Podmiot prawa międzynarodowego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

W prawie międzynarodowym podmiotem prawa międzynarodowego jest ten, kto bezpośrednio z norm prawa międzynarodowego wywodzi swoje prawa i obowiązki.

Elementy definicji[edytuj]

Definicja podmiotu prawa międzynarodowego nie została unormowana przez akty prawa międzynarodowego, toteż rozpatrywana jest jedynie w sferze doktrynalnej. Zwraca się uwagę na dwa elementy:

  • zdolność prawną (prawnomiędzynarodową), rozumianą jako możliwość posiadania praw i obowiązków międzynarodowych,
  • zdolność do czynności prawnych (prawnomiędzynarodowych), rozumianą jako możliwość nabywania praw i zaciągania zobowiązań międzynarodowych poprzez własne działanie.

Atrybuty[edytuj]

Podmioty prawa międzynarodowego posiadają następujące atrybuty:

  • ius tractatuum (ius contrahendi) – zdolność zawierania umów międzynarodowych. W ramach ius tractatuum upatruje się także zdolności uczestniczenia w organizacjach międzynarodowych, jako że tworzone są one właśnie na mocy umów międzynarodowych,
  • ius legationis – zdolność uczestniczenia w stosunkach dyplomatycznych, czyli przyjmowania (legacja bierna) i wysyłania (legacja czynna) przedstawicieli dyplomatycznych innych podmiotów,
  • ius standi – zdolność występowania z roszczeniami, ale też odpowiedzialność wobec prawa międzynarodowego.

Podział podmiotów[edytuj]

Podmioty prawa międzynarodowego można podzielić na:

  • pierwotne, będące podmiotami przez sam fakt istnienia oraz wtórne (pochodne), których podmiotowość wynika z uznania ich przez podmioty pierwotne;
  • pełne, posiadające wszelkie możliwe kompetencje prawnomiędzynarodowe i niepełne, których zakres podmiotowości ograniczony jest do określonych czynności;
  • suwerenne, podejmujące decyzje całkowicie samodzielnie i niezależnie oraz niesuwerenne, których decyzja zależy przynajmniej częściowo od innych podmiotów.

Rodzaje podmiotów[edytuj]

Za podmioty prawa międzynarodowego uznawane są:

Państwa[edytuj]

Państwa jako jedyne są podmiotami pierwotnymi, pełnymi i suwerennymi. Do tej kategorii należy zaliczyć także minipaństwa. Tych ostatnich nie można zaliczyć do kategorii niesuwerennych organizacji terytorialnych na gruncie klasycznej definicji państwa, która zakłada istnienie: władzy, terytorium (bez względu na jego obszar), ludności i zdolności do utrzymywania kontaktów międzynarodowych. Bezsprzecznym argumentem przemawiającym za zaliczeniem ich do kategorii państw, i zarazem przyznania podmiotowości prawnomiędzynarodowej, jest fakt przyjęcia do ONZ, do której mogą należeć tylko państwa[1] (przyjęcie do ONZ jest dowodem uznania za państwo, choć państwa nie mają obowiązku należenia do tej organizacji).

Przeczytaj również: Lista państw świata

Suwerenne podmioty bezterytorialne[edytuj]

Istnieją również suwerenne podmioty prawa międzynarodowego, które mają cechy państwa takie jak: władze, uznanie międzynarodowe i stosunki dyplomatyczne z państwami na poziomie ambasad, lecz nie posiadają własnego terytorium a dysponują terytorium danego państwa lub posiadłościami eksterytorialnymi[2].

  • Flag of the Vatican City.svg Stolica Apostolska – jest podmiotem sui generis (łac. "szczególnego rodzaju"). Z punktu widzenia ustrojowego Stolica Apostolska jest podmiotem bezterytorialnym, który sprawuje zwierzchnictwo nad Watykanem (i dysponuje jego terytorium), który – jako państwo – także może być traktowany jako podmiot prawa międzynarodowego. Na płaszczyźnie międzynarodowej najczęściej występuje Stolica Apostolska – zazwyczaj pod taką nazwą utrzymuje ona stosunki dyplomatyczne i zawiera umowy międzynarodowe[3]. Nie wyklucza to jednak zaciągania zobowiązań jako Watykan (Państwo Watykańskie), co czasem też ma miejsce (np. przy umowach pocztowych i telekomunikacyjnych). Niezależnie jednak od tego, pod jaką nazwą dane zobowiązanie zostaje zaciągnięte, przyjmuje się, że jest ono wiążące tak dla Stolicy Apostolskiej, jak i Watykanu. Z tego powodu w zakresie stosunków międzynarodowych ich podmiotowość nie jest wyraźnie rozdzielana, a często jest wręcz postrzegana w sposób tożsamy[4][5][6][7].
  • Flag of the Sovereign Military Order of Malta.svg Suwerenny Zakon Maltański – utrzymujący stosunki dyplomatyczne ze 104 państwami na poziomie ambasad (np. z Polską od 1990), posiada nieruchomości eksterytorialne – 2 we Włoszech (Rzym) i 1 na Malcie (Birgu).

Specyficzny status posiada:

  • Flag of the ICRC (with full logo).svg Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża - ma on status obserwatora w ONZ, oraz - jako organizacja neutralna - prowadzi też mediacje z rządami (mimo że formalnie nie utrzymuje z nimi kontaktów dyplomatycznych) na temat wymiany jeńców a także zawarł porozumienia z niektórymi organizacjami i instytucjami międzynarodowymi działającymi na polu humanitarnym[8].

Unia Europejska[edytuj]

Flag of Europe.svg Unia Europejska jest organizmem sui generis ("szczególnego rodzaju")[9] w stosunkach międzynarodowych. Do grudnia 2009 r. UE stanowiła kombinację struktur ponadnarodowych (ponadpaństwowych, uwspólnotowionych) oraz międzyrządowych (międzynarodowych). Traktat lizboński zlikwidował podział Unii na filary, nadał jej osobowość prawną i podmiotowość prawnomiędzynarodową. Wśród teoretyków prawa, politologii i stosunków międzynarodowych trwa jednak nadal spór czym dokładnie jest Unia Europejska – czy jest to nadal organizacja międzynarodowa, czy już de facto konfederacja (związek państw), lub nawet państwo federalne – co sytuowałoby ją w grupie państw, a zatem suwerennych podmiotów prawa międzynarodowego[10][11][12][13], czy wreszcie "konfederacją zarządzaną po części na sposób federacyjny[14]. Traktat Lizboński wskazuje na przyjęcie tych dwóch ostatnich rozwiązań.

Pozostałe[edytuj]

uznanie za stronę walczącą wymaga łącznego spełnienia następujących wymogów:
    • należy sprawować władzę nad określonym terytorium,
    • należy posiadać władzę, będącą w stanie utrzymywać stosunki dyplomatyczne,
    • należy przestrzegać konwencji i praw wojennych;
niespełnianie któregoś z powyższych warunków wyklucza możliwość uznania za stronę walczącą. Partyzanci i strony walczące (również narody) sprawujące władzę nad danym terytorium mogą dążyć do utworzenia tam państwa – do tego czasu określa się je jako państwa in statu nascendi (łac. w trakcie powstawania, rodzenia),
  • narody – według art. 1 Karty Narodów Zjednoczonych narody mają prawo do samostanowienia, tym samym mogą być podmiotami prawa międzynarodowego niezależnie od tego, czy dążą do utworzenia państwa (np. Polska i Czechy w 1917–1918),
  • osoby fizyczne i prawne – jednak ich podmiotowość prawnomiędzynarodowa budzi wiele wątpliwości, często uważa się je co najwyżej za beneficjentów praw przewidzianych w niektórych umowach międzynarodowych.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Podobnie tylko państwa mogą toczyć spory przed MTS (Państwo jako podmiot prawa międzynarodowego)
  2. Jarosław Sozański Prawo traktatów, zarys współczesny Warszawa - Poznań 2008, s. 36
  3. Protokół z XXXIX posiedzenia KSNG – wyjaśnienia polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych dotyczące użycia nazw Państwo Watykańskie i Stolica Apostolska.
  4. Jan Białocerkiewicz: Prawo międzynarodowe publiczne, zarys wykładu. Toruń: Wydawnictwo TNOiK, 2007, s. 141-143. ISBN 978-83-7285-330-1.
  5. Lech Antonowicz: Podręcznik prawa międzynarodowego. Warszawa: Wydawnictwo LexisNexis, 2003, s. 81-82. ISBN 83-7334-233-8.
  6. Remigiusz Bierzanek, Janusz Symonides: Prawo międzynarodowe publiczne. Warszawa: Wydawnictwo LexisNexis, 2003, s. 135-136. ISBN 83-7334-069-6.
  7. Wojciech Góralczyk, Stefan Sawicki: Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie. Warszawa: Wydawnictwo LexisNexis, 2003, s. 141. ISBN 83-7334-168-4.
  8. Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych - z upoważnienia ministra - na zapytanie nr 1798 w sprawie statusu i działalności Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża
  9. Ł. Demel "Unia Europejska jako struktura sur generis", Czasopismo Naukowe Euro-Limes Katedra Studiów Europejskich Akademii Ekonomicznej w Krakowie nr 1(4) z 2004 r
  10. Paweł Janusz Borkowski, "Federalizm a budowanie jedności Europy", „Studia Europejskie” 2006, nr 2, s. 90-91
  11. Jan W. Tkaczyński, "Między unitaryzmem a federalizmem. Unia Europejska w świetle doświadczeń ustrojowych Republiki Federalnej Niemiec", Kraków 1998, s. 178.
  12. Stanisław Konopacki, "Dylematy federalizmu europejskiego", „Studia Europejskie” 1998, nr 4, s. 77-78
  13. Andre Glucksmann, Dominique Moïsi, Gesine Schwan, Hans-Dietrich Genscher, Juraj Chmiel, Cornelius Ochmann, Mark Francois, Günter Pleuger, Guy Verhofstadt, Günter Verheugen, Martin Pollack: Federacja Europejska. Wprost, nr 1/2/2010. [dostęp 15 lutego 2011]
  14. Philippe de Schoutheete: Europa dla wszystkich.... Wyd: PAI Interpress, 1997, s.26