Macrolepiota
 Czubajka kania (Macrolepiota procera) | |
| Systematyka | |
| Domena | |
|---|---|
| Królestwo | |
| Typ | |
| Klasa | |
| Rząd | |
| Rodzina | |
| Rodzaj |
czubajka |
| Nazwa systematyczna | |
| Macrolepiota Singer Pap. Mich. Acad. Sci. 32: 141 (1948) | |
| Typ nomenklatoryczny | |
|
Macrolepiota procera (Scop.) Singer | |
Macrolepiota Singer (czubajka) – rodzaj grzybów z rodziny pieczarkowatych (Agaricaceae)[1].
Charakterystyka
[edytuj | edytuj kod]Naziemne grzyby saprotroficzne[2], występujące w lasach i na terenach trawiastych (pastwiska, nieużytki, polany). Są to duże lub bardzo duże grzyby kapeluszowe z centralnym trzonem. Początkowo ich kapelusz jest kulisty i zamknięty, później w miarę dojrzewania staje się wypukły do płaskiego, często z garbem. Zwykle osiąga średnicę 5–25 cm. Jego powierzchnia jest zwykle biaława, kremowa, szara, czerwona lub ciemnobrązowa. Podczas rozwoju owocnika skórka kapelusza pęka. Tworzą się wówczas charakterystyczne, często koncentrycznie ułożone, włókniste lub grudkowate łuski. Ich tło jest białawe do brązowawego. Środek kapelusza zwykle pozostaje gładki. Na trzonie wskutek rozerwania się osłony grzyba pozostaje pierścień. Cechą taksonomiczna dla rodzaju Macrolepiota jest to, że jest on luźny i swobodnie można go przesuwać wzdłuż trzonu. Blaszki są wolne, gęste, o barwie od białej do kremowej. Trzon o wysokości do 35 cm grubości 0,7–3 cm, cylindryczny i mniej lub bardziej pogrubiony u podstawy, często bulwiasty. Jego powierzchnia jest gładka do włóknistej, a łuski tworzą na niej mniej lub bardziej zygzakowaty wzór. Miąższ kapelusza jest białawy i nie odbarwia się u większości gatunków, rzadko czerwieniejąc w korze trzonu i w całym owocniku lub przebarwia się w niektórych miejscach na szaro-zielony. Zapach jest nieznaczny lub przyjemnie grzybowy, smak łagodny. Wysyp zarodników o barwie od białej do różowej[3].
Zarodniki eliptyczne do jajowatych, o długości do 25 µm, grubościenne, gładkie, dekstrynoidalne. Mają pory rostkowe z hialinową czapeczką. Cheilocystydy cylindryczne, lub workowate do lekko maczugowatych, często o nieregularnym kształcie. Skórka typu trichoderma, strzępki ze sprzążkami
Wszystkie gatunki rodzaju Macrolepiota to grzyby jadalne[4], ale mają skłonność do kumulacji arsenu (stwierdzono średnio 1,6 ppm), więc nie należy spożywać zbyt dużej ilości tego samego gatunku z tej samej lokalizacji[4].
Systematyka i nazewnictwo
[edytuj | edytuj kod]Pozycja w klasyfikacji: Agaricaceae, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi (według Index Fungorum)[1].
Rodzaj Macrolepiota utworzył Rolf Singer w 1948 r.[1] Gatunkiem typowym jest Macrolepiota procera (Scop.) Singer[1]. Polską nazwę podał Feliks Berdau w 1876 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym rodzaj ten opisywany był też jako bedłka lub stroszka[5].
Systematyka czubajek jest uważana za wyjątkowo skomplikowaną. Wiele taksonów opisanych jako samodzielne gatunki obecnie uznaje się jedynie za formy morfologiczne innych gatunków, a pod niektórymi nazwami kryje się de facto kilka różnych taksonów[6][7][8][9].
Sekcja Macrolepiota
- Macrolepiota procera (Scop.) Singer 1948 – czubajka kania[10]
- Macrolepiota fuliginosa (Barla) Bon 1977[10]
- Macrolepiota olivascens Singer & M.M. Moser 1961[10]
- Macrolepiota permixta (Barla) Pacioni 1979[10] – czubajka kasztanowa[11]
Sekcja Macrosporae
- Macrolepiota mastoidea (Fr.) Singer 1951 – czubajka sutkowata[5]
- Macrolepiota excoriata (Schaeff.) Wasser 1978 – czubajka białotrzonowa[5]
- Macrolepiota phaeodisca Bellù 1984[12]
- Niektóre inne
- Macrolepiota albuminosa (Berk.) Pegler 1972
- Macrolepiota clelandii Grgur. 1997
- Macrolepiota colombiana Franco-Mol. 1999
- Macrolepiota detersa Z.W. Ge, Zhu L. Yang & Vellinga 2010
- Macrolepiota dolichaula (Berk. & Broome) Pegler & R.W. Rayner 1969
- Macrolepiota prominens (Sacc.) M.M. Moser 1967
- Macrolepiota zeyheri Heinem. 1962
Nazwy naukowe na podstawie Index Fungorum[13]. Wykaz gatunków według W. Wojewody[5] i innych[10][11].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 Index Fungorum [online] [dostęp 2019-12-18] (ang.).
- ↑ Ewald Gerhardt, Przewodnik GRZYBY, Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2001, s. 118, ISBN 83-7073-084-1.
- ↑ Henning Knudsen, Jan Vesterholt, Funga Nordica. Agaricoid, boletoid, clavarioid, cyphelloid and gastroid genera, t. 2, Kopenhaga: Nordsvamp, 2012, ISBN 978-87-983961-3-0.
- 1 2 János Vetter, Toxic elements in certain higher fungi, „Food Chemistry”, 48 (2), 1993, s. 207–208, DOI: 10.1016/0308-8146(93)90060-S.
- 1 2 3 4 Władysław Wojewoda, Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003, s. 422–424, ISBN 83-89648-09-1.
- ↑ (PDF) Über die komplizierte Gruppe der Safran- und Riesenschirmlinge: Die Gattungen Chlorophyllum und Macrolepiota [online], ResearchGate [dostęp 2026-02-05] [zarchiwizowane z adresu 2025-01-11] (ang.).
- ↑ Else C. Vellinga, Rogier P.J. de Kok, Thomas D. Bruns, Phylogeny and taxonomy of Macrolepiota (Agaricaceae), „Mycologia”, 95 (3), 2003, s. 442–456, DOI: 10.1080/15572536.2004.11833089, ISSN 0027-5514 [dostęp 2026-02-05] (ang.).
- ↑ Alfredo Vizzini, Alfredo Vizzini, Marco Contu, Stefano Ghignone, E.C. Vellinga, A new volvate Macrolepiota (Agaricomycetes, Agaricales) from Italy, with observations on the M. procera complex, „Mycotaxon”, 117 (1), 2011, s. 149–164, DOI: 10.5248/117.149 [dostęp 2026-02-05].
- ↑ Z.W. Ge, Zhu L. Yang, Else C. Vellinga, The genus Macrolepiota (Agaricaceae, Basidiomycota) in China, „Fungal Diversity”, 45 (1), 2010, s. 81–98, DOI: 10.1007/s13225-010-0062-0, ISSN 1878-9129 [dostęp 2026-02-05] (ang.).
- 1 2 3 4 5 Grzyby makroskopijne Polski w literaturze mikologicznej [online], grzyby.pl [dostęp 2023-06-30].
- 1 2 Rekomendacja nr 5 (2025) Komisji ds. Polskiego Nazewnictwa Grzybów Polskiego Towarzystwa Mykologicznego [online], Polskie Towarzystwo Mykologiczne [dostęp 2025-09-21].
- ↑ Macrolepiota phaeodisca [online], grzyby.pl [dostęp 2026-02-05].
- ↑ Index Fungorum (gatunki) [online] [dostęp 2013-09-20] (ang.).