Chrzest Polski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Przypuszczalny zasięg państwa polskiego (kolor ciemnoczerwony) w momencie chrztu Mieszka I
Zaprowadzenie chrześcijaństwa, obraz Jana Matejki z 1889

Chrzest Polski – zwyczajowa nazwa długotrwałego procesu chrystianizacji ziem polskich. Proces ten został zapoczątkowany przez osobisty chrzest Mieszka I w 966 r. a zakończył się w XIV-XV w. po uporaniu się z problemem dawnych wierzeń i osiągnięciu masowego udziału Polaków w kulcie chrześcijańskim[1].

Powszechnie przyjmuje się, iż chrystianizacja ziem polskich trwała aż do początków XIII w., choć według źródeł kościelnych pozostałości wierzeń przedchrześcijańskich zwalczano aż do wieku XVII.

Mieszko I przyjął chrzest w obrządku rzymskim. Chrzest władcy i erygowanie niezależnego biskupstwa zrównały państwo gnieźnieńskie z chrześcijańskimi krajami Europy i związały Polskę z zachodnim kręgiem kultury chrześcijańskiej.

Religia na ziemiach polskich przed chrztem Mieszka I[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Powstanie ludowe.
Information icon.svg Osobny artykuł: Religia Słowian.
Information icon.svg Osobny artykuł: Ryt słowiański.

Na ziemiach polskich przed przyjęciem chrześcijaństwa panował politeizm. Czczono wielu bogów, a także siły natury, oraz duchy przodków.[2]. Imiona niektórych bóstw powtarzały się u wielu plemion. Zwykle jednak każde plemię, czy związek sąsiedzki miał własnego boga, którego czciło. Podobnie każdy ród, miał swoje duchy przodków, które otaczał czcią. Kobieta, która wychodziła za mąż, musiała zmienić kult przodków - porzucała obrzędy własnej rodziny i zaczynała oddawać cześć przodkom rodziny męża[3]. Podobnie młody mężczyzna, który wstępował do drużyny książęcej - zmieniał własny kult przodków, na kult przodków księcia, gdyż służąc w drużynie stawał się jakby jego synem (otrok - dziecko) i podlegał jego władzy patriarchalnej[4]. Słowianin wierzył, że bóg obcego plemienia jest tak samo realny, jak bóg jego plemienia. W strukturze słowiańskiej religii istniała możliwość porzucenia jednego boga dla innego, jeśli ten drugi był silniejszy. [5] Dlatego zmianę wiary u Słowianina nie można porównywać z apostazją chrześcijanina.

Dla Mieszka I i jego doradców, Bóg zwycięskich Niemców i Czechów, na pewno zaliczał się do bogów silniejszych. To przekonanie, połączone z praktycznymi korzyściami przejścia na chrześcijaństwo, skłoniło do podjęcia takiej decyzji[6].

Według niektórych, zwłaszcza dawnych badaczy, chrześcijaństwo obrządku słowiańskiego istniało na ziemiach polskich (zwłaszcza w Małopolsce) już w IX wieku, kiedy państwo wielkomorawskie uzależniło od siebie państwo Wiślan i zmusił księcia do przyjęcia chrześcijaństwa. Chrzest mógł mieć miejsce podczas drugiego pobytu Metodego na Morawach, więc w latach 873-885. Domniemane ślady kultu w obrządku słowiańskim znaleziono m.in. w Krakowie, Wiślicy i Przemyślu[7].

Inni badacze, odrzucają jednak teorię, że chrześcijaństwo obrządku słowiańskiego istniało na ziemiach polskich już w IX wieku[8][9]. Według nich, misja chrystianizacyjna prowadzona na Morawach za zgodą papieża Hadriana II przez św. Metodego nie odbiła się żadnym echem w państwie pierwszych Piastów[10][11]. Co nie oznacza, że ziemie polskie, a zwłaszcza Małopolska i Śląsk, które przez długi czas były częścią państwa wielkomorawskiego, a później Czech, nie stykały się z chrześcijaństwem już wcześniej. W momencie chrztu Mieszka I ziemie te znajdowały się jednak poza granicami Polski.

Okoliczności przyjęcia chrztu[edytuj | edytuj kod]

Mieszko I
Dobrawa na obrazie Jana Matejki

W chwili przyjęcia chrztu Mieszko I rządził już państwem zorganizowanym (wg zapisków Ibrahim ibn Jakuba) z dużą siłą wojskową. Nie chciał go przyjąć od Niemców, więc ożenił się z czeską księżniczką Dobrawą i przyjął chrzest w 966 r. Wiemy też (Widukind, Ibrahim ibn Jakub), że Mieszko prowadził wtedy wojny z Wieletami (Ibrahim ibn Jakub nazywa ich Weltaba), z którymi książę Polan nie radził sobie (zob. Wichman). W tym samym czasie Mieszko opanował plemię Lubuszan (Widukind), wchodząc w strefę wpływów Świętego Cesarstwa. Zamieszany w walki z Wichmanem nie zdecydował się na wojnę z cesarzem Ottonem I i zgodził się płacić mu trybut. Pozostawało jeszcze uregulowanie stosunków z księciem czeskim Bolesławem I Okrutnym, który pozostawał w sojuszu z Wieletami, co Mieszko I osiągnął poprzez ślub z Dobrawą. Aby jednak równocześnie zdobyć sojuszników w Saksonii (w tym czasie wrogiej Czechom), władca gnieźnieński zdecydował się na chrzest. Wypada na podstawie tego stwierdzić, że chrzest miał przede wszystkim wymiar polityczny, a zachowanie Mieszka I w tamtym czasie świadczy o jego świetnym rozeznaniu i dalekowzroczności. Pozwoliło mu to wkrótce rozwiązać problem z Wichmanem.

Nie bez znaczenia dla podjęcia tej decyzji musiały być też plany Cesarstwa, zakładające kolonizację terenów na wschód od Rzeszy Niemieckiej poprzez podporządkowanie ich Kościołowi niemieckiemu. Realizacją tych planów było założenie w roku 968 biskupstwa w Magdeburgu, którego granice od wschodu były nieokreślone. Stąd wniosek, że jednym z jego zadań była ekspansja wschodnia[12].

Stąd wnosi się, że Mieszko I przyjmując chrzest miał następujące cele:

  • zapobieganie wzrostowi wpływów niemieckich i ustanowienie samodzielnej pozycji państwa Polan w chrześcijańskiej Europie
  • zbliżenie z panami saksońskimi, co miało ułatwić wspólne działania przeciwko plemionom połabskim, np. Wieletom
  • ugruntowanie sojuszu z państwem czeskim (a przez to zneutralizowanie sojuszu czesko-wieleckiego; niedługo potem Czesi przysłali posiłki, dzięki którym Mieszko zwyciężył Wichmana)
  • umocnienie swojej władzy (religijne jej usankcjonowanie).

Obecnie zakłada się, iż Mieszko I przyjął chrzest na terenie swojego państwa w Poznaniu, na Ostrowie Lednickim lub w Gnieźnie; w dwóch pierwszych miejscach znaleziono bowiem baptysteria datowane na II poł. X wieku. Część historyków sądzi jednak, że mogło się to stać na terenie Niemiec (wielu uczonych wskazywało na Ratyzbonę), Czech bądź też w samym Rzymie.

Znaczenie chrztu[edytuj | edytuj kod]

Fresk (współczesny) na murze obok pomnika B. Chrobrego w Gnieźnie koło Katedry

Mieszko I po przyjęciu chrztu stał się równy władcom chrześcijańskim. Mógł zawierać przymierza i sojusze. Przyjęcie chrztu umacniało też znaczenie władcy wobec poddanych. Kościół głosił bowiem, że władza księcia pochodzi od Boga i każde wystąpienie przeciwko władzy uznawano za grzech.

Do Polski, po przyjęciu chrześcijaństwa, coraz liczniej przybywali duchowni. Uczyli ludzi nowej religii oraz służyli pomocą władzy. W tamtych czasach jedynie duchowni potrafili czytać i pisać. Przede wszystkim znali łacinę, którą posługiwali się m.in. w kontaktach międzynarodowych. Klasztory i kościoły były ośrodkami życia intelektualnego i artystycznego. Duchowni znali również tajniki uprawy roli, to oni nauczyli Polan melioracji podmokłych terenów, zastosowali nowe narzędzia oraz dwupolówkę, co bardzo przyczyniło się do rozwoju gospodarki rolnej.

Po rozpowszechnieniu chrześcijaństwa zaczęto wznosić pierwsze kościoły, w związku z czym pojawił się nowy rodzaj zapotrzebowania na malarstwo i rzeźbę sakralną.

Chrzest Polski miał znaczenie symboliczne i stanowił początek procesu chrystianizacji kraju, który trwał kilka wieków. Świadczą o tym m.in. późnośredniowieczne znaleziska pogańskich miejsc kultu.

Przypisy

  1. Tomasz Wiślicz, Zarobić na duszne zbawienie, Warszawa 2001, s.19,
  2. Praca zbiorowa pod redakcją Tadeusza Manteuffla Polska pierwszych Piastów wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1970. Str 111
  3. Praca zbiorowa pod redakcją Tadeusza Manteuffla Polska pierwszych Piastów wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1970. Str 111
  4. Praca zbiorowa pod redakcją Tadeusza Manteuffla Polska pierwszych Piastów wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1970. Str 111
  5. Praca zbiorowa pod redakcją Tadeusza Manteuffla Polska pierwszych Piastów wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1970. Str 112
  6. Praca zbiorowa pod redakcją Tadeusza Manteuffla Polska pierwszych Piastów wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1970. Str 112
  7. Karolina Lanckorońska, Studies on the Roman-Slavonic Rite in Poland, Rzym 1961.
  8. Gerard Labuda, Mieszko I, Wrocław-Warszawa-Kraków 2005.
  9. Jerzy Kłoczowski, Chrześcijaństwo w Europie środkowowschodniej i budowa organizacji kościelnej. [w:] Ziemie polskie w X wieku, Kraków 2000.
  10. Gerard Labuda, Organizacja kościoła w Polsce w drugiej połowie X wieku i kościelne znaczenie zjazdu gnieźnieńskiego w roku 1000. [w:] Studia nad początkami państwa polskiego, t. II, Poznań 1988.
  11. Anzelm Weiss, Pozwolenie na głoszenie Ewangelii (licentia apostolica ad missionem) w czasach św. Wojciecha. [w:] Universitas Gedanensis 9 (1997), z. 1-2.
  12. Jerzy Wyrozumski, Historia Polski do roku 1505, PWN, Warszawa 1986, rozdz. IV,4, str. 87

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Chrzest Polski