Ołtarz Koronacji Marii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ołtarz Koronacji Marii
Ilustracja
Ołtarz Koronacji Marii, widok na korpus z przedstawieniem Koronacji Marii i rzeźbione skrzydła
Autor Michał z Augusburga
Czas powstania 1517
Technika drewno lipowe, polichromowane (elementy rzeźbiarskie) oraz tempera na desce (malowane kwatery)
Wysokość 34,4 cm
Miejsce
przechowywania
Gdańsk, kościół Mariacki

Ołtarz Koronacji Najświętszej Marii Pannypóźnogotyckie retabulum ołtarza głównego, datowane na lata 1511-1517, przypisywane Mistrzowi Michałowi z Augsburga i jego warsztatowi. Znajduje się w prezbiterium kościoła Mariackiego w Gdańsku.

Dzieje[edytuj | edytuj kod]

Obecne retabulum jest trzecią nastawą ołtarzową w tym miejscu. Pierwszy z nich znany jest ze źródła poświadczającego fundację kaplicy Św. Bartłomieja "hinder den hogen altare" [za ołtarzem głównym]. Kolejny ołtarz główny, dedykowany Marii, świętym Piotrowi i Pawłowi, Janowi Chrzcicielowi i Janowi Ewangeliście został wykonany w latach 1473-76, który wedle kroniki Jakuba Lubbe był bogato rzeźbiony i złocony. W 1516 roku to retabulum zostało zdemontowane, a następnie przeniesione do kościoła w Wocławach. W 1729 roku ołtarz uległ pożarowi.

Koncepcja wzniesienia nowego ołtarza została opracowana w 1508 roku, a więc sześć lat po całkowitym ukończeniu budowy głównomiejskiej fary. Jan Sculthes, proboszcz kościoła a także pełniący urząd prokuratora Gdańska przy Stolicy Apostolskiej ubiegał się o uzyskanie odpustu od ówczesnego papieża Leona X, który udzielił go gdańszczanom dwukrotnie, w 1508 i 1516 r. W 1511 zawarto kontrakt z Mistrzem Michałem. 25 stycznia 1517 roku ołtarz umieszczono w prezbiterium mariackiej świątyni. W tymże samym roku zostały dodatkowo dostawione dwa stałe skrzydła malowane tworzące odwrocie retabulum. Tego samego roku narodziła się reformacja, a Mistrz Michał opowiedział się za naukami Lutra, przy czym przyjął radykalną postawę m.in. uczestniczył w powstaniu ludowym, które wybuchło w Gdańsku w 1522 roku. Ołtarz mariacki ocalał. W 1539 roku wmurowano do wschodniej ściany mensy relief z Modlitwą w Ogrojcu. W 1804 roku usunięto gotyckie zwieńczenie ołtarza (które zdobiły m.in. srebrne rzeźby), zastąpione nowym o formach klasycyzujących. W 1866-1877 przeprowadzono konserwację retabulum, które otrzymało neogotyckie zwieńczenie, zdemontowane w 1936 r. Podczas II wojny światowej retabulum rozebrano i ewakuowano do Kadyn, jednakże uległo zdekompletowaniu. Po wojnie elementy ołtarza znalazły się w Muzeum Pomorskim w Gdańsku i składnicy muzealnej na Oliwie. Na jubileusz chrztu Polski i uroczystości milenijne retabulum (bez pary skrzydeł rzeźbionych) zostało ustawione na swoim dawnym miejscu. W latach 1980-85 podjęto konserwację ołtarza i dostawiono skrzydła rzeźbione. W latach 2017-2018 przewidziany jest remont i konserwacja zabytku, po których przywrócona ma zostać funkcja zamykania skrzydeł[1].

Wygląd[edytuj | edytuj kod]

Koronacji Marii
Koronacja Marii - centralna część ołtarza głównego

Ołtarz Koronacji Marii jest retabulum w formie poliptyku. Składa się z korpusu ustawionego na predelli oraz trzech par skrzydeł - jednej rzeźbionej i dwóch malowanych. Retabulum było wielokrotnie przebudowywane i konserwowane. Część rzeźb i malowideł zaginęła, niektóre zostały zastąpione wiernymi rekonstrukcjami.

Część centralna[edytuj | edytuj kod]

W części centralnej o wymiarach 489 x 390 cm, przedstawiona jest scena Koronacji Marii; na trójdzielnym tronie zasiadają ponad naturalnej wielkości postaci Chrystusa, Marii i Boga Ojca. Nad głową Marii unoszą się anioły trzymające koronę a pod nią wznosi się Gołębica Ducha Świętego Korpus jest obramiony rzeźbionym krzewem winnym na którym siedzi 24 starców Apokalipsy, którzy dzierżą m.in. instrumenty muzyczne i złote kadzielnice. 12 z nich to rzeźby autentyczne, drugie tyle zostało zrekonstruowanych.

Skrzydła ruchome, rzeźbione[edytuj | edytuj kod]

Awersy skrzydeł rzeźbionych tworzą bogato zdobione ornamentami kwatery, stanowiące tło dla 144 niewielkich, pełnoplastycznych figurek świętych, z których 11 ocalało do dziś. Na rewersach rzeźbione kwatery ukazujące wybrane wątki z życia Chrystusa i Marii. W lewym skrzydle, od góry sceny: Ofiarowanie NMP w świątyni, Zwiastowanie, 12-letni Chrystus w świątyni Jerozolimskiej, Chrystus Zmartwychwstały ukazuje się swej Matce. W skrzydle prawym, od góry, znajdują się sceny: Pokłon Trzech Króli, Boże Narodzenie, Zesłanie Ducha Świętego, Zaśnięcie NMP. W zwieńczeniu Nawiedzenie Marii, rozdzielone na dwie kwatery (częściowo zniszczone).

Skrzydła malowane, ruchome[edytuj | edytuj kod]

Pozostałe części retabulum tworzą malowidła umieszczone w kwaterach dwóch par skrzydeł - ruchomych i nieruchomych (tworzą odwrocie ołtarza widoczne od strony wschodniej). Na awersach skrzydeł ruchomych znajdują się barwnie malowane epizody z życia Chrystusa. Na skrzydle ruchomym lewym od góry: Ucieczka do Egiptu, 12-letni Chrystus w świątyni, Niesienie krzyża i Ukrzyżowanie. Na skrzydle ruchomym prawym znajdują się od góry następujące sceny: Chrystus żegna się ze swą Matką, Ecce Homo, Zdjęcie z krzyża, Zmartwychwstanie. Na odwrociach ruchomych skrzydeł malowanych przedstawione są w technice en grisaille sceny z życia Marii oraz jej rodziców, Joachima i Anny. Na skrzydle lewym od góry: Ofiara św. Joachima, Widzenie św. Joachima, Maria jako dziewczynka wstępująca do świątyni, Zaślubiny Marii. Skrzydło prawe przedstawia od góry: Święty Joachim ze św. Anną przy Złotej Bramie, Narodziny Marii, Święty Józef przy pracy, Święta Rodzina w Egipcie.

Skrzydła malowane, nieruchome[edytuj | edytuj kod]

Skrzydła nieruchome mają po dwie kwatery a każda z nich zawiera tylko jedną scenę. Na awersach od góry, na skrzydle lewym: Zwiastowanie i Obrzezanie, na skrzydle prawym: Boże Narodzenie i Pokłon Trzech Króli. Na rewersach, które są widoczne od strony wschodniej - na skrzydle lewym od góry: Chrystus ukazuje się swej Matce i Niewierny Tomasz, na skrzydle prawym: Noli me tangere i Zesłanie Ducha Św. Sceny te malowane są techniką en grisaille. Kwatery odwrocia wzbogacone są licznymi motywami roślinnymi oraz personifikacjami cnót i planet a także postaci antyczne. W predelli przedstawienie Złożenia do Grobu z 1870 r. Z tylu, w podstawie ołtarza kamienna rzeźba z 1536, z przedstawieniem Ogrójca.

Analiza[edytuj | edytuj kod]

Adam Kraft, Koronacja Marii, fragment epitafium Landauera w kościele Św. Idziego w Norymberdze

Obecne retabulum jest zaledwie częścią historycznego założenia ołtarza głównego. Niegdyś stanowił swego rodzaju syntezę sztuk plastycznych (architektury, rzeźby, malarstwa i rzemiosła artystycznego) oraz mieniło się pluralizmem materii (drewno, kamień, złoto, srebro, mosiądz). Zaginęło pierwotne zwieńczenie, które w tradycji późnogotyckiego retabulum ołtarzowego tworzyły elementy architektoniczne, częstokroć przenikające z rzeźbiarskimi. Kwatery awersów skrzydeł bocznych uroczystego otwarcia były wypełnione srebrnymi figurkami. Zaginęły też mosiężne lichtarze. Retabulum jest przykładem syntezy tradycji gotyckiej z północnoeuropejskim renesansem. Przewaga form gotyckich widoczna jest w snycerskie, natomiast w malowidłach uwidacznia się południowoniemiecka redakcja form włoskich. Exemplum gratia jest główna scena Koronacji Marii, gdzie widoczna jest recepcja miedziorytu Albrechta Dürera, o tym samym tytule z cyklu Żywot Marii (całość liczy 20 rycin) wykonanego w latach 1519-20, a ponadto w dziele Adama Krafta, epitafium Landauera znajdującego się w norymberskim kościele Św. Idziego wykonanym w 1503 roku. Ponadto wpływ na kształt poszczególnych scen miały obrazy i grafiki Hansa Burgkmaira.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Bogdanowicz, Dzieła sztuki sakralnej w bazylice mariackiej w Gdańsku, Gdańsk 1990
  • Teresa Grzybkowska (red.) Aurea Porta Rzeczypospolitej. Sztuka Gdańska od połowy XV do końca XVIII wieku (2 t.), Katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Gdańsku, Gdańsk 1997
  • Bożena Noworyta-Kuklińska, Triumphus Mariae-Ecclesiae. Retabulum ołtarza głównego kościoła Najświętszej Maryi Panny w Gdańsku, Lublin 2003.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]