Siedzuń sosnowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Siedzuń sosnowy
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo grzyby
Typ podstawczaki
Klasa pieczarniaki
Rząd żagwiowce
Rodzina siedzuniowate
Rodzaj siedzuń
Gatunek siedzuń sosnowy
Nazwa systematyczna
Sparassis crispa (Wulf.) Fr.
Syst. mycol. (Lundae) 1: 465 (1821)
Siedzuń sosnowy: drugie zdjęcie
Pomnik grzyba – siedzunia sosnowego – z Piotrkowic koło Tarnowa, który trafił do Księgi Rekordów Guinnessa.

Siedzuń sosnowy (Sparassis crispa (Wulf.) Fr.) – gatunek grzybów z rodziny siedzuniowatych (Sparassidaceae)[1].

Systematyka i nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Sparassidaceae, Polyporales, Incertae sedis, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].

Po raz pierwszy takson ten zdiagnozował w roku 1781 Franz Xaver von Wulfen nadając mu nazwę Clavaria crispa. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadał mu w roku 1821 Elias Fries, przenosząc go do rodzaju Sparassis[1].

Synonimy naukowe[2]:

  • Clavaria crispa Wulfen 1781
  • Clavaria crispa (Scop.) Sacc. 1910
  • Manina crispa Scop., 1772
  • Masseeola crispa (Wulfen) Kuntze 1891
  • Merisma crispum (Wulfen) Ehrenb. 1818
  • Sparassis crispa (Wulfen) Fr. 1821 var. crispa
  • Sparassis radicata Weir 1917

Nazwę polską podał Władysław Wojewoda w 1999 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też jako płaskosz sorokop, sorokop, sieduń, siedź, kozia broda kędzierzawa, kozia broda włoska, płaskorz, szmaciak, szmaciak gałęzisty, siedzuń borowy, strzępiak kędzierzawy[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Owocnik

Wysokość zazwyczaj 5–20 cm, szerokość 6-30 cm, ale bywa i większy, niekiedy osiąga nawet 6 kg (w 1711 roku w Turoszowie zostały znalezione przez leśnika dwa egzemplarze, z których większy ważył 20 kg i mierzył 2,55 metra[4]). Kształt nieregularnie kulisty, od grubej mięsistej bazy dzieli się na płatkowate, różnie pozrastane gałązki, mające po obu stronach hymenium. Płatki są mocno pofałdowane, z ząbkami na brzegach, dzięki czemu swoim wyglądem przypomina kalafior[5]. U młodych okazów owocnik jest białawy, później żółtawy, kremowy, ochrowy lub żółtobrązowy. Gałązki owocnika wyrastają z grubej, czarniawej podstawy trzonu, która często głęboko wrasta w podłoże[6].

Miąższ

Woskowaty, elastyczny, biały. Zapach przyjemny, smakiem przypomina orzechy[5].

Wysyp zarodników

Ochrowy. Zarodniki o średnicy 6–7 x 4–7 µm, krótkoelipsoidalne, gładkie, jasnożółte[5].

Występowanie i siedlisko[edytuj | edytuj kod]

W Polsce uznawany był za gatunek rzadki[7]. Znajduje się na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski. Ma status R – potencjalnie zagrożony z powodu ograniczonego zasięgu geograficznego i małych obszarów siedliskowych[8]. Znajduje się na listach gatunków zagrożonych także w Belgii, Estonii, Litwie, Norwegii, Łotwie[3]. Wbrew ustaleniom czerwonej listy w Polsce jest jednak dość częsty[9]. Do października 2014 r. podlegał ochronie prawnej, w nowej ustawie o ochronie grzybów nie podlega już ochronie.

Występuje w lasach iglastych i mieszanych. Rośnie na korzeniach drzew iglastych, zarówno martwych, jak i żywych. Najczęściej rośnie na korzeniach sosny, na świerku rzadko. Owocniki wyrastają u podstawy pnia. W ciągu roku wyrasta jeden owocnik. Na zaatakowanym drzewie owocniki pojawiają się również w następnych latach, nie w każdym roku, ale od czasu do czasu[10].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Grzyb jadalny, wykorzystywany np. do zup, ale też do smażenia i suszenia. Źle znosi transport, gdyż charakteryzuje się dużą łamliwością[5]. Jest saprotrofem lub pasożytem. W zaatakowanych przez niego drzewach pień gnije aż do wysokości 3 m i drzewo wydziela charakterystyczny zapach terpentyny[6].

W Polsce był od 1990 gatunkiem ściśle chronionym[11], od 9 października 2014 r. został wykreślony z listy gatunków grzybów chronionych[12].

Gatunki podobne[edytuj | edytuj kod]

W Polsce występuje również bardzo podobny siedzuń dębowy (Sparassis laminosa). Ma bardziej wyblakłe, szersze i bardziej listkowate zakończenia rozgałęzień[7].

Filatelistyka[edytuj | edytuj kod]

Poczta Polska wyemitowała 30 czerwca 1980 r. znaczek pocztowy przedstawiający siedzunia sosnowego o nominale 8 złotych. Autorem projektu znaczka był prof. Alojzy Balcerzak. Na znaczku grzyb został opisany jako szmaciak gałęzisty. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994 r.[13].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Index Fungorum (ang.). [dostęp 2013-11-12].
  2. Species Fungorum (ang.). [dostęp 2013-11-12].
  3. a b Władysław Wojewoda: Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003. ISBN 83-89648-09-1.
  4. Robert Hofrichter, Tajemnicze życie grzybów, 2017, ISBN 978-83-8123-041-4.
  5. a b c d Aurel Dermek: Grzyby. 1981. ISBN 83-217-2357-8.
  6. a b Pavol Škubla: Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007. ISBN 978-83-245-9550-1.
  7. a b Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL, 1985. ISBN 83-09-00714-0.
  8. Zbigniew Mirek: Red list of plants and fungi in Poland = Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany. Polish Academy of Sciences, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  9. Marek Snowarski: Grzyby. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010. ISBN 978-83-7073-776-4.
  10. Till R. Lohmeyer, Ute Kũnkele: Grzyby. Rozpoznawanie i zbieranie. Warszawa: 2006. ISBN 978-1-40547-937-0.
  11. Załączniki nr 1 i 2 do rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących grzybów objętych ochroną (Dz.U. z 2004 r. Nr 168, poz. 1765)
  12. Dz.U. z 2014 r. poz. 1409 – Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów
  13. Marek Jedziniak: Grzyby niejadalne pod ochroną (pol.). www.kzp.pl. [dostęp 2018-05-27].