Pieter Menten

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
16 maja 1977: Pieter Menten (przed procesem przeciwko niemu)

Pieter Nicolaas Menten znany również jako Johann Peter Menten, Peter Nicolaus Menten (ur. 26 maja 1899 w Amsterdamie[1] lub Rotterdamie[2], zm. 14 listopada 1987 w Loosdrecht w Holandii[3]) – holenderski przedsiębiorca i kolekcjoner dzieł sztuki. Zbrodniarz wojenny, jako sprawca morderstw na Żydach i zaboru ich mienia dokonanych w lecie 1941 na inteligencji polskiej. Był szóstym na liście najbogatszych Holendrów, majątek swój zgromadził dzięki grabieży wojennej głównie z terenu Polski.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

W wyniku afery upadłościowej mającej miejsce w Gdańsku był poszukiwany przez policję, w 1923 schronił się we Lwowie[2] gdzie został rok później aresztowany. Po zwolnieniu osiadł we Lwowie i trudnił się handlem, szczególnie obracając się w kręgu handlarzy antykami. Od 1937 miał obywatelstwo polskie[2]. Kupił w Polsce majątek ziemski zlokalizowany we wsi Sopot koło Stryja. Wyrobił sobie tutaj renomę cwaniaka i oszusta, jednak mimo tego posiadał we Lwowie szerokie kontakty wśród ważnych osób w mieście. Bardzo dobrze był obeznany ze zbiorami sztuki wielu lwowskich kolekcjonerów, w tym hr. Włodzimierza Dzieduszyckiego, bywał w domach zamordowanych później prof. Tadeusza Ostrowskiego, prof. Jana Greka, czy premiera Kazimierza Bartla. Podawał się za konsula holenderskiego, mimo że faktycznie konsulem był jego brat Dirk Menten. W krótkim czasie opanował język polski i ukraiński, a polskie służby specjalne podejrzewały go o szpiegostwo[2].

Menten w mundurze SS-Totenkopfverbände, 1941

Po sowieckiej agresji na Polskę przeniósł się w grudniu do Krakowa, a następnie powrócił na krótko do Holandii. Po powrocie w 1940 roku podjął z własnej inicjatywy współpracę z nazistami, oferując im swoje usługi. Był właścicielem łuszczarni ryżu Oryza w Krakowie-Bieżanowie, handlował dziełami sztuki oraz sprawował funkcję treuhandera (powiernika), komisarycznego zarządcy antykwariatów pożydowskich w Krakowie. W Krakowie mieszkał przy ul. Grottgera 12. W lecie 1941, podczas zajęcia przez Niemców Lwowa, był tłumaczem w Einsatzkommando dowodzonego przez Schöngartha. Jest współodpowiedzialny za rabunki dzieł sztuki z mieszkań zamordowanych profesorów lwowskich oraz wywóz z Polski (Generalnego Gubernatorstwa) w 1943 do Holandii trzech (lub czterech[2]) wagonów dzieł sztuki, w tym zbiorów prof. Tadeusza Ostrowskiego. Zrabowane podczas okupacji we Lwowie dzieła wysyłał też do Krakowa i sprzedawał na terenie okupowanej Polski[2]. Władze hitlerowskie podejrzewały go i współpracujących z nim esesmanów o sprzedaż dzieł na własną rękę ("plądrowanie i rabunek we Lwowie"), w latach 1942-43 prowadzone było śledztwo, które jednak zapewne za sprawą protekcji wysoko postawionego Eberharda Schöngartha nie przyniosło rezultatów. Po powieszeniu w 1946 Schöngartha przez Anglików wdzięczny Menten utrzymywał jego córkę[2].

Po zakończeniu II wojny światowej Menten został już 16 maja 1945 aresztowany przez władze holenderskie, ale niemal natychmiast wypuszczono go ponownie na wolność z powodu braku wystarczających dowodów winy. 12 października 1950 strona Polska wystąpiła o ekstradycję Mentena, ale nie zgodziły się na to władze holenderskie. Milczały one również, gdy wskazywano na protokoły z mordu Żydów lwowskich, w co Menten także był zamieszany[2].

Menten po wojnie działał w biznesie, był też znanym kolekcjonerem sztuki. Jego 40-pokojowa[4] posiadłość pełna była dzieł malarzy takich jak np. Nicolaes Maes, Francisco Goya, Jan Sluyters. Bezczynność władz holenderskich została przerwana dopiero w 1976 gdy telewizja publiczna wyemitowała film dokumentalny, w którym świadkowie obciążali go jednoznacznie odpowiedzialnością. Po wydaniu nakazu aresztowania i zatrzymaniu Mentena w szwajcarskim hotelu gdzie się ukrywał, postawiono mu zarzuty. Jesienią 1977 rozpoczął się proces zakończony uniewinnieniem od zarzutu mordu Żydów w Uryczu, ale skazaniem na 15 lat więzienia za udział w mordzie 20-30 Żydów w Podhorcach koło Lwowa. Akt oskarżenia nie zawierał najmniejszej wzmianki o udziale w mordzie polskich profesorów ze Lwowa. Pieter Menten karę odbył tylko w wymiarze 8 lat pozbawienia wolności, został zwolniony za dobre sprawowanie w 1985, dwa lata później zmarł w domu opieki w Holandii[5]. Ogromny majątek zgromadzony przez Mententa za życia (w tym niespieniężone dzieła sztuki), nie został nigdy rewindykowany i zwrócony rodzinom pomordowanych[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Pieter Menten - The "Looting Dutchman" (ang.). holocaustresearchproject.org. [dostęp 2016-08-30].
  2. a b c d e f g h Wiesław Budzyński: Miasto Lwów. Warszawa: Świat Książki, 2014, s. 328. ISBN 978-83-7943-727-6. (pol.)
  3. AP: Pieter Menten Dies; Nazi War Criminal Was Collector of Art. nytimes.com, 16 listopada 1987. [dostęp 2016-08-30].
  4. Pieter Menten Dies; Nazi War Criminal Was Collector of Art. November 16, 1987. [dostęp 28 lutego 2018].
  5. Pieter Menten Dies; Nazi War Criminal Was Collector of Art. November 16, 1987. [dostęp 28 lutego 2018].
  6. NAZIS. The Collector: Art and SS. Time, 20 December 1976. [dostęp 27 lutego 2018].