Powstanie sipajów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Powstanie sipajów
brytyjskie wojny kolonialne
ilustracja
Czas 10 maja 18578 lipca 1859
Miejsce Północne Indie, głównie Bengal
Terytorium Północne Indie, głównie Bengal
Przyczyna niezadowolenie z kolonializmu brytyjskiego
Wynik zwycięstwo Brytyjczyków, likwidacja Kompanii Wschodnioindyjskiej
Strony konfliktu
Imperium brytyjskie
Kompania Wschodnioindyjska
Nepal
lokalni książęta indyjscy
Sipajowie
Dowódcy
George Anson
Patrick Grant
Colin Campbell
Jung Bahadar Runa
Bahadur Shah II
Nana Sahib
Tatya Tope
Lakszmi Bai
Bergum Hazrat Mahal
Birjis Qadr
brak współrzędnych
Drzeworyt, przedstawiający tłumienie powstania przez wojska brytyjskie.

Powstanie sipajów (ang. Great Mutiny, zwłaszcza w historiografii indyjskiej; także ang. Sepoy Mutiny) lub Pierwsza indyjska wojna o niepodległość (hindi १८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम) – masowe antybrytyjskie wystąpienia zbrojne w Indiach w latach 1857–1859.

Przyczyny[edytuj | edytuj kod]

Od początku istnienia Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska werbowała żołnierzy do swych wojsk piechoty wśród miejscowych plemion, głównie Gurkhów i Sikhów. Zwano ich sipajami (miejscowi), przy czym oficerami byli wyłącznie Anglicy. Powodowało to niejednokrotnie wzajemne konflikty. Sporadyczne bunty zdarzały się już wcześniej, jednak były one przez Anglików ignorowane[1][2].

Dodatkowym powodem rewolty było nieliczenie się Brytyjczyków z wierzeniami i obyczajami ludności. Głoszono, że hinduscy żołnierze będą zmuszani do zagranicznej służby, przez co straciliby swoją przynależność kastową[3][4]. Problem stanowił również tłuszcz wołowy lub wieprzowy i on stał się głównym powodem wybuchu powstania. Krowy są dla hinduistów zwierzętami świętymi, zaś dla muzułmanów świnie są nieczyste, toteż używanie nabojów okręconych papierem nasączonym takim tłuszczem (żołnierze przed wystrzeleniem musieli odgryzać kapsel papierowego naboju) było dla jednych i drugich naruszeniem przepisów religijnych i groziło utratą kasty i staniem się pariasem[5].

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Wieszanie dwóch uczestników rebelii w 1857. Fotografia autorstwa Felice Beato.

11 maja 1857 dwa pułki sipajów zbuntowały się w mieście Meerut. Powstanie szybko, w ciągu ok. 2 tygodni, rozszerzyło się na większość północnych Indii, czemu nie mogły zapobiec słabe siły brytyjskie liczące (w całych Indiach) ok. 45 tys. ludzi (sipajów było ok. 230 tys., choć nie wszyscy dołączyli do rebeliantów). Dowództwo nad powstańcami objął Nana Sahib; spośród ważnych ośrodków zajęli oni, przy wsparciu cywilów, Delhi[6], oblegali także Lakhnau i Kanpur.

Brytyjczyków w tłumieniu powstania wsparli lokalni książęta indyjscy, zainteresowani podtrzymaniem swojej władzy, a także król Nepalu; po ściągnięciu posiłków z Bliskiego Wschodu i metropolii, Anglicy rozpoczęli tłumienie powstania, poczynając od Pendżabu. Delhi broniło się 14 tygodni, ale zostało zdobyte 20 października 1857; Lucknow – pół roku później, 14 marca 1858[6]. Po oswobodzeniu stolicy, Kanpuru i Lakhnau wojsko wyruszyło w marcu 1858 r. z Bombaju przeciwko ufortyfikowanemu miastu Dźhansi (które zostało zajęte przez Anglików dopiero w 1858 r.). Przywódcami powstania byli tu wybitny hinduski przywódca Tatya Tope oraz potężna rani Lakszmi Bai, panująca w Dźhansi[7]. Po bitwie pod Kalpi Anglicy pokonali dzielnie walczące wojska rani[8]. Brutalne tłumienie powstań w innych prowincjach zajęło jeszcze rok[6]. Dopiero 8 lipca 1859 r. gubernator Lord Canning stwierdził, że bunt został stłumiony[9].

Rewolta ograniczona była do północnej części kraju, przede wszystkim Bengalu. Z tego powodu powstanie nie miało większych szans powodzenia. Na skutek wewnętrznych waśni mieszkańcy innych terytoriów nie byli gotowi do wystąpienia przeciwko Brytyjczykom[10][11][12].

Skutki[edytuj | edytuj kod]

Koszty rebelii okazały się dla Indii bardzo wysokie. Zginęło wiele tysięcy ludzi, zniszczone zostały miasta i wioski. Dla samych Anglików bunt był sporym szokiem. Kompania Wschodnioindyjska zapewniała pracę i dobrobyt dużej liczbie zarówno Anglików, jak i Hindusów. 2 sierpnia 1858 r. proklamacja królewska ogłosiła, że odtąd władzę nad Indiami będzie sprawowała Korona brytyjska[13]. Skutkiem powstania było również zlikwidowanie Kompanii Wschodnioindyjskiej w 1858 r.[14] Zwiększono liczbę oddziałów angielskich, a hinduskie zredukowano (Sipajowie mogli co najwyżej dwukrotnie przewyższać liczbą brytyjskich żołnierzy)[15].

Wizje artystyczne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. James Lunt: From Sepoy to Subedar: Being the Life and Adventures of Subedar Sita Ram, a Native Officer of the Bengal Army. Londyn: 1988, s. 172.
  2. Christopher Alan Bayly: The Raj: India and the British 1600-1947. Londyn: 1990, s. 84-86.
  3. Sekhara Bandyopadhyay: From Plassey to Partition: A History of Modern India. Nowe Delhi: 2004, s. 171.
  4. Ayesha Jalal, Bose Sugata: Modern South Asia: History, Culture, Political Economy. Londyn: 2004, s. 253.
  5. Zygmunt Rynkiewicz, Leksykon bitew świata. Warszawa: 2004, s. 215-216.
  6. a b c Indyjskie powstanie 1857-59. W: Mała encyklopedia wojskowa. T. 1. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1967, s. 549.
  7. Judith M. Brown: Modern India: The Origins of an Asian Democracy. Oksford: 1994, s. 480.
  8. Michael Edwardes: Red Year. Londyn: 1975, s. 120-121.
  9. Harold E. Raugh: The Victorians at War, 1815-1914: An Encyclopedia of British Military History. Santa Barbara: 2004, s. 181. (ang.)
  10. Madhav Vittal Kamath: Lessons from 1857 (ang.). News Today. [dostęp 2019-12-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-24)].
  11. R.C. Majumdar: Sepoy Mutiny and Revolt of 1857. Kalkuta: 1963, s. 23-31.
  12. Saul David: The Indian Mutiny: 1857. Londyn: 2003, s. 528.
  13. Stanley Wolpert: A New History of India. Oksford: 1989, s. 239-240.
  14. Powstanie sipajów – bunt w obronie świętych krów (pol.). polskieradio.pl. [dostęp 2016-05-19].
  15. Philip Mason: A Matter of Honour: An Account of the Indian Army. Londyn: 1974, s. 319.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sekhara Bandyopadhyay: From Plassey to Partition: A History of Modern India. Nowe Delhi: Orient Longman, 2004. ISBN 978-81-250-2596-2. (ang.)
  • Christopher Alan Bayly: The Raj: India and the British 1600-1947. Londyn: National Portrait Gallery Publ., 1990. (ang.)
  • Judith M. Brown: Modern India: The Origins of an Asian Democracy. Wyd. 2. Oksford: Oxford University Press, 1994. ISBN 978-0-19-873113-9. (ang.)
  • Saul David: The Indian Mutiny: 1857. Londyn: Penguin Books, 2003. ISBN 978-0-14-100554-6. (ang.)
  • Michael Edwardes: Red Year. Londyn: Sphere Books, 1975, s. 120-121. (ang.)
  • Ayesha Jalal, Bose Sugata: Modern South Asia: History, Culture, Political Economy. Wyd. 2. Londyn: Routledge, 2004. ISBN 978-0-415-30787-1. (ang.)
  • James Lunt: From Sepoy to Subedar: Being the Life and Adventures of Subedar Sita Ram, a Native Officer of the Bengal Army. Wyd. 3. Londyn: Pan Macmillan, 1988. ISBN 0-333-45672-6. (ang.)
  • R.C. Majumdar: Sepoy Mutiny and Revolt of 1857. Wyd. 2. Kalkuta: K. L. Mukhopadhyay, 1963, s. 23-31. (ang.)
  • Philip Mason: A Matter of Honour: An Account of the Indian Army. Londyn: Jonathan Cape Ltd., 1974, s. 319. ISBN 0-333-41837-9. (ang.)
  • Harold E. Raugh: The Victorians at War, 1815-1914: An Encyclopedia of British Military History. Santa Barbara: ABC-CLIO, 2004, s. 181. ISBN 1-57607-925-2. (ang.)
  • Zygmunt Ryniewicz: Leksykon bitew świata. Warszawa: Almapress, 2004. ISBN 978-83-7020-379-5.
  • Stanley Wolpert: A New History of India. Wyd. 3. Oksford: Oxford University Press, 1989. ISBN 0-19-505637-X. (ang.)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]