Prusznik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Prusznik
Ilustracja
Ceanothus foliosus
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

różopodobne

Rząd

różowce

Rodzina

szakłakowate

Rodzaj

prusznik

Nazwa systematyczna
Ceanothus Linnaeus
Sp. Pl. 195. 1 Mai 1753[3]
Typ nomenklatoryczny

C. americanus L.[3]

Synonimy
  • Forrestia Raf.[4]
Ceanothus greggii

Prusznik (Ceanothus L.) – rodzaj roślin z rodziny szakłakowatych (Rhamnaceae). Obejmuje 58[5], 59[4] do 62[6] gatunków (różne liczby zaliczanych tu gatunków wynikają głównie z różnej liczby włączanych taksonów pochodzenia mieszańcowego powstających bardzo łatwo w obrębie tego rodzaju zarówno w naturze, jak i w uprawie)[7]. Zasięg rodzaju obejmuje niemal całą Amerykę Północną od Panamy do Kanady[5][4], brak tych roślin na Antylach, na Alasce, w północnych terytoriach i niektórych prowincjach Kanady (w tym m.in. na Nowej Fundlandii i Labradorze oraz w Nowej Szkocji)[4]. Centrum zróżnicowania stanowią Stany Zjednoczone, gdzie rośnie ich 51 gatunków, przy czym 42 to endemity kalifornijskiej prowincji florystycznej, a tylko trzy występują wyłącznie na wschód od Gór Skalistych[5].

Wiele gatunków uprawianych jest jako mało wymagające w stosunku do gleby rośliny ozdobne[8]. Cenione są z powodu swych efektownych, niebieskich kwiatostanów. Wyselekcjonowano ponad 200 odmian uprawnych w obrębie tego rodzaju, w tym uznawane za najpiękniejsze rośliny kwitnące na niebiesko w ogrodach[7][9]. Popularne są w uprawie w Europie Zachodniej, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii. W Polsce uprawiane są bardzo rzadko, głównie gatunki najbardziej mrozoodporne: prusznik amerykański, jajolistny i blady Ceanothus × pallidus[9]. Liście prusznika amerykańskiego stosowane były przez Indian do sporządzania naparów, podobnie jako zamiennik herbaty stosowane były przez wojska walczące w czasie wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych[7][8]. Wykorzystywano je także w ziołolecznictwie[7].

Naukowa nazwa rodzajowa pochodzi od greckiej nazwy keanothus, użytej przez Dioskurydesa dla niezidentyfikowanej, kolczastej rośliny[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Ceanothus griseus
Ceanothus herbaceus
Pokrój
Krzewy osiągające różną wysokość, od płożących po prosto wzniesione[9][8], rzadko także niewielkie drzewa do 7 m wysokości[8]. Często cierniste[8]. Pąki okryte łuskami[5].
Liście
Zimozielone lub opadające zimą, skrętoległe, rzadziej naprzeciwległe[8][10][9], czasem na krótkopędach skupione w pęczki[5]. Przylistki obecne[5]. Blaszka osiąga zwykle od 2 do 8 cm, rzadziej bywa dłuższa[9], jest płytko ząbkowana[8]. Użyłkowanie pierzaste lub z nasady blaszki odchodzą trzy główne wiązki[8].
Kwiaty
Obupłciowe[8], drobne[9], skupione po kilka w wierzchotkowate baldaszki tworzące złożone grona i baldachy[10]. Hypancjum płytkie, miseczkowate do półkulistego[10] o średnicy do 5 mm[5]. Działek kielicha jest 5, są one barwne (białe, niebieskie, fioletowe do różowych[5]), i zwykle zaostrzone[8], zagięte do wewnątrz lub rzadziej rozpostarte[5]. Płatki korony w liczbie pięciu (u C. jepsonii zwykle 6[5]) są kapturkowate, białe, różowe do niebieskich (ten ostatni to kolor wyjątkowy wśród szakłakowatych)[10][8]. Pręcików jest pięć[8] lub 6[5], wyrastają naprzeciw płatków, a ich nitki są spłaszczone[8]. Zalążnia wpół dolna, trój- lub czterokomorowa, otoczona pierścieniem dysku miodnikowego[10]. Szyjki słupka trzy (u C. jepsonii cztery) zrośnięte u nasady[5].
Owoce
Drobne[9] torebki okryte skórzastą owocnią[5], otwierające się gwałtownie[10] trzema klapami[8] i zawierające 3–4 nasiona. Nasiona u niektórych gatunków z okazałym elajosomem[10].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rośliny drzewiaste o kwiatach miododajnych[9] zapylanych przez pszczoły i muchówki[8]. Kwitnienie następuje w ciągu lata, ale u niektórych gatunków trwa długo, nawet do października[9]. Owoce gwałtownie otwierając klapy rozrzucają nasiona wykorzystując mechanizm balistyczny. Nasiona zaopatrzone w elajosom rozprzestrzeniane są także przez mrówki[10]. Gatunki z podrodzaju Cerastes rozprzestrzeniają się tylko z nasion, ale te z podrodzaju Ceanothus często tworzą odrosty korzeniowe[5].

Pruszniki stanowią częsty i nierzadko dominujący składnik chaparralu[7][8][5] oraz podszytu w lasach[5]. Rosną na różnych siedliskach[5], w tym zasiedlają nagie gleby na stokach, a ułatwia im to obecność na korzeniach brodawek korzeniowych, w których żyją promieniowce z rodzaju Frankia, mające zdolność asymilowania wolnego (atmosferycznego) azotu[8][5]. Niektóre gatunki przywiązane są do siedlisk powstających na serpentynitach lub gabro[5].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Ceanothus maritimus
Ceanothus prostratus

Jeden z rodzajów z rodziny szakłakowatych (Rhamnaceae). Ma niejasną pozycję systematyczną w obrębie podrodziny Ziziphoideae Luersson[2]. Największe różnicowanie w obrębie rodzaju nastąpiło w ciągu ostatnich 6 milionów lat, przy czym następowało, zanim Kalifornia znalazła się pod wpływem klimatu śródziemnomorskiego kształtującego siedliska współcześnie preferowane przez wiele gatunków z tego rodzaju[2].

W obrębie rodzaju wyróżnia się dwa podrodzaje[5]:

  • Ceanothus subg. Ceanothus – przylistki cienkie i opadające, liście skrętoległe o blaszkach zwykle cienkich, rzadziej skórzastych, kwiatostany zwykle groniaste, wiechowate, rzadko baldachokształtne.
  • Ceanothus subg. Cerastes – przylistki grube i trwałe, liście zwykle naprzeciwległe (skrętoległe tylko u C. verrucosus i C. megacarpus), kwiatostany zwykle baldachokształtne.
Wykaz gatunków według Plants of the World[4]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. a b c Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-12-15] (ang.).
  3. a b Ceanothus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-12-15].
  4. a b c d e Ceanothus L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. [dostęp 2019-12-15].
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Clifford L. Schmidt, Dieter H. Wilken: Ceanothus Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-12-14].
  6. Ceanothus. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-12-14].
  7. a b c d e David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 175. ISBN 978-1-107-11502-6.
  8. a b c d e f g h i j k l m n o p q Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 338. ISBN 0-333-73003-8.
  9. a b c d e f g h i j k l m n Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste C. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 81-83. ISBN 83-01-11074-0.
  10. a b c d e f g h K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. VI. Flowering Plants. Dicotyledons. Heidelberg: Springer, 2004, s. 324. ISBN 978-3-642-05714-4.
  11. a b Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 54, ISBN 978-83-62975-45-7.