Lądolód

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Lądolód – gruba warstwa lodu przykrywająca wielki obszar ziemi; występuje na Antarktydzie i Grenlandii. W Polsce występował podczas zlodowaceń plejstoceńskich.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Obecnie na półkuli południowej lądolód występuje na Antarktydzie (13,3 mln km²), a na półkuli północnej znajduje się lądolód grenlandzki (1,7 mln km²)[1]; mniejszy fragment lądolodu zachował się także w Patagonii (16,8 tys. km²).

Maksymalny zasięg lądolodu plejstoceńskiego na półkuli północnej

Dla porównania lądolód plejstoceński przekroczył 30 mln km² powierzchni, a suma powierzchni wszystkich współczesnych lodowców (poza Antarktydą i Grenlandią) wynosi niewiele więcej niż 0,5 mln km² (w Kanadzie - 200 tys., w Himalajach - 33 tys., w Stanach Zjednoczonych - 75 tys. km²).

Charakter lądolodu[edytuj | edytuj kod]

Tworzy lekko wypukłą tarczę zbudowaną ze śniegu i lodu, rozpływającą się na boki pod wpływem własnego ciężaru.

Lądolód może osiągać miąższość do 4000 m – obecnie tak grube są niektóre kopuły lodowe Antarktydy, jak Dome A.

Formowanie się lądolodu[edytuj | edytuj kod]

Poniższy opis przedstawia początek formowania lądolodu, a także każdego lodowca. Poszczególne fazy można opisać następująco:

  • wskutek panujących warunków klimatycznych śnieg nie topi się całkowicie w czasie lata i ulega nagromadzeniu, a pod ciężarem warstw górnych warstwy dolne ulegają sprasowaniu do postaci firnu, by w końcu stać się lodem firnowym,
  • gdy miąższość pokrywy lodowej zbliża się do 50 metrów, lodowiec zaczyna się rozszerzać na boki ("postępować"),
  • jeśli zimny klimat się utrzymuje, miąższość warstw sprasowanego lodu rośnie, a lodowiec rozszerza się promieniście lub bocznie na zewnątrz od miejsca o najwyższym ciśnieniu,
  • ciężar nagromadzonych mas lodu może też powodować ślizganie się lodowca po podłożu.

Formy polodowcowe[edytuj | edytuj kod]

W krajobrazie ukształtowanym przez lądolód wyróżnia się formy polodowcowe powstałe w wyniku działalności erozyjnej oraz akumulacyjnej.

Działalność erozyjna[edytuj | edytuj kod]

  • pradoliny – szerokie doliny utworzone w czasie dłuższego postoju lądolodu; płynęły nimi wody pochodzące z topnienia lodu
  • rynny polodowcowe – długie i wąskie zagłębienia terenu powstałe na skutek przesuwania się lodowca lub działalności erozyjnej wód płynących wewnątrz lub pod lądolodem
  • jeziora rynnowe – jeziora powstałe w rynnach po stopnieniu lądolodu
  • jeziora morenowe – jeziora powstałe w zagłębieniach moreny dennej i czołowej w zagłębieniach międzymorenowych wypełnionych wodą
  • graniaki – bloczki o wygładzonych ścianach i 2-3 ostrych krawędziach, oszlifowane wskutek tarcia niesionych przez wiatr okruchów skalnych (korazja), powstałe w strefie peryglacjalnej (na przedpolu lądolodu
  • wygłady lodowcowe – występują w Skandynawii, skąd nasuwał się lądolód

Działalność akumulacyjna[edytuj | edytuj kod]

  • moreny czołowe – podłużne pasy wzniesień powstałe podczas postoju lodowca z nagromadzenia materiału "uwalnianego" z topniejącego czoła lądolodu, tworzą równoległe do czoła lodowca wały
  • morena denna – zmiennej grubości warstwa materiału skalnego transportowanego i osadzanego przez lodowiec, składającego się z głazów, żwirów, piasków i gliny, powstaje pod lodowcem, tworzy falistą równinę
  • sandry – rozległe stożki napływowe utworzone ze żwiru i piasku, osadzane przez wody pochodzenia lodowcowego przed czołem lodowca, w Polsce występują np. w Borach Tucholskich
  • kemy i ozy – wzniesienia związane z działalnością wód podlodowcowych
  • głazy narzutowe (eratyki) – duże fragmenty skał naniesione przez lodowiec, czasami rozbite wzdłuż równych płaszczyzn na części w wyniku erozji, są to granity czerwone (granit rapakiwi), granitognejsy, gnejsy i inne skały metamorficzne
  • lessy – żółte skały osadowe pochodzenia eolicznego powstające w suchym klimacie na przedpolu lądolodu, z której powstały żyzne gleby (czarnoziemy); w Polsce występuje np. na Wyżynie Lubelskiej

Przypisy