów księcia oświęcimskiego Kazimierza, w 1430 r. wielki pożar doszczętnie strawił Wadowice. Aby szybko odbudować miasto, książę Kazimierz przywilejem z 10 listopada 1430 r. nadał Wadowicom prawo chełmińskie. Nadanie Wadowicom tego prawa było ewenementem, gdyż stosowano je przede wszystkim w Prusach i na Pomorzu. Prawdopodobnie książę Kazimierz chciał pobudzić aktywność wadowiczan, nadając prawo bardziej elastyczne od prawa magdeburskiego i średzkiego (łac. ius novi fori). Przywilej książęcy zapewniał mieszkańcom Wadowic znaczne korzyści, np. zostali oni zwolnieni od powinności na rzecz księcia przez sześć lat. Wadowiczanie uzyskali również prawo wolnego targu wraz z prawem jednej mili, tj. swobodnym i wyłącznym prawem prowadzenia działalności krawieckiej, szewskiej i sukienniczej oraz karczmarskiej i piwowarskiej.

W 1445 r. powstało księstwo zatorskie, w którego granicach znalazły się Wadowice. W latach 1482–1493 miasto pozostawało pod rządami Władysława z rodu Piastów[18]. W 1564 wchodziło w skład starostwa zatorskiego[19].

W 1772 r., w wyniku pierwszego rozbioru Polski, Wadowice wcielono do Imperium Habsburgów. Wtedy też, za sprawą wybudowanego pod koniec XVIII w. Pierwszego Galicyjskiego Traktu Handlowo-Pocztowego, który łączył Lwów z Wiedniem, tempa nabrał rozwój miasta. W 1819 r. Wadowice stały się siedzibą władz rozległego cyrkułu wadowickiego, obejmującego 3380 km², 10 miast, 2 osady targowe i 340 wsi z 350 tys. mieszkańców. Pierwszym naczelnikiem obwodu wadowickiego był Ludwik de Sertes, a miasto miało wówczas 2500 mieszkańców. 1 czerwca 1888 r. uruchomiono linię kolejową Kalwaria Zebrzydowska Lanckorona – Bielsko-Biała Główna, która przebiegała przez Wadowice[17][18].

W listopadzie 1918 r. miasto powróciło do odrodzonej Polski. W okresie międzywojennym rozwijała się oświata i kultura. W tym okresie, w domu przy ul. Kościelnej 7 urodził się Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II[18].

Podczas II wojny światowej miasto było pod okupacją niemiecką. Administracyjnie Wadowice zostały włączone do III Rzeszy. W okresie tym obowiązywała nazwa Wadowitz. Planowane wprowadzenie starej (pochodzącej z okresu lokacji miasta) nazwy Frauenstadt nie doszło do skutku. Wadowice zostały wyzwolone 21 stycznia 1945 roku przez oddziały 38 Armii 4 Frontu Ukraińskiego (na cmentarzu znajdują się mogiły ok. 1500 żołnierzy radzieckich)[20].

6 kwietnia 1945 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło Centralne Obozy Pracy. Obóz pracy nr 181 powstał w Wadowicach[21].

W 1975 r., w wyniku reformy administracyjnej, Wadowice przestały pełnić funkcję stolicy powiatu. W latach 1975–1998 miasto leżało w województwie bielskim. 16 października 1978 r. wadowiczanin kardynał Karol Wojtyła wybrany został papieżem. Jan Paweł II odbył trzy pielgrzymki do miasta: w 1979, 1991 i 1999 r.[17][18]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Muzeum Dom Rodzinny Ojca Świętego Jana Pawła II

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

  • Pomnik Papieża Jana Pawła II na rynku,
  • Pomnik Jana Pawła II przy kościele św. Piotra w Wadowicach,
  • Krzyż Katyński, odsłonięty 22 kwietnia 2010 r.,
  • Pomnik upamiętniający stulecie harcerstwa w Polsce, odsłonięty 18 września 2010 r.,
  • Pomnik żołnierzy 12 pułku piechoty (nazywany pomnikiem nieznanego żołnierza),
  • Popiersie Emila Zegadłowicza przy budynku I Liceum Ogólnokształcącego w Wadowicach,
  • Pomnik pomordowanych nauczycieli przed dawnym budynkiem „Sokoła”,
  • Pomnik św. Rafała Kalinowskiego przy klasztorze karmelitów.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Wadowic w 2014 roku[22].
Piramida wieku Wadowice.png

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Klasztor Ojców Karmelitów Bosych i Sanktuarium św. Józefa

Przez miasto przechodzą dwie linie kolejowe: 103 Trzebinia – Wadowice oraz 117 Kalwaria Zebrzydowska LanckoronaBielsko-Biała Główna. W mieście znajduje się stacja kolejowa Wadowice, z której (według rozkładu jazdy z okresu 2015/16) odjeżdżały pociągi regionalne do stacji: Bielsko-Biała Główna i Kraków Główny. Połączenia obsługują Przewozy Regionalne[23][24].

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

W 2013 r. na terenie firmy Maspex oddano do użytku śmigłowcowe lądowisko Maspex-Wadowice, a przy ul. Karmelickiej – sanitarne lądowisko Wadowice-Szpital.

Około 6 km na południowy wschód od miasta znajduje się również prywatne lądowisko TDJ S.A. Klecza.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • MKS Skawa Wadowice – piłka nożna, koszykówka, siatkówka, tenis stołowy,
  • Wadowicki Klub Sportowy Seido Karate – karate, Iaido, Kenjutsu, samoobrona MDS – klub z ponad 40 letnią tradycją.
  • Parafialny Uczniowski Klub Sportowy Karol Wadowice – piłka nożna, pływanie, turystyka, - od 2003 roku.
  • LKS Zaskawianka Wadowice– piłka nożna,
  • KS Aquila – kolarstwo,
  • Wieża Wadowice – klub szachowy,
  • Kick-boxing Sport-Kurs,
  • Kick-boxing Mawashi,
  • ALPS Wadowice, Stowarzyszenie na Rzecz Upowszechniania Kultury Fizycznej i Sportu – siatkówka (młodziczki, kadetki i kadeci),
  • Formma Gym Wadowice Klub MMA – mieszane sztuki walki.

Obiekty sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • Stadion Miejski im. Czesława Panczakiewicza (MKS Skawa),
  • Kryta pływalnia Delfin,
  • ORLIK,
  • Boisko sportowe LKS Zaskawianka Wadowice,
  • Ujeżdżalnia przy WDW Podhalanin,
  • Hala sportowa z zapleczem przy Zespole Szkół Publicznych nr 3,
  • Hala sportowa z zapleczem przy Zespole Szkół Publicznych Nr 1.

Imprezy cykliczne[edytuj | edytuj kod]

  • Bieg Powsinogi,
  • Reggae Most,
  • Pikniki na Wenecji,
  • Sylwester na rynku,
  • Bieg Wadowicki,
  • Wadowicki Półmaraton Górski.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Piesze szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Osoby związane z Wadowicami[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Wadowicami.

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie[27]:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 80–81.
  2. a b Geoportal. Mapa topograficzna. Skala 1:10 000 (pol.). [dostęp 2014-04-24].
  3. Ideo, Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2017 r., „stat.gov.pl” [dostęp 2017-08-12].
  4. Wadowice w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XII: Szlurpkiszki – Warłynka. Warszawa 1892.
  5. Rejestr mieszkańców gminy Wadowice, Urząd Miejski w Wadowicach.
  6. Marcin Płaszczyca, Wadowicze – najstarsza nazwa miasta ukryta w dokumentach Watykanu, archiwum.wadowice24.pl [dostęp 2017-09-20] (pol.).
  7. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. , 2011-08-10. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  8. Mieczysław Klimaszewski, Polskie Karpaty Zachodnie w okresie dyluwialnym, „Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, Seria B”, 7, 1947.
  9. Klimat w Polsce (pol.). www.wiking.edu.pl. [dostęp 2014-04-24].
  10. Klimat (pol.). Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej. [dostęp 2014-04-24].
  11. Karol Witkowski, Marcin Witkowski, Wpływ młynów wodnych na przekształcenia sieci hydrograficznej Wadowic i okolic, „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, 20, 2017, s. 100–113.
  12. Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej. Geoportal (pol.). [dostęp 2014-04-24].
  13. Przerażający raport ws. jakości powietrza. Polskie miasta na czele listy. 2016-05-14.
  14. Geoserwis GDOŚ (pol.). Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. [dostęp 2014-04-24].
  15. Lasy Państwowe. Mapa (pol.). [dostęp 2014-04-24].
  16. Colmar Grünhagen (red.), Konrad Wutke (red.): Codex Diplomaticus Silesiae T.22 Regesten zur schlesischen Geschichte 1327-1333. Breslau: E. Wohlfarth’s Buchhandlung, 1903, s. 7 [4620]. (łac.)
  17. a b c Powiat Wadowicki. Portal informacyjny: Historia (pol.). www.wadowicki.iap.pl. [dostęp 2014-04-24].
  18. a b c d e Marcin Witkowski: Historia miasta (pol.). www.wck.wadowice.pl. [dostęp 2014-04-24].
  19. Krzysztof K.-Koźbiał: Wadowice na tle osad starostwa zatorskiego. „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”. 3, s. 34-50, 1999. ISSN 1505-0181.
  20. Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, Sport i Turystyka, 1988, s. 88, ISBN 83-217-2709-3.
  21. Okupacja w imię sojuszu. Armia sowiecka w Polsce 1944-1956 (fragmenty), „forumemjot”, 9 maja 2012 [dostęp 2018-10-13] (pol.).
  22. Rejestr mieszkańców gminy Wadowice, Urząd Miejski w Wadowicach.
  23. Wadowice. Plakatowy rozkład jazdy pociągów ważny od 2014-03-09 do 2014-04-26. . PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (pol.). 
  24. Ogólnopolska Baza Kolejowa: Wadowice (pol.). bazakolejowa.pl. [dostęp 2014-04-24].
  25. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-20].
  26. Sala Królestwa Świadków Jehowy – Wadowice, Miplo.pl.
  27. Urząd Miasta Wadowice (dostęp 2 czerwca 2013 r.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]