Lądolód
Lądolód – pokrywa lodowa o znacznej grubości, zajmująca powierzchnię liczącą tysiące kilometrów kwadratowych. Tworzy lekko wypukłą tarczę zbudowaną ze śniegu i lodu, rozpływającą się na boki pod wpływem własnego ciężaru.
Lądolód może osiągać miąższość do 4000 m – obecnie tak gruba jest antarktydzka kopuła A.
Występowanie i charakter[edytuj | edytuj kod]
Obecnie na półkuli południowej lądolód występuje na Antarktydzie (13,3 mln km²), a na półkuli północnej znajduje się lądolód grenlandzki (1,7 mln km²)[1]; mniejszy fragment lądolodu zachował się w Patagonii (16,8 tys. km²).
Dla porównania lądolód plejstoceński (występował także na terenie obecnej Polski) przekroczył 30 mln km² powierzchni, a suma powierzchni wszystkich współczesnych lodowców (poza Antarktydą i Grenlandią) wynosi niewiele więcej niż 0,5 mln km² (w Kanadzie 200 tys., w Himalajach 33 tys., w Stanach Zjednoczonych 75 tys. km²).
Formowanie się lądolodu[edytuj | edytuj kod]
Poniższy opis przedstawia początek formowania lądolodu, a także każdego lodowca. Poszczególne fazy można opisać następująco:
- wskutek panujących warunków klimatycznych śnieg nie topi się całkowicie w czasie lata i ulega nagromadzeniu, a pod ciężarem warstw górnych warstwy dolne ulegają sprasowaniu do postaci firnu, by w końcu stać się lodem firnowym
- gdy miąższość pokrywy lodowej zbliża się do 50 metrów, lodowiec zaczyna się rozszerzać na boki („postępować”)
- jeśli zimny klimat się utrzymuje, miąższość warstw sprasowanego lodu rośnie, a lodowiec rozszerza się promieniście lub bocznie na zewnątrz od miejsca o najwyższym ciśnieniu
- ciężar nagromadzonych mas lodu może też powodować ślizganie się lodowca po podłożu.
Formy polodowcowe[edytuj | edytuj kod]
W krajobrazie ukształtowanym przez lądolód wyróżnia się formy polodowcowe powstałe w wyniku działalności erozyjnej oraz akumulacyjnej.
Działalność erozyjna[edytuj | edytuj kod]
- pradoliny – szerokie doliny utworzone w czasie dłuższego postoju lądolodu; płynęły nimi wody pochodzące z topnienia lodu
- rynny polodowcowe – długie i wąskie zagłębienia terenu powstałe na skutek przesuwania się lodowca lub działalności erozyjnej wód płynących wewnątrz lub pod lądolodem
- jeziora rynnowe – jeziora powstałe w rynnach po stopnieniu lądolodu
- jeziora morenowe – jeziora powstałe w zagłębieniach moreny dennej i czołowej w zagłębieniach międzymorenowych wypełnionych wodą
- graniaki – bloczki o wygładzonych ścianach i 2-3 ostrych krawędziach, oszlifowane wskutek tarcia niesionych przez wiatr okruchów skalnych (korazja), powstałe w strefie peryglacjalnej (na przedpolu lądolodu
- wygłady lodowcowe – występują w Skandynawii, skąd nasuwał się lądolód
Działalność akumulacyjna[edytuj | edytuj kod]
- moreny czołowe – podłużne pasy wzniesień powstałe podczas postoju lodowca z nagromadzenia materiału „uwalnianego” z topniejącego czoła lądolodu, tworzą równoległe do czoła lodowca wały
- morena denna – zmiennej grubości warstwa materiału skalnego transportowanego i osadzanego przez lodowiec, składającego się z głazów, żwirów, piasków i gliny, powstaje pod lodowcem, tworzy falistą równinę
- sandry – rozległe stożki napływowe utworzone ze żwiru i piasku, osadzane przez wody pochodzenia lodowcowego przed czołem lodowca; w Polsce występują na w Borach Tucholskich
- kemy i ozy – wzniesienia związane z działalnością wód podlodowcowych
- głazy narzutowe (eratyki) – duże fragmenty skał naniesione przez lodowiec, czasami rozbite wzdłuż równych płaszczyzn na części w wyniku erozji, są to granity czerwone (granit rapakiwi), granitognejsy, gnejsy i inne skały metamorficzne
- lessy – żółte skały osadowe pochodzenia eolicznego powstające w suchym klimacie na przedpolu lądolodu, z której powstały żyzne gleby (czarnoziemy); w Polsce występuje np. na Wyżynie Lubelskiej