Kościół słupowy
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Borgund%2C_GABull.jpg/220px-Borgund%2C_GABull.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Oslo-Gol_Stavkirke.jpg/220px-Oslo-Gol_Stavkirke.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Oslo_Gol_Stavkirke_inne2.jpg/220px-Oslo_Gol_Stavkirke_inne2.jpg)
Kościół słupowy (norw. stavkirke) – nazwa szczególnego rodzaju drewnianych kościołów norweskich, wznoszonych od X do XIII w., w których dominują konstrukcyjne elementy pionowe (słupy), w odróżnieniu od typowych konstrukcji zrębowych, zdominowanych przez poziome belki. Kościoły te należą do najstarszych drewnianych zabytków Europy.
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]Nazwa pochodzi od konstrukcji tych kościołów, wspartych na wielkich drewnianych narożnych kolumnach. Oprócz tego wewnątrz tych kościołów występują dodatkowe, wolnostojące słupy, podtrzymujące więźbę dachową. Z rzadka występuje centralny słup, na którym wspiera się sygnaturka. Tylko w przypadku tego ostatniego typu w pełni poprawne byłoby użycie innego terminu, używanego czasem na określenie całego tego typu kościołów: „kościół masztowy”. Z kolei nazwa „kościoły klepkowe” prawdopodobnie pochodzi z języka angielskiego[a], gdzie „klepka” ma się odnosić do desek kryjących ściany tych kościołów. Najbardziej adekwatna byłaby nazwa „kościoły słupowo-ramowe”, co dokładnie oddaje specyfikę ich konstrukcji, ale jedyna polska monografia przedmiotu sugeruje użycie nazwy krótszej[1]. W publikacjach przewodnikowych pojawiają się też określenia takie jak „kościoły typu stav[2] lub „kościoły typu stave[3].
Konstrukcja
[edytuj | edytuj kod]Są to świątynie o konstrukcji słupowej (stave), a dokładniej – „słupowo-klepkowej”. Trzon konstrukcji stanowi szkieletowa rama złożona z pionowych słupów narożnych spiętych następnie długimi deskami (klepkami), które nakładane pionowo tworzą ścianę kościoła. Kościoły budowane były różnymi technikami, w zależności od regionu i okresu ich konstrukcji. Najprostsze mają jedynie jedną nawę i małe prezbiterium oraz dach oparty na ścianach. Kościoły o najbardziej złożonej konstrukcji posiadają trzy nawy oraz znaczną wysokość. Pokryte są stromym dachem krytym gontem. Kalenice zakończone są najczęściej rzeźbami smoków.
Współcześnie zbudowano jeden kościół o takiej konstrukcji w Askim w południowej Norwegii. Jak dotąd jest to jedyny współczesny stavkirke na świecie.
Lista kościołów klepkowych
[edytuj | edytuj kod]Według szacunków w średniowieczu powstało w Norwegii około tysiąca kościołów słupowych. Do dziś dotrwało jedynie 28 kościołów tego typu w tym kraju zapisanych na oficjalnej liście:
- Borgund stavkirke, Sogn og Fjordane, ok. 1150
- Eidsborg stavkirke, Telemark, XIII wiek
- Flesberg stavkirke, Buskerud, ok. 1200
- Garmo stavkirke, Oppland, ok. 1150 (przeniesiony do Maihaugen w Lillehammer)
- Gol stavkirke, Buskerud, 1212 (przeniesiony do Skansenu Norweskiego w Oslo)
- Grip stavkirke, Møre og Romsdal, XV wiek
- Haltdalen stavkirke, Sør-Trøndelag, ok. 1170
- Hedal stavkirke, Oppland, XII wiek
- Heddal stavkirke, Telemark, 1242
- Hegge stavkirke, Oppland, 1216
- Hopperstad stavkirke, Sogn og Fjordane, 1140
- Høre stavkirke, Oppland, 1180
- Høyjord stavkirke, Vestfold, XII wiek
- Kaupanger stavkirke, Sogn og Fjordane, 1190
- Kvernes stavkirke, Møre og Romsdal, XIV wiek
- Lom stavkirke, Oppland, XII wiek
- Lomen stavkirke, Oppland, 1179
- Nore stavkirke, Buskerud, 1167
- Reinli stavkirke, Oppland, 1190
- Ringebu stavkirke, Oppland, XIII wiek
- Rollag stavkirke, Buskerud, XII wiek
- Rødven stavkirke, Møre og Romsdal, ok. 1200
- Røldal stavkirke, Hordaland, XIII wiek
- Torpo stavkirke, Buskerud, 1191
- Undredal stavkirke, Sogn og Fjordane, XII wiek
- Urnes stavkirke, Sogn og Fjordane, ok. 1130, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO
- Uvdal stavkirke, Buskerud, 1168
- Øye stavkirke, Oppland, XII wiek
Poza wyżej wymienionymi świątyniami istnieje kilka innych kościołów tego typu, które ze względu na dokonane zmiany w konstrukcji zostały skreślone z listy. Cztery spośród zachowanych stavkirker znajdują się obecnie poza Norwegią i również nie są zapisane na powyższej liście. Do tej grupy należą kościoły:
- Fantoft stavkirke, Hordaland, 1150 (spalony w 1992, odbudowany w 1997)
- Fåvang stavkirke, Oppland, 1627
- Kościół klepkowy w Hedared, Szwecja, 1501
- Skaga stavkirke, Szwecja, XII wiek (rozebrany w XIX wieku, odbudowany w 2001)
- Vang stavkirke, Vang, XII wiek (przeniesiony w połowie XIX wieku do Karpacza (wówczas w Prusach, teraz w Polsce); obecnie świątynia Wang)
Galeria zdjęć
[edytuj | edytuj kod]-
Kościół z Vang (obecnie w Karpaczu)
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Ang. stave church („kościół słupowy”), gdzie stave to „drąg, słup”, ale równocześnie też „klepka”.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Lange 2015 ↓, s. 13.
- ↑ Leszek Dzięgiel: Norwegia. Wyd. 3. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990, s. 79. ISBN 83-214-0631-9.
- ↑ Norwegia. Joanna Zaborowska (red.). Warszawa: Mediaprofit, 2007, s. 31. ISBN 978-83-60174-77-7.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Tadeusz Wojciech Lange: Stavkirker. Norweskie kościoły słupowe. The Stave Churches of Norway. Gdańsk: Muzeum Narodowe w Gdańsku, 2015. ISBN 978-83-213-4864-3.
- G. Ruszczyk, Średniowieczne kościoły drewniane w Norwegii, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, nr 1/1993, s. 119–139
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Kościoły klepkowe. znaleziska.org