Mozambik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: Mozambik – wyspa i miasto.
República de Moçambique
Republika Mozambiku
Flaga Mozambiku
Godło Mozambiku
Flaga Mozambiku Godło Mozambiku
Hymn: Patria Amada
Położenie Mozambiku
Język urzędowy portugalski
Stolica Maputo (dawniej Lourenço Marques)
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Filipe Nyusi
Szef rządu premier Carlos Agostinho do Rosário
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
36. na świecie
801 590 km²
13 000 km² (ok. 2%)
Liczba ludności (2009)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
54. na świecie
22,894,000
26 osób/km²
Bantu
Jednostka monetarna metical (MZM)
Niepodległość od Portugalii
25 czerwca 1975
Strefa czasowa UTC +2
Kod ISO 3166 MZ
Domena internetowa .mz
Kod samochodowy MOZ
Kod samolotowy C9
Kod telefoniczny +258
Mapa Mozambiku

Mozambik (port. Moçambique), Republika Mozambiku (port. República de Moçambique) – państwo położone w południowo-wschodniej Afryce. Graniczy z RPA, Suazi, Tanzanią, Malawi, Zimbabwe i Zambią.

Przez kilka wieków kolonia portugalska, w 1975 uzyskał niepodległość.

Ustrój polityczny[edytuj]

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Mozambiku.

Władzą ustawodawczą jest jednoizbowy parlament o 250 miejscach – Zgromadzenie Republiki. Urząd prezydenta obecnie sprawuje Filipe Nyusi z partii Front Wyzwolenia Mozambiku (FRELIMO). Zarówno wybory prezydenckie jak i parlamentarne odbywają się co 5 lat.

W ostatnich wyborach generalnych, które odbyły się 15 października 2014 zwyciężyła partia FRELIMO uzyskując 55,93% głosów i 144 miejsca w parlamencie[1].

  • święto narodowe: Dzień Niepodległości – 25 czerwca.
  • ustanowienie konstytucji: 30 listopada 1990.

Podział administracyjny[edytuj]

Mozambique Provinces numbered 300px.png

Pod względem administracyjnym Mozambik dzieli się na 11 prowincji:

  1. Cabo Delgado,
  2. Gaza,
  3. Inhambane,
  4. Manica,
  5. Maputo (stołeczna),
  6. Maputo,
  7. Nampula,
  8. Niasa,
  9. Sofala,
  10. Tete
  11. Zambezia.

Historia[edytuj]

Tereny współczesnego Mozambiku zasiedlili około I tysiąclecia p.n.e. Buszmeni. Od V wieku n.e. rozpoczęła się fala napływu ludów Bantu która zepchnęła Buszmenów na południe. Od wieku VIII na wybrzeżu utworzone zostały faktorie arabskie, perskie i indyjskie. Niektóre z takich ośrodków, rozwinęły się w duże miasta portowe. Mieszkańcy wybrzeża przeważnie wyznawali islam i należeli do kultury Suahili. Od XV wieku zachodnia część współczesnego Mozambiku została włączona do imperium Monomotapa ze współczesnego Zimbabwe[2]. Od końca XV wieku rozpoczęła się eksploracja portugalska. W 1609 roku Mozambik stał się kolonią portugalską, kolonialiści nie zdołali jednak podbić wnętrza kraju aż do końca XIX wieku. Od początków XX wieku miało miejsce systematyczne ograniczanie praw tubylców i ich marginalizacja na rzecz Portugalczyków. W 1930 roku Akt kolonialny przekształcił Mozambik w posiadłość zarządzaną przez metropolię, a w 1951 roku w prowincję zamorską[2].

Od połowy lat 50. zwiększyło się osadnictwo białych Portugalczyków. Na gruncie sprzeciwu wobec tego zaczął kształtować się ruch wyzwoleńczy. W 1962 roku utworzony został Front Wyzwolenia Mozambiku (FRELIMO). Rok później z tejże organizacji wyłamał się Afrykański Zjednoczony Front Ludowy, który w 1965 roku powołał Rewolucyjny Komitet Mozambiku. Niemniej jednak przewaga w ruchu niepodległościowym należała do FRELIMO które w 1964 roku rozpoczęło antyportugalską wojnę partyzancką[2]. Rebelia wsparta została przez Tanzanię, Algierię, Zjednoczoną Republikę Arabską, Zambię i kraje socjalistyczne. Krwawe tłumienia powstania przyczyniły się do masowej emigracji Mozambijczyków do państw ościennych, głównie Tanzanii i Zambii[2]. Do 1974 roku FRELIMO przejęło kontrolę nad 1/3 kraju a na wyzwolonych obszarach tworzyło lokalną administrację. Po rewolucji goździków w Portugalii, rząd rewolucyjny zapowiedział przyznanie Mozambikowi niepodległości[2].

W 1975 roku Mozambik stał się niepodległą republiką. W tym samym roku armia portugalska i siły FRELIMO stłumiły powstanie portugalskich osadników którzy niechętnie przyjęli deklarację niepodległości. W następstwie nieudanej rebelii większość osadników opuściła kraj[2]. Pierwszym prezydentem i szefem rządu został Samora Machel. Rozpoczął on budowę socjalistycznego ustroju państwa[2]. Na gruncie budowy socjalizmu doszło do upaństwowienia ziemi, systemu edukacji i opieki zdrowotnej, zrównano też prawa kobiet i mężczyzn. Rząd popierał ruch narodowowyzwoleńczy z sąsiedniej Rodezji, wsparciem prezydenta cieszył się Afrykański Narodowy Związek Zimbabwe Roberta Mugabe a także Afrykański Kongres Narodowy zwalczający apartheid[3]. Reformy utrzymane w lewicowym stylu nie spodobały się części dotychczasowych członków Frontu. Wsparci przez rząd Rodezji dysydencie utworzyli w 1976 roku Narodowy Ruch Oporu Mozambiku (RENAMO) który rozpoczął antyrządową kampanię partyzancką[4][5]. Wybuch walk jedynie zradykalizował FRELIMO które w 1977 roku oficjalnie przyjęło doktrynę marksistowską i politycznie zbliżyło się do bloku wschodniego[6].

Siły partyzanckie w walce z rządem stosowały początkowo sabotaż gospodarczy i ataki na infrastrukturę, z czasem rozpoczęły ataki na miasta i wsie. Metodą zastraszenia społeczeństwa stosowaną przez RENAMO stały się masakry cywilów które stały się powszechne[5]. W 1984 roku Mozambik zrezygnował z popierania ruchów wyzwoleńczych w państwach ościennych na gruncie ugody Nkomati z rządem Republiki Południowej Afryki, która zobowiązała się w zamian wycofać swoje poparcie wobec RENAMO[3].

Do końca lat 80. działania RENAMO doprowadziły do co najmniej 100 tysięcy ofiar w ludziach i ucieczki z kraju miliona uchodźców[5]. Po transformacji ustrojowej Mozambiku w system wielopartyjny o wolnorynkowej gospodarce, RENAMO rozpoczęło z rządem rozmowy pokojowe. Porozumienie pokojowe podpisano w Rzymie pod egidą ONZ w 1992. Na jego mocy RENAMO przekształciło się w partię polityczną z Alfonsem Dhlakamą na czele. W 1994 lider partii wziął udział w pierwszych wolnych wyborach prezydenckich w Mozambiku. Przegrał jednak z kandydatem FRELIMO, Joaquimem Chissano (53,3% głosów), zdobywając 33,7% głosów poparcia. Od tego czasu FRELIMO sprawowała władzę na gruncie wielopartyjnym[7][7].

21 października 2013 RENAMO wypowiedziało układ pokojowy z 1992, po tym jak według RENAMO siły rządowe ostrzelały i zajęły bazę Sathunjira w regionie Gorongosa w prowincji Sofala, ok. 600 km na północ od stołecznego Maputo. W bazie przebywał lider ugrupowania Afonso Dhakama, lecz zdołał uciec spod ostrzału. Już wcześniej, bo w kwietniu i czerwcu 2013 dochodziło do starć między armią a RENAMO, a w atakach bojówki zginęło 11 żołnierzy i policjantów oraz sześciu cywilów[8]. Układ pokojowy wznowiono w 2014 roku[5].

Geografia[edytuj]

 Osobne artykuły: Geografia MozambikuMiasta w Mozambiku.
Tradycyjna łódź rybacka u wybrzeża północnego Mozambiku

Całkowita długość granic państwowych wynosi 4571 km, z tego z:

Długość linii brzegowej wynosi 2470 km

Najwyższy szczyt to Binga – 2436 m n.p.m.

Ważniejsze rzeki Mozambiku:

Główne produkty eksportowe:

Zasoby naturalne:

  • energia wodna
  • gaz ziemny
  • węgiel
  • minerały
  • drewno
  • ziemia uprawna

Demografia[edytuj]

 Osobny artykuł: Demografia Mozambiku.
Liczba ludności 22 894 000 (2009)
Ludność według wieku
0 – 14 lat 42,1% (płeć męska 3 634 173; płeć żeńska 3 725 396) (2003)
15 – 64 lat 55,3% (płeć męska 4 712 891; płeć żeńska 4 945 123) (2003)
ponad 64 lata 2,6% (płeć męska 189 778; płeć żeńska 271 905) (2003)
Przyrost naturalny 0.82% (2003)
Współczynnik urodzeń 38,2 urodzeń/1 000 ludności (2003)
Współczynnik zgonów 30,04 zgonów/1 000 ludności (2003)
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,03 mężczyzn/kobiet (2003)
poniżej 15 lat 0,98 mężczyzn/kobiet (2003)
15 – 64 lat 0,95 mężczyzn/kobiet (2003)
powyżej 64 lat 0,7 mężczyzn/kobiet (2003)
Umieralność noworodków
W całej populacji 199 zgonów/1 000 żywych urodzeń (2003)
płci męskiej 216,85 zgonów/1 000 żywych urodzeń (2003)
płci żeńskiej 180,61 zgonów/1 000 żywych urodzeń (2003)
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 31,3 lat (2003)
Mężczyzn 30,98 lat (2003)
Kobiet 31,63 lat (2003)
Rozrodczość 4,87 urodzonych dzieci/kobietę (2003)

Epidemia AIDS ma wpływ na nadumieralność, obniżenie średniego czasu przeżycia, zwiększenie śmiertelności niemowląt, przyrost naturalny, a także zmiany ilościowe w poszczególnych grupach wiekowych. HIV/AIDS – ludzie żyjący z HIV/AIDS: 1,1 mln (2001 szac.) HIV/AIDS – zgony: 60 000 (2001 szac.)

Alfabetyzm (% ludności >15 roku życia, która potrafi pisać i czytać):

  • całość ludności: 47,8% (2003), 40,1% (1995)
  • mężczyźni: 63,5% (2003), 57,7% (1995)
  • kobiety: 32,7% (2003), 23,3% (1995)

Struktura etniczna[9]:

Religia

 Osobny artykuł: Religia w Mozambiku.
 Osobny artykuł: Baptyści w Mozambiku.

Struktura religijna kraju[10][11]:

Siły zbrojne[edytuj]

Mozambik dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[12]. Uzbrojenie sił lądowych Mozambiku składało się w 2014 roku m.in. z 96 czołgów, 335 opancerzonych pojazdów bojowych, 102 zestawów artylerii holowanej oraz 12 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych, a marynarka wojenna dysponowała 8 okrętami obrony przybrzeża[12]. Mozambickie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. dwóch samolotów transportowych, czterech śmigłowców oraz dwóch śmigłowców szturmowych[12].

Wojska mozambickie w 2014 roku liczyły 11,2 tys. żołnierzy zawodowych (brak rezerwistów). Według rankingu Global Firepower (2014) mozambickie siły zbrojne stanowią 104. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 86 mln dolarów (USD)[12].

Zobacz też[edytuj]

  • Afric Simone - wokalista, autor takich piosenek jak Ramaya czy Hafanana
  • Eusébio da Silva Ferreira - portugalski piłkarz urodzony w stolicy Mozambiku, środkowy napastnik, nazywany „Czarną Panterą” lub „Czarną Perłą z Mozambiku”

Przypisy

  1. Mozambique News Agency AIM Reports (ang.). poptel.org.uk, 31 października 2014. [dostęp 2015-01-15].
  2. a b c d e f g Mozambik. Historia (pol.). encyklopedia.pwn.pl.
  3. a b Samora Machel (ang.). britannica.com.
  4. Frelimo (ang.). britannica.com.
  5. a b c d Renamo (ang.). britannica.com.
  6. Front Wyzwolenia Mozambiku (pol.). encyklopedia.pwn.pl.
  7. a b Elections in Mozambique (ang.). African Elections Database. [dostęp 2009-10-28].
  8. Mozambik: opozycja wypowiada porozumienie pokojowe (pol.). wp.pl, 21 października 2013. [dostęp 2013-10-28].
  9. Joshua Project "Mozambique – People Groups"
  10. CIA
  11. UNHCR
  12. a b c d Mozambique (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-09-10].

Linki zewnętrzne[edytuj]