Sęp brunatny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Sęp brunatny
Necrosyrtes monachus[1]
(Temminck, 1823)
Sęp brunatny
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd szponiaste
Rodzina jastrzębiowate
Podrodzina jastrzebie
Plemię Gypini
Rodzaj Necrosyrtes[2]
Gloger, 1841
Gatunek sęp brunatny
Synonimy
  • Cathartes monachus Temminck, 1823[3]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 CR pl.svg

Sęp brunatny[5], ścierwnik brunatny[6] (Necrosyrtes monachus) – gatunek padlinożernego ptaka z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae). Występuje na obszarze Afryki subsaharyjskiej.

Systematyka[edytuj]

Po raz pierwszy gatunek opisał Coenraad Jacob Temminck w 1823 na podstawie holotypu z Senegalu. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Cathartes monachus[3]. Obecnie (2016) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza sępa brunatnego w monotypowym rodzaju Necrosyrtes. IOC wyróżnia dwa podgatunki[7], jednak kwestia ich odrębności jest dyskusyjna. Ptaki należące do N. m. pileatus różnią się od przedstawicieli podgatunku nominatywnego jedynie rozmiarami, które wzrastają z zachodu na wschód i południe (ekoklina)[3].

Morfologia[edytuj]

Długość ciała 67–70 cm, masa ciała 1530–2600 g (średnio 2028 g), rozpiętość skrzydeł 170–182 cm[3]. Upierzenie głównie brązowe. Skóra z przodu i na wierchu głowy oraz z przodu szyi jest naga, kark i tył szyi porasta jedynie puch. Dziób cienki. U osobników młodocianych zwykle przód głowy jest niebieski, a wierzch i tył głowy porasta krótki, ciemnobrązowy (nie beżowy) puch[8].

Zasięg występowania[edytuj]

Sepy brunatne występują w Afryce subsaharyjskiej, od Senegalu i południowej Mauretanii na wschód poprzez południowy Niger i Czad po Sudan Południowy, Etiopię i zachodnią Somalię i dalej na południe po północną Namibię i Botswanę, następnie poprzez Zimbabwe po południowy Mozambik i północno-wschodnią Południową Afrykę[8].

Ekologia i zachowanie[edytuj]

Często sępy brunatne spotykane są w okolicach ludzkich osiedli, jednak występują również na otwartych terenach trawiastych, skrajach lasów, zadrzewionej sawannie, wzdłuż wybrzeży i na pustyniach. Odnotowywane były do 4000 m n.p.m., jednakże poniżej 1800 m n.p.m. występują najliczniej. Sępy brunatne są zwykle osiadłe, występuje dyspersja u ptaków poza sezonem rozrodczym i ptaków młodocianych; osobniki żyjące w strefie Sahelu wędrują w zależności od występowania opadów[8]. Sępy brunatne żywią się padliną, w tym małych ssaków i rybą, jajami innych ptaków, odchodami, odpadkami i owadami. Choć często jako pierwsze przylatują do padliny, są uległe w stosunku do innych sępów. Prawdopodobnie dlatego chętnie odwiedzają okolice siedlisk ludzkich, gdzie żerują na odpadkach – ponieważ większe sępy wykazują większy lęk przed człowiekiem[9].

Lęgi[edytuj]

Okres lęgowy w zachodniej Afryce i w Kenii okres lęgowy trwa cały rok, szczególnie nasilony jest od listopada do czerwca. W północno-wschodniej Afryce sezon lęgowy trwa głównie od października do czerwca, a w południowej Afryce – od maja do grudnia[8]. W zachodniej Afryce sępy brunatne gniazdują w półkoloniach w wysokich drzewach rozparcelowanych wokół wsi, jednakże w Afryce południowej gniazda są już dobrze zamaskowane, a sępy gniazdują samotnie. Ich gniazda mają formę platformy z patyków umieszczonej tuż przed piętrem koron. Obydwa ptaki z pary biorą udział w budowie gniazda. Zniesienie liczy jedno jajo, które jest wysiadywane przez około 51 dni. Młode przebywają w gnieździe od 3 do 4 miesięcy. W pełni opierzone młode przez kolejne pół roku nadal są jeszcze zależne od rodziców[9].

Status i zagrożenia[edytuj]

W latach 2004–2009 IUCN uznawało sępa brunatnego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern), w latach 2011 i 2012 uznano go za zagrożonego (EN, Endangered), zaś w 2015 zmieniono klasyfikację na krytycznie zagrożonego wyginięciem (CR, Critically Endangered). Według danych z 2015 roku, przez ostatnie 53 lata nastąpił gwałtowny spadek liczebności szacowany na 83% (64–93% zależnie od miejsca badania). Zagrożeniem dla tych sępów są głównie przypadkowe zatrucia, łapanie dla zastosowań w medycynie tradycyjnej i dla mięsa oraz tępienie. W Nigerii, według danych z 2013, 90% części sępów sprzedawanych do zastosowania w medycynie ludowej pochodziło od sępów brunatnych. Miejscami mięso tych sępów sprzedawane jest jako kurze. We wschodniej Afryce zagrożenie stanowią również zatrucia karbofuranem, który używany jest w przynętach mających otruć duże, drapieżne ssaki[8].

Przypisy

  1. Necrosyrtes monachus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Necrosyrtes. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2 stycznia 2011]
  3. a b c d A. C. Kemp, D. A. Christie: Hooded Vulture (Necrosyrtes monachus). W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2015. [dostęp 2015-01-07]. (ang.)
  4. Necrosyrtes monachus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  5. Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek, M. Kuziemko: Plemię: Gypini Blyth, 1851 (Wersja: 2016-02-21). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2016-10-25].
  6. P. Mielczarek, W. Cichocki. Polskie nazewnictwo ptaków świata. „Notatki Ornitologiczne”. Tom 40. Zeszyt specjalny, s. 43, 1999. ISSN 0550-0842. 
  7. Frank Gill & David Donsker: New World vultures, Secretarybird, kites, hawks & eagles. IOC World Bird List (v6.4), 22 października 2016. [dostęp 3 listopada 2016].
  8. a b c d e Hooded Vulture Necrosyrtes monachus. BirdLife International. [dostęp 3 listopada 2016].
  9. a b Necrosyrtes monachus. Global Raptor Information Network, 2 maja 2016.