Pakacjan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pacatianus
Tiberius Claudius Marinus?
Cesarz rzymski
Okres panowania 248 n.e.
Dane biograficzne
Przyczyna śmierci zamordowany
Moneta
moneta
Antoninian Pakacjana (RIC IV 6)

Pacatianus, Pakacjan (Tiberius Claudius Marinus[1] Pacatianus) – rzymski uzurpator w prowincjach naddunajskich w połowie III wieku n.e., znany głównie z zabytków numizmatycznych.

Życie i działalność[edytuj | edytuj kod]

Jeden z wielu uzurpatorów III wieku, znany ze skąpych wzmianek u historyków starożytnych, przede wszystkim jednak z monet wybitych w jego imieniu[a]. Obwołanie go cesarzem przez legiony stacjonujące w Panonii i Mezji nastąpiło za rządów Filipa I Araba, co wyraźnie stwierdza w swych zapisach Zosimos, który buntownika nazywa Marynem[2]. Zonaras podaje[3], że Pakacjan znajdował się wśród wojsk na granicy naddunajskiej, jednakże w trudnej do określenia funkcji: zarówno jako wyższy oficer (trybun), jak i wyższy dowódca (np. legat legionu), nawet rangi senatorskiej. Zdarzenie to przypada na rok 248 n.e.

Choć obszar władzy uzurpatora z pewnością ograniczał się do terenów naddunajskich, pod jego kontrolą znalazła się mennica w Viminacium, gdzie wypuszczano monety z jego imieniem[b]. Spośród odnotowanych 6 typów jego antoninianów[c] większość pokrywa się z 4 typami monet Filipa Araba (Fides Militum, Pax Aeterna, Romae Aeternae, Fortuna Redux)[4], co dodatkowo potwierdza przyjętą chronologię wydarzeń. Szczególne znaczenie ma jednak unikalny[d] typ antoniniana z inskrypcją Romae Aeter[nae] An[no] Mill[esimo] et Primo, określający jako datę nieprzekraczalną (terminus post quem) buntu Pakacjana kwiecień 248 roku.

Moneta (dwudenar) typu RIC IV 6: ROMAE•AETER•AN•MILL•ET•PRIMO

Z przekazów wiadomo, że naddunajska rebelia wprawiała Filipa Araba w znaczne zaniepokojenie, jakkolwiek w jego otoczeniu bagatelizowano ją traktując jako zjawisko przejściowe (m. in. senator i późniejszy cesarz Decjusz). Najpóźniej po upływie roku Pakacjan zamordowany został przez własnych żołnierzy z bliżej nieznanych powodów (być może wskutek braku sukcesów militarnych). Obawiając się dalszych niepokojów na tej ważnej dla cesarstwa granicy (najazdy Gotów), cesarz wysłał Decjusza, by objął tam naczelne dowództwo i ukarał zwolenników uzurpatora[5]. Zdaniem Zosimosa[6] stało się to bezpośrednią przyczyną obwołania Decjusza władcą przez panońskie legiony w miejsce niepopularnego cesarza[e].

Niejasne pochodzenie i rodowód tego uzurpatora nadal pozostaje przedmiotem dociekań i prób ich ustalenia. Pochodząca z Bostry inskrypcja[7] wymienia osobę, którą chętnie się z nim utożsamia: CL(audius) MARINVS C(larissmus) P(uer) jest tam wymieniany obok swego ojca o imieniu CL(audius) SOLLEMNIVS PAC(atianus?). Domniemany ojciec Pakacjana byłby według tej inskrypcji namiestnikiem Arabii za panowania Aleksandra Sewera, a następnie zarządcą konsularnym Celesyrii. Trudno również wykluczyć hipotetyczny związek pomiędzy uzurpatorem a Pakacjanem wymienionym w innej inskrypcji z Bostry wraz z matką Kornelią Optatą A. Flawią oraz siostrą Pakatą[8].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Już J. H. Eckhel (Eckhel 1828 ↓, Doctrina numorum veterum, t. VII, cz. II, s. 338) wnioskował na podstawie liczby monet znalezionych w Austrii, że panował w Panonii lub Mezji i że przypadało to na czas rządów Filipa i Decjusza, opowiadając się też za imieniem Marinus (cyt. za Smith 1867 ↓, s. 76).
  2. Przemawiałby za tym zupełny brak emisji monet Filipa Araba z X roku działalności mennicy, tj. 248/249 (Mattingly, Sydenham i Sutherland 1949 ↓, s. 65). Potwierdza to B. Borić-Brešković (Borić-Brešković 1996 ↓, s. 51).
  3. Dotychczas znanych jest niespełna 100 egzemplarzy jego monet, należących do rzadkości numizmatycznych; szczególnie znaleziska z części zachodnioeuropejskiej są mniej liczne (Peter 1995 ↓, s. 34nn).
  4. Ponieważ tak dokładnych dat emisji na monetach rzymskich nigdy nie umieszczano. Inny wyjątek stanowi typ monet Hadriana (bitych w złocie i brązie) z inskrypcją AN[no] DCCCLXXIV NAT[alis] URB[is], czyli podającą rok 874 od założenia Miasta, tj. 121 r. n.e. (Le Roy 1968 ↓, s. 144, 147).
  5. Uzurpacja mogła trwać nawet krócej niż rok, a niektórzy badacze sądzą, że Pakacjana zamordowano w obawie przed nadciągającymi wojskami Decjusza (Słownik cesarzy rzymskich 2001 ↓, s. 144).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Części nazwiska ustalone wyłącznie na podstawie skrótów na monetach (TI. CL. MAR.); zob. Cohen 1885 ↓, s. 181–183; Mattingly, Sydenham i Sutherland 1949 ↓, s. 104n.
  2. Zosimos ↓, Nowa historia XX, 2.
  3. Zonaras ↓, Epitome XII, 19.
  4. Mattingly, Sydenham i Sutherland 1949 ↓, s. 72–75.
  5. Zosimos ↓, Nowa historia XXI, 2.
  6. Zosimos ↓, Nowa historia XXI, 3.
  7. CIL III, 94.
  8. AE 1965 ↓, nr 21.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Źródła
Opracowania
  • Bojana Borić-Brešković: Srebra antyczne z Serbii. Warszawa: 1996, s. 51.
  • Henry Cohen: Description historique des monnaies frappées sous l'empire romain. T. V. Paryż: 1885, s. 181–183. (fr.)
  • Joseph Hilarius Eckhel: Doctrina numorum veterum. T. VII. Cz. II. 1828, s. 338. (łac.)
  • Dietmar Kienast: Römische Kaisertabelle. Grundzüge einer römischen Kaiserchronologie. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1996, s. 201. ISBN 978-3-534-13289-8. (niem.)
  • Aleksander Krawczuk: Poczet cesarzy rzymskich. Dominat. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Iskry", 1991, s. 54–55. ISBN 83-207-1099-5.
  • Max Le Roy: Mówią wykopaliska. Życie starożytnego Rzymu. Warszawa: PWN, 1968.
  • Harold Mattingly, Edward Allen Sydenham, Carol H. V. Sutherland: Roman Imperial Coinage. T. IV, cz. 3. London: Spink and Son Ltd., 1949, s. 65–66, 104–105. OCLC 222487984. (ang.)
  • Markus Peter. Ein Antoninianus des Pacatianus aus Kaiseraugst. „Schweizer Münzblätter”. 178, s. 34nn, 1995 (niem.). 
  • William Smith: A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. T. 3. Boston: Little, Brown and Co., 1867, s. 76. (ang.)
  • Słownik cesarzy rzymskich. Redakcja Jan Prostko-Prostyński. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2001. ISBN 83-7177-185-1.
  • „L'Année épigraphique”. 21, 1965 (fr.). 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]