Czubajka kania

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Czubajka kania
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo grzyby
Typ podstawczaki
Klasa pieczarniaki
Rząd pieczarkowce
Rodzina pieczarkowate
Rodzaj czubajka
Gatunek czubajka kania
Nazwa systematyczna
Macrolepiota procera (Scop) Singer
Pap. Mich. Acad. Sci. 32: 141 (1948)
Macrolepiota procera G3.jpg
Pierścień
Macrolepiota4 cropped.jpg
Młody owocnik

Czubajka kania (Macrolepiota procera (Scop.) Singer) – gatunek grzybów należący do rodziny pieczarkowatych (Agaricaceae)[1].

Systematyka i nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Macrolepiota, Agaricaceae, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].

Po raz pierwszy takson ten zdiagnozował w roku 1772 Scopoli nadając mu nazwę Agaricus procerus. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadał mu w roku 1948 Singer, przenosząc go do rodzaju Macrolepiota[1].

Posiada ponad 40 synonimów naukowych. Niektóre z nich[2]:

  • Agaricus annulatus Lightf.
  • Agaricus annulatus Lightf., var. annulatus
  • Agaricus antiquatus Batsch
  • Agaricus colubrinus Bull.
  • Agaricus procerus Scop.
  • Agaricus procerus Scop., var. procerus
  • Amanita procera (Scop.) Fr.
  • Lepiota procera (Scop.) Gray
  • Lepiotophyllum procerum (Scop.) Locq.
  • Mastocephalus procerus (Scop.) Pat.

Nazwę polską podał Stanisław Chełchowski w 1898 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też jako bedłka wyniosła, bedłka wysoka, bedłka parasolowata, czubajka wyniosła, czubajka sowa, stroszka strzelista, stroszka cielista[3]. Nazwy regionalne: stroszka strzelista, parasolowiec, parasolnik, czubaj, czubak, gularka, gapa, sowa, drop, kania[4].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Kapelusz

W kształcie parasola o średnicy 10–30 cm z garbkiem na środku, z popękaną, łuszczącą się skórą. Za młodu jajowaty i zamknięty, potem stożkowaty, niskołukowaty, na koniec płaski i rozpostarty. U młodych kapelusz w całości jest brązowy, u starszych białawy z dużymi, brązowymi łuskami. Brzeg kapelusza postrzępiony, zazwyczaj biały[5].

Blaszki

Blaszki gęste, szerokie, niedochodzące do trzonu[6]. U starszych okazów mają ochrowy nalot[5].

Trzon

O długości 15–40 cm i grubości do 2 cm, walcowaty, zakończony u dołu bulwą o średnicy do 4 cm. Jest łatwy do wyłamania. Początkowo jest pełny i gąbczasty, na starszych owocnikach pusty w środku. Posiada ruchomy pierścień. Powyżej pierścienia skórka trzonu jest białawo-brązowa i gładka, poniżej występują ciemniejsze poprzeczne prążki[5].

Miąższ

W kapeluszu miękki, w trzonie łykowaty. Jest biały, nie zmienia barwy po uszkodzeniu. Smak łagodny, przyjemny. Wydziela delikatny grzybowo-owocowy zapach[5]

Wysyp zarodników

Biały. Zarodniki elipsoidalne, gładkie, o rozmiarach 15–20 × 10–13 μm[6].

Występowanie i siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Występuje w Ameryce Północnej, Europie, Korei, Japonii i na Nowej Zelandii[7]. W Polsce jest dość pospolity na obszarze całego kraju[3].

Rośnie na brzegach lasów liściastych i iglastych, na polanach leśnych i zrębach, na łąkach, w parkach, na poboczach szos, na cmentarzach. Unika siedlisk kwaśnych i wilgotnych, rośnie najczęściej na glebach gliniastych i zasobnych w wapń. Owocniki wytwarza od lata do późnej jesieni[8].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Saprotrof[3]. Grzyb jadalny, uważany za bardzo smaczny. Jadalne są kapelusze. Dzięki silnemu aromatowi często jest używany jako grzyb przyprawowy. Najczęściej kanie przyrządza się poprzez panierowanie w formie kotleta. Można też jeść smażone kapelusze z chlebem[4].

Czubajkę kanię łatwo uprawiać w ogrodzie. Preferuje miejsca słoneczne lub lekko zacienione i obniżenia terenu, w których zbiera się woda spływowa. Uprawia się ją na płytkiej pryzmie z odpadów drewnianych, trocin i liści, którą należy regularnie zasilać dodatkową biomasą, np. skoszoną trawą, gałęziami itp. Grzybnię zaszczepia się na pryzmie przy użyciu zarodników zebranych bezpośrednio z dojrzałych kapeluszy lub poprzez dolne części trzonu, zawierające fragmenty grzybni. Czubajka kania jest też przyjazna mrówkom i można w ten sam sposób zaszczepiać mrowiska gatunków z rodzaju Formica[9].

Gatunki podobne[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej podobna jest tzw. czubajka czerwieniejąca (Chlorophyllum rhacodes). Różni się brakiem łusek na trzonie, a jej miąższ czerwienieje po uszkodzeniu[5]. Przez niewprawnych grzybiarzy czubajka kania bywa mylona ze śmiertelnie trującym muchomorem zielonawym (sromotnikowym), głównie z jego białymi odmianami i z tego powodu przez wielu grzybiarzy nie jest zbierana. Notowane są przypadki poważnych zatruć muchomorem plamistym[10] oraz grzybami z rodzaju czubajeczka[11], omyłkowo wziętymi za czubajkę. Podobny i trujący jest także sinoblaszek trujący Chlorophyllum molybdites. Gatunek ten pochodzi z Ameryki Północnej, dotąd w Polsce nie występował, ale pojawił się już w Europie i zaczyna się w niej rozprzestrzeniać[12].

Przypisy

  1. a b c Index Fungorum (ang.). [dostęp 2013-09-15].
  2. Species Fungorum (ang.). [dostęp 2013-09-20].
  3. a b c Władysław Wojewoda: Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003. ISBN 83-89648-09-1.
  4. a b Albert Pilát, Otto Ušák: Mały atlas grzybów. Warszawa: PWRiL, 1977.
  5. a b c d e Pavol Škubla: Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007. ISBN 978-83-245-9550-1.
  6. a b Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL, 1985. ISBN 83-09-00714-0.
  7. Discover Life Maps. [dostęp 2014-09-22].
  8. Andreas Gminder: Atlas grzybów jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej. 2008. ISBN 978-83-258-0588-3.
  9. Paul Stamets, Mycelium Running: How Mushrooms Can Help Save the World, Potter/TenSpeed/Harmony, 9 marca 2011, ISBN 9781607741244 [dostęp 2016-09-03] (ang.).
  10. Łukasik-Głębocka, Magdalena, Artur Drużdż, and Maciej Naskręt. "Obraz kliniczny i okoliczności ostrych zatruć muchomorem czerwonym (Amanita muscaria) i muchomorem plamistym (Amanita pantherina)." Przegl. Lek 68 (2011): 449.
  11. Bernard C. Meunier i inni, Liver Transplantation After Severe Poisoning Due to Amatoxin-Containing Lepiota-Report of Three Cases, „Journal of Toxicology: Clinical Toxicology”, 33 (2), 1995, s. 165–171, DOI10.3109/15563659509000468, ISSN 0731-3810, PMID7897757 [dostęp 2017-09-27].
  12. Groźny grzyb przybył do Polski. [dostęp 2017-10-19].