Tarnów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Tarnów
Ratusz, Katedra, Budynek Wodociągów, Bima, Dworzec Główny, Pomnik Władysława Łokietka
Ratusz, Katedra, Budynek Wodociągów, Bima, Dworzec Główny, Pomnik Władysława Łokietka
Herb Flaga
Herb Tarnowa Flaga Tarnowa
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Prawa miejskie 7 marca 1330
Prezydent Ryszard Ścigała
Powierzchnia 72,38 km²
Wysokość 190–293[1] m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

112 478 Red Arrow Down.svg [2]
1564 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 14
Kod pocztowy 33-100 do 33-110
Tablice rejestracyjne KT
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Tarnów
Tarnów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tarnów
Tarnów
Ziemia 50°00′45″N 20°59′18″E/50,012500 20,988333Na mapach: 50°00′45″N 20°59′18″E/50,012500 20,988333
TERC
(TERYT)
1263011
SIMC 0981570
Urząd miejski
ul. Adama Mickiewicza 2
33-100 Tarnów
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Tarnów w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Tarnów w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Tarnów w Wikisłowniku
Strona internetowa

Tarnów (wymowa i) – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, w województwie małopolskim, leżące nad rzekami Białą i Dunajcem, o wielowiekowej historii sięgającej początkami czasów piastowskich. Wraz z uzyskaniem praw miejskich w 1330 r. stał się ważnym ośrodkiem w regionie. W latach 1975-1998 miasto było stolicą województwa tarnowskiego. Tarnów jest obecnie członkiem Związku Miast Polskich[3] i miastem centralnym aglomeracji tarnowskiej[4].

W obecnych granicach administracyjnych zajmuje powierzchnię 72,4 km², którą zamieszkuje 112 478 mieszkańców. Jest ważnym ośrodkiem turystycznym i kulturalnym województwa małopolskiego. Położony w płd.-wsch. części kraju, przy trasie komunikacyjnej E-40 i linii kolejowej, jest ważnym węzłem w komunikacji drogowej i kolejowej. W przyjętej przez Radę Ministrów Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030[5], Tarnów został zaliczony do tzw. ważnych ośrodków regionalnych, czyli grona miast, obok miast wojewódzkich, najważniejszych dla rozwoju kraju w perspektywie najbliższych 20 lat[6].

Jest także ważnym ośrodkiem przemysłowym i gospodarczym z wyspecjalizowanymi zakładami chemicznymi, maszynowymi, metalowymi, budowlanymi, szklarskimi i spożywczymi. W dzielnicy Mościce znajdują się Zakłady Azotowe, a także siedziba Grupy Azoty, która jest drugim największym koncernem chemicznym Europy[7]. W Tarnowie znajduje się ogólnopolska centrala organizacji Polska Cyfrowa Równych Szans[8], której celem jest walka z wykluczeniem cyfrowym osób po 50. roku życia. Swoją siedzibę w Tarnowie ma również Międzynarodowe Centrum Bezpieczeństwa Chemicznego[9] będące organizacją o znaczeniu światowym[10].

W rankingu Rzeczpospolitej z 2012 roku, Tarnów został uznany za najbardziej innowacyjny samorząd w Polsce[11]. Pod uwagę brano m.in. dostęp do Internetu, unikatowe rozwiązania cyfrowe w biznesie, system wspomagania zarządzanie edukacją czy możliwość załatwienia spraw w e-urzędzie.

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

W źródłach: Tharnow 1105 r., Tarnowo 1229 r., Tarnow 1327 r., Tharnow 1473 r. - na terenie Słowiańszczyzny (oraz terenów zajętych przez Słowian: Grecja, Panonia, Niemcy) bardzo popularne i starożytne: (niemieckie Tarnow, greckie Trnovo (pisane po grecku wg Rosponda turnovon), czeski Trnov, słoweńskie, słowackie, serbskie, bośniackie, chorwackie, macedońskie Trnovo/Trnowo (m.in. dzielnica Lublany Trnovo najstarsza część miasta obok Krakova), bułgarskie Tyrnowo, czeskie, chorwackie, serbskie, słowackie Trnava etc., polski m.in Tarnów Opolski i inne Tarnowy. Nazwa topograficzna od prasłowiańskiego tьrnъ = tarn, późniejsze polskie cierń, stąd tarnina (pierwotnie nazwa przynależąca do wielu roślin kolczastych, m.in. głogu, dzikiej róży, jeżyny etc.), a więc określająca teren porośnięty kolczastą roślinnością[12][13].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ruiny zamku na Górze św. Marcina

W IX wieku na Górze św. Marcina w odległości około 2,5 kilometra od centrum dzisiejszego miasta powstał gród słowiański o powierzchni około 16 ha otoczony umocnieniami w postaci wysokich wałów. Funkcjonował on do początku XI wieku. Pod koniec XI wieku dawny gród i osady przygrodowe nadane zostały przez księżną Judytę, żonę Władysława Hermana, opactwu benedyktyńskiemu w Tyńcu. W jednej z osad przygrodowych benedyktyni założyli wieś Tarnów Mały (dzisiaj Tarnowiec) wzmiankowaną po raz pierwszy w 1124[14].

Miasto Tarnów powstało na terenie wsi rycerskiej Tarnów Wielki wzmiankowanej po raz pierwszy w 1309 r. Lokował je na podstawie przywileju uzyskanego 7 marca 1330 r. Spycimir herbu Leliwa, wojewoda krakowski. Na terenie Tarnowca do 1331 r. powstał duży murowany zamek stanowiący rodową rezydencję i ośrodek administracji tarnowskich dóbr Leliwitów. Do 1567 r. miasto stanowiło własność potomków Spycimira noszących nazwisko Tarnowskich[14]. Tarnów przez wieki pozostawał miastem prywatnym, będąc kolejno własnością rodów: Tarnowskich (potomków Spycimira, jednym z nich był hetman Jan Amor Tarnowski), Ostrogskich, Zasławskich i Sanguszków. W 1528 na zamku w Tarnowie przebywał przez pół roku wygnany król Węgier Jan Zápolya[15].

W XVIII stuleciu, po pierwszym rozbiorze, Tarnów stał się częścią monarchii habsburskiej (Królestwo Galicji i Lodomerii). Paradoksalnie dzięki temu utworzono w Tarnowie biskupstwo, gdyż dotychczas pobliskie tereny podlegały biskupowi krakowskiemu, a Kraków znacznie później stał się na dobre częścią Cesarstwa Austriackiego. W lutym 1856 r. Tarnów znalazł się przy trasie kolei żelaznej (2-torowa linia kolejowa Kraków-Dębica), co sprzyjało szybszemu rozwojowi miasta. W okresie międzywojennym w pobliskich Mościcach (obecnie dzielnica Tarnowa) zbudowano zakłady produkujące nawozy azotowe. Ich dyrektorem był m.in. znany na arenie ogólnokrajowej działacz polityczny Eugeniusz Kwiatkowski.

Tarnów był pierwszym wolnym miastem w Polsce porozbiorowej. Został wyzwolony z 30 na 31 października 1918 r.[16]

W sierpniu 1920 r. do Tarnowa przybył rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej na czele z Atamanem Symonem Petlurą. Swoją siedzibę rząd miał w hotelu Bristol przy ul. Krakowskiej 9. Dziś na tym budynku można zobaczyć tablicę upamiętniającą to wydarzenie. W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Tarnowie mieszkało około 300 Ukraińców. Wydawali oni własne gazety, powoływali za zgodą polskich władz szkoły, działali charytatywnie, założyli także Związek Ukrainek, czy związek kombatantów.

28 sierpnia 1939 r. na dworcu głównym w Tarnowie doszło do zamachu bombowego zorganizowanego przez niemieckich nazistów[17]. W czasie II wojny światowej stąd wyruszył pierwszy transport do obozu koncentracyjnego Auschwitz w Oświęcimiu. W czasie wojny miasto straciło znaczną część swoich mieszkańców, którą stanowiła ludność pochodzenia żydowskiego (przed wojną Żydzi stanowili 45% mieszkańców).

18 stycznia 1945 r. Tarnów został zajęty przez wojska radzieckie[18].

W 1975 r. Tarnów, w ramach reformy administracji (powołano 49 województw z 17 wówczas istniejących) został stolicą województwa, by w 1999 r. ponownie stać się miastem powiatowym.

Obecnym prezydentem Tarnowa jest Ryszard Ścigała.



    Liczba ludności Tarnowa na przestrzeni ostatnich 5 stuleci
   

Największą populację Tarnów odnotował w 1996 r. – wg danych GUS 122 359 mieszkańców[19].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Widok z tarnowskiej wieży ratuszowej
Widok z tarnowskiej wieży ratuszowej
Tarnowski ratusz nocą
Rynek z katedrą w tle
Zachowana bima starej synagogi
Pomnik gen.Józefa Bema przy ul. Wałowej
Plac Kazimierza Wielkiego
Ulica Krakowska i plac Jana III Sobieskiego
Ul. Wałowa - deptak
Ulica Krakowska, widok na południowy zachód. Po lewej budynek dawnego CK Starostwa, przed nim pl. Jana III Sobieskiego, w perspektywie wieże kościoła Świętej Rodziny (Misjonarzy)

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Zabudowa rynku Starego Miasta (zachowany średniowieczny układ urbanistyczny, kamienice głównie XIX-wieczne, kilka renesansowych)
  • Ratusz (poł. XIV w.)
  • Dom Mikołajowski (1524 r., najstarsza kamienica w Tarnowie)
  • Ruiny zamku Tarnowskich (XIV w.)
  • Bima – pozostałość po starej synagodze
  • Młyn Szancera
  • Mykwa (łaźnia rytualna) w stylu mauretańskim z 1904 r. (pl. Więźniów KL Auschwitz - dawniej Bóżnic)
  • Pozostałości murów miejskich z XIV-XVI w.
  • Półbaszta (I poł. XVI w.)
  • Baszta "Książęca" (XVI w.)
  • Zespół dawnego Klasztoru Bernardynów
  • Dom Florecki (II poł. XVI w.)
  • Dworki podmiejskie (XVIII - I poł. XIX w.)
  • Cmentarz żydowski – założony w 1583 r.
  • Stary Cmentarz (II poł. XVIII w.)
  • Kapliczka św. Walentego (przełom XVIII/XIX w.)
  • Pałac Sanguszków w Gumniskach
  • Dworzec kolejowy (1855 r., obecny wygląd od 2010 r.)
  • Park Strzelecki (Miejski) (1866 r.)
  • Pałac Ślubów (ok. 1880 r.)
  • Mauzoleum generała Józefa Bema
  • Dom Chemika w dzielnicy Mościce
  • Pałacyk w Parku Strzeleckim

Kościoły zabytkowe[edytuj | edytuj kod]

Urbanistyka[edytuj | edytuj kod]

Place i skwery[edytuj | edytuj kod]

  • pl. Gen. Józefa Bema
  • pl. Bohaterów Getta
  • pl. Drzewny
  • pl. Dworcowy
  • pl. Jana Pawła II
  • pl. Katedralny
  • pl. Kazimierza Wielkiego
  • pl. Tadeusza Kościuszki
  • pl. Stanisława Kubińskiego
  • pl. Franciszka Morawskiego
  • pl. Ofiar Katynia
  • pl. Ofiar Stalinizmu
  • pl. Jerzego Popiełuszki
  • pl. Rybny
  • pl. Henryka Sienkiewicza
  • pl. Jana III Sobieskiego
  • pl. Sprawiedliwości
  • pl. Więźniów KL Auschwitz
  • pl. 5 Pułku Strzelców Konnych
  • skw. Olgierda Kokocińskiego
  • skw. Andrzeja Małkowskiego
  • skw. Sándora Petőfiego
  • skw. Anieli i Józefa Piszów
  • skw. Alicji i Jana Preiss
  • skw. Starej Synagogi
  • skw. Józefa Starkla
  • skw. Unii Europejskiej
  • Zakątek Króla Władysława Łokietka

Zieleń miejska[edytuj | edytuj kod]

Parki[edytuj | edytuj kod]

  • Park Strzelecki
  • Park Sanguszków
  • Park Piaskówka
  • Park im. Eugeniusza Kwiatkowskiego
  • Park im. Wincentego Muchy
  • Park na os. Westerplatte
  • Park na os. Legionów Henryka Dąbrowskiego
  • Park w Zbylitowskiej Górze
  • Planty im. Józefa Jakubowskiego
  • Miejski Park Kultury i Wypoczynku na Górze św. Marcina

Inne tereny zielone[edytuj | edytuj kod]

  • Kantoria
  • Lasek "Lipie"
  • Las "Sośnina"
  • Lasek Chyszowski
  • Rezerwat przyrody Debrza
  • Aleja lipowa wzdłuż ul. Obrońców Lwowa (pomnik przyrody)
  • Krzyskie stawy

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice Tarnowa[edytuj | edytuj kod]

Osiedla w Tarnowie[edytuj | edytuj kod]

Miasto dzieli się na 16 osiedli, stanowiących jednostki pomocnicze Gminy Miasta Tarnowa. W obecnej kadencji działa 13 Rad osiedli[20].
Podział na osiedla (w nawiasach liczba mieszkańców)[21]:

Aglomeracja tarnowska[edytuj | edytuj kod]

Gęsto zaludniony obszar wokół miasta Tarnowa o łącznej liczbie ludności ok 269 000 mieszkańców[22] Wyróżniamy następujące definicje:

Geograficzna Gęsto zabudowany teren wokół miasta Tarnowa o wyraźnie miejsko-podmiejskim charakterze zabudowy. Wyróżnia się ok. 170 tys. trzon o zwartej miejskiej zabudowie na obszarze Tarnowa, Zbylitowskiej Góry, Zgłobic, Koszyc, Rzuchowej, Woli Rzędzińskiej, Wałek, Brzozówki, Ostrowa, Wierzchosławic, Kępy Bogumiłowickiej, Gosławic, Błonia. 2 strefa to strefa przedmieść, zdominowana przez mniej gęstą zabudowę jednorodzinną, na którą składają się pozostałe, silnie zurbanizowane obszary sąsiadujących z Tarnowem gmin, razem z trzonem tworzy obszar zamieszkany przez ok. 269 tys. osób[22] Tę definicję przyjmuje się w wersji eksperckiej KZPK do 2030 roku.

Administracyjna W kwietniu 2009 roku Tarnów i pobliskie gminy porozumiały się co do utworzenia ścisłego związku międzygminego "Aglomeracja Tarnowska" w którego skład miałby wejść Tarnów oraz 12 pobliskich gmin, aglomeracja w granicach liczyć będzie 312 tys. mieszkańców, z czego ok. 160 tys. to ludność miejska. Do zadań aglomeracji należeć będą między innymi wspólne planowanie przestrzenne, tworzenie obszarów inwestycyjnych, wspólna polityka edukacyjna, wspólna gospodarka odpadowo-ściekowa, stworzenie komunikacji aglomeracyjnej (prawdopodobnie na bazie ZKM Tarnów) oraz wprowadzenie tzw. "biletów aglomeracyjnych".

'Historia aglomeracji' W 1998 r. Tarnów wraz z otaczającymi go gminami zawarł tzw. "porozumienie wierzchosławickie", które nazwać można zaczątkiem aglomeracji. Gminy porozumienia prowadzą wspólne przedsięwzięcia i projekty jak np. wspólna gospodarka odpadowa. Należą do niego gminy: miasto Tarnów, Radłów, Wierzchosławice, Wojnicz, Żabno, Ryglice, Pleśna, Lisia Góra oraz gmina wiejska Tarnów. W listopadzie 2006 r., decyzją wojewody małopolskiego (zgodnie z ustawą o gospodarce wodno-ściekowej), została utworzona aglomeracja "Tarnów", w której skład weszły Tarnów, Wojnicz, Żabno, Skrzyszów, Lisia Góra, Wierzchosławice, oraz ościenne miejscowości, będące użytkownikami Tarnowskiej oczyszczalni ścieków[23]. Na mocy uchwały gminy aglomeracji prowadzą wspólną gospodarkę odpadami oraz wodno-ściekową W tym samym czasie zarząd województwa stworzył nowy plan zagospodarowania przestrzennego w którym pojawił się "Tarnowski obszar podmiejski" którego granice mniej więcej pokrywają się z granicami obecnie tworzonej aglomeracji (bez kilku gmin).

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

ul. Nowodąbrowska
Zabytkowy budynek zbiornika wody z 1910
Toroidalny zbiornik wody w pobliżu osiedli mieszkaniowych "Bania"

Tarnów jest ośrodkiem przemysłowym z dominującym przemysłem chemicznym (Zakłady Azotowe w Tarnowie-Mościcach S.A., Becker Farby Przemysłowe Sp. z o.o., Summit Packaging Polska Sp. z o.o.), maszynowym (Zakłady Mechaniczne Tarnów, Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Sprzętu Mechanicznego Sp. z o.o., Fabryka Silników Elektrycznych "Tamel", Lenze Tarnów Sp. z o.o., Fabryka Maszyn Tarnów), spożywczym (Zakłady Mięsne "Mięstar" wchodzące w skład Grupy Sokołów, Zakłady Mleczarskie "Mlektar", Zakłady Przemysłu Chłodniczego "Fritar"), materiałów budowlanych (największa w kraju cegielnia: Leier Polska S.A., Bruk-Bet), włókienniczym (Spółdzielnia "Tarnowska Odzież", Tarnospin, Tarkonfex), szklarskim (Huta Szkła Gospodarczego Tarnów wchodząca w skład Grupy Krosno S.A). W mieście istnieją liczne hurtownie, składy materiałów budowlanych, sklepy. W Tarnowie działa Centrum Logistyczne firmy TC Dębica/Goodyear oraz centrum przeładunkowo-magazynowe do obsługi transportu kołowego firmy DHL. Dodatkowo w graniczącej z miastem Brzozówce działa centrum dystrybucyjne firmy Lidl, które obsługuje sklepy w Polsce południowo-wschodniej[24].

Izba Przemysłowo Handlowa w Tarnowie[edytuj | edytuj kod]

Izba Przemysłowo-Handlowa w Tarnowie działa od 1992 roku jako Samorząd Gospodarczy, który na zasadzie dobrowolności zrzesza podmioty gospodarcze z regionu byłego województwa tarnowskiego. Do Izby należą przede wszystkim małe i średnie firmy, prowadzące działalność gospodarczą w sferze produkcji , handlu i usług. Izba posiada osobowość prawną i działa na podstawie Ustawy o izbach gospodarczych oraz w oparciu o uchwalony przez członków Izby Statut. Przynależność do Izby jest dobrowolna, a jej Członkami mogą być wszystkie podmioty gospodarcze prowadzące działalność gospodarczą. Do zadań Izby należy w szczególności: reprezentowanie interesów firm członkowskich; promowanie gospodarki regionu tarnowskiego; kształcenie zawodowe poprzez organizowanie szkoleń, kursów; rozpowszechnianie informacji gospodarczej; kojarzenie podmiotów gospodarczych; wydawanie katalogów, organizowanie targów , konkursów i misji gospodarczych.

Tarnowski Klaster Przemysłowy S.A.[edytuj | edytuj kod]

Tarnowski Klaster Przemysłowy S.A. zarządzał, w trakcie swojej działalności, terenem o powierzchni ok. 61 hektarów, skupionym w czterech parkach przemysłowych. 44 hektary są włączone w granice Specjalnej Stefy Ekonomicznej w Krakowie - Podstrefa w Tarnowie (TKP S.A. administruje nimi na mocy porozumienia z Krakowskim Parkiem Technologicznym Sp. z o.o.). Obecnie Spółka ma do zaoferowania obszar o powierzchni blisko 30 ha, prowadzone są prace zmierzające do pozyskania i przygotowania kolejnych terenów pod inwestycje.

Celem Spółki jest tworzenie warunków do wszechstronnego rozwoju gospodarczego regionu oraz tworzenia miejsc pracy, w szczególności poprzez wdrożenie i realizację projektu Tarnowskiego Regionalnego Parku Przemysłowego, zmierzającego do stworzenia zgodnego ze standardami Unii Europejskiej, atrakcyjnego obszaru prowadzenia działalności gospodarczej i inwestowania. Jednym z narzędzi prowadzących do realizacji misji jest konsolidacja administracji wszystkich terenów inwestycyjnych w mieście oraz subregionie tarnowskim. Równocześnie Spółka wspiera małe i średnie przedsiębiorstwa służąc bezpłatnym doradztwem technicznym i prawnym oraz poszukując partnerów do współpracy, w tym zleceń od większych firm krajowych i zagranicznych. Klaster promuje również drobną przedsiębiorczość – docierając z informacjami o firmach do potencjalnych partnerów.

Tarnowski Klaster Przemysłowy S.A. został założony w 1999 roku. Pomysł powołania oparty był na klasycznej definicji klastera przemysłowego. Za wzorzec posłużył kilkudziesięcioletni francuski klaster przemysłowy „Plastic Vallee” w regionie Rhone-Alpes. Projekt zainicjował list intencyjny podpisany 2 czerwca 1998 przez ówczesnego wojewodę tarnowskiego oraz miasto Tarnów, Zakłady Azotowe w Tarnowie-Mościcach i Zakłady Mechaniczne „Tarnów”. W maju 1999 roku podpisano akt notarialny powołujący do życia Spółkę Akcyjną Tarnowski Klaster Przemysłowy „Plastikowa Dolina”. Wśród 34 akcjonariuszy znalazły się m.in.: gmina miasta Tarnowa (jako akcjonariusz większościowy), gminy byłego województwa tarnowskiego, Zakłady Azotowe w Tarnowie-Mościcach S.A., Zakłady Mechaniczne „Tarnów” S.A., Izba Przemysłowo-Handlowa w Tarnowie, a także Izba Rzemieślnicza oraz Małej i Średniej Przedsiębiorczości.

Spółka została powołana do tworzenia warunków, które zachęcą przedsiębiorstwa z branży tworzyw sztucznych do lokalizacji przedsięwzięć produkcyjnych w Tarnowie, pozwalając im na dynamiczny rozwój poprzez wykorzystanie mocnych stron lokalnej gospodarki i systemu lokalnych ulg podatkowych oraz bliskość Zakładów Azotowych w Tarnowie-Mościcach. Zmieniająca się sytuacja rynkowa wymusiła odejście od idei skupiającej się wyłącznie na branży chemicznej – rozszerzono ofertę na wszystkie przedsiębiorstwa bazujące na nowoczesności i innowacyjności.

W pierwszych dwóch latach funkcjonowania spółki skupiono się głównie na promocji projektu i działaniach zmierzających do pozyskania terenów niezabudowanych, przeznaczonych w perspektywie do przekształcenia w atrakcyjne inwestycyjnie obszary przemysłowe. Miały one stanowić miejsce lokalizacji nowych przedsięwzięć produkcyjnych.

W roku 2001 nastąpiło podwyższenie kapitału akcyjnego Spółki. Wszystkie nowe akcje objęła gmina miasta Tarnowa, która wniosła wówczas aportem nieruchomość niezabudowaną o powierzchni 21,403 ha (Park Przemysłowy „Czysta I”). W sierpniu 2001 teren ten objęto statusem specjalnej strefy ekonomicznej (podstrefa Specjalnej Strefy Ekonomicznej w Krakowie). Rok później przeprowadzono procedurę wyłączenia gruntu z produkcji rolnej i wprowadzenia zmian w miejscowym planie ogólnym zagospodarowania przestrzennego. Wykonano pełne uzbrojenie terenu (działanie współfinansowane z Kontraktu Wojewódzkiego dla Województwa Małopolskiego na lata 2001-2002 oraz przez lokalnych dostawców mediów). W tym samym roku nastąpiło kolejne podwyższenie kapitału akcyjnego Spółki.

W roku 2003 skorzystano z dodatkowego naboru wniosków w ramach Kontraktu Wojewódzkiego dla Województwa Małopolskiego na lata 2001-2003 i uzyskano dofinansowanie zadania: „Budowa dróg dojazdowych na terenie parku przemysłowego przy ul. Czystej i Kardynała Wyszyńskiego”. Jego realizacja umożliwiła dostęp do działek przemysłowych położonych wewnątrz terenu Parku Przemysłowego „Czysta I”. Równocześnie podpisane zostały pierwsze umowy przeniesienia własności działek i wydano pierwsze zezwolenia na działalność w specjalnej strefie ekonomicznej.

Rok 2004 przyniósł kolejną zmianę granic Specjalnej Strefy Ekonomicznej w Krakowie Podstrefa w Tarnowie. Rozszerzono ją na tereny położone w Tarnowie-Chyszowie, o łącznej powierzchni ok. 19,5 ha. Stworzyły one park przemysłowy „Czysta II”, który rok później został wniesiony przez Gminę Miasta Tarnowa aportem do Tarnowskiego Klastera Przemysłowego S.A. W czerwcu 2004, z inicjatywy Zarządu Spółki, Zakładów Azotowych w Tarnowie-Mościcach oraz prezydenta Tarnowa podpisano porozumienie w sprawie utworzenia Tarnowskiego Regionalnego Parku Przemysłowego (sygnatariuszem porozumienia była także Tarnowska Grupowa Oczyszczalnia Ścieków sp. z o.o.). Tarnowski Klaster Przemysłowy został wskazany jako podmiot zarządzający projektem. Trzy miesiące po parafowaniu umowy TKP złożył wniosek o dofinansowanie opracowania studium wykonalności Tarnowskiego Regionalnego Parku Przemysłowego z Sektorowego Programu Operacyjnego Wzrost Konkurencyjności Przedsiębiorstw na lata 2004-2006. Wdrażająca program Agencja Rozwoju Przemysłu S.A. zaopiniowała go pozytywnie. W roku 2005 nastąpiło kolejne powiększenie kapitału Tarnowskiego Klastera Przemysłowego. Gmina Miasta Tarnowa wniosła do Spółki aportem wspomniany wyżej park „Czysta II” oraz teren przejęty od Zakładów Mechanicznych „Tarnów”. Na tym ostatnim utworzono blisko 10-hektarowy Park Przemysłowy „Mechaniczne”, który trzy lata później został włączony do specjalnej strefy ekonomicznej.

W marcu 2009 roku tereny oferowane przez Tarnowski Klaster Przemysłowy S.A. powiększyły się o ponad 21 hektarów, wartości ponad 10,5 mln złotych, wniesionych aportem przez Gminę Miasta Tarnowa. Pozwoliło to na powiększenie Parku Przemysłowego „Mechaniczne” do blisko 20 hektarów i utworzenie Parku Przemysłowego „Kryształowy” o powierzchni 11,5 ha (część ma status specjalnej strefy ekonomicznej). Oprócz terenów Tarnowski Klaster Przemysłowy S.A. dysponuje obiektami kubaturowymi o łącznej powierzchni przekraczającej 33 tys. m².

Plany na najbliższą przyszłość zakładają powołanie Stefy Aktywności Gospodarczej „Mechaniczne” (powierzchnia ponad 40 ha), zagospodarowanie Parku Przemysłowego „Kryształowy”, z wykorzystaniem jego części na inwestycje związane z tzw. „przemysłem czasu wolnego” oraz utworzenie Parku Przemysłowego „Czysta III”. Część klastera jest objęta specjalną strefą ekonomiczną (podstrefa SSE w Krakowie). W skład TKP S.A. wchodzą:

  • Tarnowski Regionalny Park Przemysłowy
  • Park Przemysłowy "Czysta I" i "Czysta II"
  • Park Przemysłowy "Mechaniczne"
  • Zielony Park Przemysłowy "Kryształowy".

Gazownictwo[edytuj | edytuj kod]

Tarnów jest ważnym ośrodkiem gazowniczym w południowo-wschodniej Polsce. Rocznie przepływa przez miasto około 6,5 miliarda metrów sześciennych gazu. Stanowi to niemal połowę gazu zużywanego w Polsce. Znajdują się tutaj siedziby trzech państwowych spółek działających w branży gazowniczej:

  • Operator Gazociągów Przesyłowych GAZ-SYSTEM S.A. Oddział w Tarnowie. Swoim zasięgiem obejmuje cztery województwa: małopolskie, podkarpackie. świętokrzyskie oraz lubelskie.
  • Polska Spółka Gazownictwa – Oddział w Tarnowie - spółka strategiczna PGNiG. Zajmuje się obsługą techniczną oraz dystrybucją gazu. Obejmuje swoim zasięgiem cztery województwa: małopolskie, podkarpackie, świętokrzyskie oraz lubelskie. W skład PSG wchodzi siedem oddziałów gazowniczych działających na terenie ww. województw.
  • Karpacki Oddział Obrotu Gazem – wchodzi w skład PGNiG. Zajmuje się obsługą handlową klientów PGNiG dotyczącą sprzedaży gazu. W skład KOOG wchodzi osiem gazowni działających na terenie województw: małopolskiego, podkarpackiego, świętokrzyskiego oraz lubelskiego. Gazownia Tarnowska pełni rolę gazowni koordynującej działania pozostałych siedmiu zakładów.

W Tarnowie funkcjonują centra: księgowe, informatyczne oraz zarządzania personelem spółki PGNiG Technologie z siedzibą w Warszawie[25].

Energia elektryczna[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie znajduje się oddział spółki Tauron Dystrybucja (operator systemu dystrybucyjnego)[26] oraz rejon obsługi klientów spółki Tauron Obsługa Klienta (sprzedaż energii elektrycznej)[27]. Obydwie struktury obejmują swoim zasięgiem teren dawnego województwa tarnowskiego.

Handel[edytuj | edytuj kod]

W mieście funkcjonują 2 galerie handlowe, 2 centra handlowe, 6 domów handlowych, 2 hipermarkety oraz znaczna liczba supermarketów i dyskontów spożywczych.

Galerie handlowe[edytuj | edytuj kod]

Galerie działające:

Baza noclegowa[edytuj | edytuj kod]

W mieście znajduje się 1 hotel 4-gwiazdkowy, 4 hotele 3-gwiazdkowe[28] oraz 2 domy studenta[29]. Na Górze świętego Marcina znajdują się noclegi (kwatery prywatne) Leliwa.

Organizacje wsparcia biznesowego[edytuj | edytuj kod]

Tarnowska Loża Biznesu jest wiodącą Tarnowską organizacją wsparcia biznesowego. Jej celem jest krzewienie postaw przedsiębiorczych i wsparcie (materialne i niematerialne) jej członków.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Pętla autobusowa w Mościcach
Dworzec PKS
Information icon.svg Osobny artykuł: Komunikacja Miejska w Tarnowie.

W Tarnowie funkcjonuje 28 linii autobusowych (w tym jedna nocna, kursująca wyłącznie w okresie wakacji), podlegające Tarnowskiemu Organizatorowi Komunalnemu w Tarnowie. W mieście prawie wszędzie (oprócz ścisłego Starego Miasta) można dojechać autobusem, dzięki dobremu rozmieszczeniu tras.

Tranzyt drogowy[edytuj | edytuj kod]

Do Tarnowa od granicy z Niemcami dobiega autostrada A4: JędrzychowiceLegnicaWrocławGliwiceKatowiceChrzanówKrakówTarnów.

W Tarnowie krzyżują się drogi krajowe:

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Początki kolei w Tarnowie sięgają zimy 1856 r., kiedy to ukończono i uruchomiono dwutorowy szlak kolejowy Kraków - Dębica w ramach budowanej linii kolejowej KrakówLwów. Budynek dworca głównego jest obiektem zabytkowym. Powstał na wzór dworca we Lwowie w 1906 r. Od grudnia 2010 r. w budynku dworca głównego działa jedyna w Polsce galeria sztuki współczesnej usytuowana właśnie w takim miejscu (Biuro Wystaw Artystycznych - Galeria Miejska w Tarnowie).

W Tarnowie istnieją dwie stacje, na których zatrzymują się pociągi pasażerskie - Tarnów oraz Tarnów Mościce. Wraz z zatrzymaniem ruchu pasażerskiego na linii kolejowej 115 do Szczucina w 2000 r., nieczynne stały się przystanki Tarnów Północny i Tarnów Klikowa.Nieczynny jest również przystanek osobowy Tarnów Południowy na linii kolejowej 96 do Leluchowa. Istnieją także dwie stacje towarowe - Tarnów Filia i stacja towarowa Zakładów Azotowych Mościce Azoty.

Dworzec główny jest stacją węzłową – tutaj spotykają się 4 szlaki kolejowe:

Tarnowskie tramwaje[edytuj | edytuj kod]

Autobus Mercedes Cito stylizowany na przedwojenny tramwaj
Information icon.svg Osobny artykuł: Tramwaje w Tarnowie.

W latach 1911-1942 działał w Tarnowie system komunikacji tramwajowej. Trasa wiodła od ulicy Burtniczej, poprzez Lwowską, Wałową, Krakowską, aż do dworca kolejowego Tarnów. Długość linii wynosiła 2580 m. W 1927 roku tramwaj przewiózł ponad 1,2 mln pasażerów[30].

Tramwaje w Tarnowie zlikwidowane zostały przez okupacyjne władze niemieckie w 1942 r.

Komunikacja lotnicza[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie znajduje się lądowisko Aeroklubu Ziemi Tarnowskiej posiadające trawiasty pas startowy o długości ok. 500 m. Ponadto w położonym 38 km na północny wschód Mielcu znajduje się port lotniczy Mielec (Port Lotniczy Tarnów/Tarnobrzeg) wykorzystywany przez miejscowy aeroklub oraz PZL Mielec.

Najbliższymi portami lotniczymi wykonującymi połączenia regularne są: port lotniczy Kraków-Balice i port lotniczy Rzeszów-Jasionka.

Obecnie miasto planuje budowę małego, krajowego portu lotniczego z pasem startowym o wymiarach 1300 m długości i 30 m szerokości, umożliwiającego lądowanie samolotów do 50 osób[31]. Powstanie lotniska na terenie miasta zostało zapisane w Strategii Rozwoju Miasta - Tarnów 2020. Politechnika Rzeszowska przygotowuje studium, mające na celu określenie m.in. przydatności proponowanych lokalizacji oraz formy prawnej inwestycji[32].

W 1994 oddano do użytku sanitarne lądowisko, które w 2011 zostało zmodernizowane.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie funkcjonują liczne placówki oświatowe, w tym: 30 przedszkoli, 20 szkół podstawowych, 15 gimnazjów (w tym 10 w Zespołach Szkół), 17 liceów ogólnokształcących (w tym 10 w Zespołach Szkół), 38 szkół zawodowych (technika, licea profilowane i zasadnicze szkoły zawodowe), zespoły szkół artystycznych: Zespół Szkół Muzycznych (I i II stopnia) oraz Zespół Szkół Plastycznych, 8 szkół wyższych. Ponadto istnieje szereg szkół policealnych, jak również placówki oświatowe innego typu (centra kultury, punkty kursów językowych itp.) Ważna instytucją działająca w Tarnowie jest Otwarte Centrum Egzaminacyjne University of Cambridge Esol Examinations[33]. Liceum Ogólnokształcące im.Hetmana Jana Tarnowskiego nr 2 w Tarnowie jest jedyną publiczną szkołą w woj.małopolskim z możliwością zdawania matury międzynarodowej[34].

Szkoły wyższe[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • Małopolskie Centrum Doskonalenia Nauczycieli – Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Tarnowie
  • Cambridge ESOL Polska - Otwarte Centrum Egzaminacyjne
  • Ośrodek Egzaminujący CELI

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Tygiel Kultury – Strefa Żywiołów na tarnowskim Rynku
Muzeum Okręgowe w Tarnowie
Centrum Sztuki Mościce w nocy

Teatry[edytuj | edytuj kod]

Co roku w Tarnowie odbywa się Ogólnopolski Festiwal Komedii Teatralnej "TALIA"[35].

Muzea[edytuj | edytuj kod]

  • Muzeum Diecezjalne w Tarnowie (najstarsze muzeum diecezjalne w Polsce)
  • Muzeum Okręgowe (w zbiorach znajdują się 22 fragmenty Panoramy siedmiogrodzkiej, powstałej pod kierunkiem i z udziałem Jana Styki)
  • Ratusz (oddział Muzeum Okręgowego)
  • Muzeum Etnograficzne (oddział Muzeum Okręgowego, jedyna w Polsce stała wystawa poświęcona kulturze Romów: wozy z taborów, stroje, instrumenty, wyroby rzemiosła itp., istniejąca od 1979 r.).

Kina[edytuj | edytuj kod]

Co roku odbywa się w Tarnowie drugi najstarszy w Polsce festiwal filmowy, czyli "Tarnowska Nagroda Filmowa".

  • Kino "Marzenie" 3D (przy ulicy Stanisława Staszica)
  • Kino "Millennium" (2 sale) 3D (przy ulicy Traugutta w Mościcach)

Galerie i stowarzyszenia kulturalne[edytuj | edytuj kod]

  • Biuro Wystaw Artystycznych – Galeria Miejska w Tarnowie. Instytucja Kultury Miasta Tarnowa
  • Galeria Sztuki "Hortar"
  • Galeria "Sztyler"
  • Tarnowskie Centrum Kultury. Instytucja Kultury Miasta Tarnowa
  • Centrum Sztuki Mościce. Instytucja Kultury Województwa Małopolskiego
  • Pałac Młodzieży
  • Tarnowskie Towarzystwo Fotograficzne
  • Związek Polskich Artystów Plastyków Okręg Tarnowski[37]
  • Tarnowskie Towarzystwo Przyjaciół Węgier
  • Towarzystwo Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich
  • Towarzystwo Literackie im. A. Mickiewicza – oddział w Tarnowie
  • Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne
  • Tarnowska Fundacja Kultury
  • Stowarzyszenie Teatr Nie Teraz
  • Klub Inteligencji Katolickiej
  • Tarnowski Uniwersytet Trzeciego Wieku (TUTW), projekt Fundacji "Kromka Chleba". Funkcjonuje od 2006 roku.
  • Stowarzyszenie Uniwersytet Trzeciego Wieku przy Małopolskiej Wyższej Szkole Ekonomicznej
  • Oddział Tarnowski Stowarzyszenia Autorów Polskich
  • Małopolskie Forum Współpracy z Polonią
  • Stowarzyszenie Media Polanie

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

  • Miejska Biblioteka Publiczna (z filiami)
  • Biblioteka Pedagogiczna
  • Biblioteka Ekologiczna przy Delegaturze Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska

Media[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie działa kilka lokalnych pism i oddziały ogólnopolskich i wojewódzkich gazet, działają także stacje radiowe i telewizja miejska. Gazety i pisma:

Radio:

Rozgłośnie lokalne i regionalne posiadające siedzibę bądź redakcję w Tarnowie:

Pozostałe rozgłośnie regionalne informujące o wydarzeniach w Tarnowie:

Rozgłośnie internetowe:

  • Radio Lumen (Tarnów - Mościce)[38]
  • RDN Religia
  • Internetowe Radio Tarnów

Telewizja:

Sport[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Sport w Tarnowie.

Tarnów jest ośrodkiem sportu żużlowego (Unia Tarnów, wicemistrzostwo Polski w 1994 r., mistrzostwo Polski w 2004, 2005, 2012 r.) a także wspinaczki sportowej. Rozwija się tu również piłka nożna, piłka ręczna, karate kyokushin, judo, boks, muay thai, pływanie, kung-fu, speedrower i inne dyscypliny.

Bezpieczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Do najważniejszych zakładów opieki zdrowotnej w mieście należą:

  • Szpital Wojewódzki im. św. Łukasza
  • Specjalistyczny Szpital im. Edwarda Szczeklika
  • CenterMed - Ogólnopolska Grupa Medyczna
  • Zespół Przychodni Specjalistycznych
  • Mościckie Centrum Medyczne
  • Zakład Opieki Zdrowotnej MSWiA

Ratownictwo medyczne[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie funkcjonuje skoncentrowana dyspozytornia nr 2 dla wschodniej i południowej części Województwa Małopolskiego. Dyspozytornia nr 1 zlokalizowana jest w Krakowie[39].

Powiatowa Stacja Pogotowia Ratunkowego w Tarnowie - Aleja Matki Bożej Fatimskiej 2.[40]

Na terenie Miasta funkcjonują filie:

  • Fatimska (1 zespół specjalistyczny oraz 3 zespoły podstawowe, z czego 2 po 12 godzin na dobę)
  • Mościce (zespół Specjalistyczny)
  • Błonie (zespół Podstawowy).

Pozostałe filie wyjazdowe:

  • Tuchów (zespół Specjalistyczny)
  • Wojnicz (zespół Podstawowy)
  • Żabno (zespół Podstawowy)
  • Gromnik (zespół Podstawowy)
  • Szerzyny (zespół Podstawowy).
  • Zakliczyn (zespół Podstawowy 12 godzin na dobę)[41].

Pożarnictwo[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie znajduje się Komenda Miejska Państwowej Straży Pożarnej, w strukturach której funkcjonują dwie jednostki ratowniczo-gaśnicze:

  • JRG 1 (ul. Klikowska 39)
  • JRG 2 (ul. Błonie 2A)

W Tarnowie działają również dwie jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej:

  • OSP Tarnów - Rzędzin
  • OSP Tarnów - Mościce (nie uczestniczy w akcjach ratowniczo-gaśniczych).
  • Zarząd Powiatowy Związku Ochotniczych Straży Pożarnych w Tarnowie (ul. Klikowska 39)[42]

Ratownictwo Chemiczne[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie funkcjonuje Ośrodek Regionalny (Jednostka Ratownictwa Chemicznego) Systemu Pomocy w Transporcie Materiałów Niebezpiecznych (SPOT).

Na bazie JRG 1 powołana została Specjalistyczna Grupa Ratownictwa Chemiczno-Ekologicznego "TARNÓW 1" włączona do Centralnego Odwodu Operacyjnego Komendanta Głównego PSP.

Policja[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie znajduje się Komenda Miejska Policji, w strukturach której działa sześć komisariatów:

  • Komisariat Policji Tarnów – Centrum
  • Komisariat Policji Tarnów – Zachód
  • Komisariat Policji Tuchów
  • Komisariat Policji Żabno
  • Komisariat Policji Ciężkowice
  • Komisariat Policji Wojnicz

W strukturze Komendy Miejskiej Policji funkcjonuje również jednostka antyterrorystyczna (Nieetatowy Zespół Realizacyjny) oraz sekcja policji autostradowej[43].

Straż Graniczna[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie funkcjonuje placówka Karpackiego Oddziału Straży Granicznej.

Wymiar sprawiedliwości[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie swoje siedziby mają:

  • Prokuratura Okręgowa
  • Prokuratura Rejonowa
  • Sąd Okręgowy
  • Sąd Rejonowy
  • Samorządowe Kolegium Odwoławcze

System penitencjarny[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie funkcjonują dwa zakłady karne:

  • ZK zamknięty, o pełnym systemie ochrony z oddziałem zewnętrznym
  • ZK półotwarty w Tarnowie-Mościcach

W mieście funkcjonuje również, jedyny w Małopolsce, zakład poprawczy.

Polityka i administracja[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: okręg wyborczy Tarnów.

Tarnów jest siedzibą wielu instytucji o znaczeniu regionalnym oraz ponadregionalnym. Swoje siedziby mają tutaj m.in. Starostwo Powiatowe, delegatura Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego, wydział zamiejscowy Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego, Małopolski Ośrodek Ruchu Drogowego, dyrekcja Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Małopolskiego, oddział Urzędu Dozoru Technicznego, oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, oddział Urzędu Statystycznego w Krakowie, biuro Agencji Nieruchomości Rolnych w Rzeszowie, regionalny oddział Krajowej Izby Biegłych Rewidentów, Okręgowa Izba Lekarska oraz Okręgowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna. W mieście znajduje się również delegatura Krajowego Biura Wyborczego.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Stowarzyszenia i organizacje pozarządowe działające w Tarnowie[edytuj | edytuj kod]

W Tarnowie działa wiele stowarzyszeń i organizacji pozarządowych:

  • Stowarzyszenie KoLiber, Oddział tarnowski
  • Stowarzyszenie Inwestorów Indywidualnych, Oddział Regionalny w Tarnowie
  • Stowarzyszenie Mieszkańców Strusiny
  • Stowarzyszenie Projekt Tarnów
  • Stowarzyszenie Tarnowska Konfederacja Motocyklistów "WATAHA"[44]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół rzymskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

W mieście funkcjonuje 15 parafii oraz siedziba biskupa oraz władz diecezji tarnowskiej.

Kościół Polskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Tarnowie

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Buddyzm[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Tarnów jest ważnym ośrodkiem kynologii łowieckiej.
  • W części miasta Klikowa działało PGRPaństwowe Stado Ogierów Klikowa. W 1993 r. po przekształceniu jako Stado Ogierów Klikowa[45], a następnie w latach 1994-2003 jako Stado Ogierów Skarbu Państwa Klikowa[46]. W 2003 r. włączone do Stada Ogierów Białka Sp. z o.o.[47][48] jako Zakład: Stado Ogierów Klikowa.
  • W okolicach miasta co dwa lata odbywają się ogólnopolskie Field-Trialsy im. Kazimierza Tarnowskiego.

Przypisy

  1. Skany map topograficznych; najniższy punkt: Klikowa; najwyższy: Góra Św. Marcina
  2. http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/krak/ASSETS_2013_03_biuletyn_woj.pdf strona 82; "Biuletyn Statystyczny Województwa Małopolskiego 3 kwartał 2013"
  3. Tarnów członkiem Związku Miast Polskich
  4. http://www.wgsr.uw.edu.pl/pub/uploads/pis05/Swianiewicz_1a.pdf
  5. Uchwała Nr 239 Rady Ministrów z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie przyjęcia Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030
  6. http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/Polityka_przestrzenna/KPZK/Aktualnosci/Documents/KPZK2030.pdf
  7. UE zgodziła się na konsolidację azotów z Tarnowa i Puław
  8. http://latarnik.mwi.pl/zjazd-latarnikow
  9. Międzynarodowe Centrum Bezpieczeństwa Chemicznego z siedzibą w Tarnowie
  10. Przedstawiciele 56 krajów świata na konferencji w Tarnowie
  11. Tarnów najbardziej innowacyjny
  12. Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, s.32
  13. Wiesław Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005, s. 80-81
  14. 14,0 14,1 Encyklopedia Tarnowa, hasło: Historia, Tarnów, 2010, s. 156.
  15. Zdzisław Spieralski, Jan Tarnowski 1488-1561, Warszawa 1977, s. 124-125.
  16. Oficjalny portal miasta Tarnowa - historia - str. 9
  17. Dzieje Tarnowa / Historia miasta / Urząd Miasta Tarnowa / Miasto / TARNÓW - Polski Biegun Ciepła
  18. ВОВ-60 - Сводки
  19. GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 1996
  20. [1] Raport o stanie miasta 2010 - stan na 31.12.2010, str. 17
  21. [2] Raport o stanie miasta 2010 - stan na 31.12.2010, str. 13
  22. 22,0 22,1 http://www.espon.eu/export/sites/default/Documents/Projects/ESPON2006Projects/StudiesScientificSupportProjects/UrbanFunctions/fr-1.4.3_April2007-final.pdf
  23. "Wrota Małopolski – dziennik uchwał"
  24. Lidl inwestuje. Będzie 220 nowych miejsc pracy / Aktualności tarnowskie
  25. http://www.gazetakrakowska.pl/artykul/697501,podgorska-wola-gazownicy-boja-sie-ze-straca-prace,id,t.html
  26. Kontakt
  27. Strona główna - TAURON Polska Energia
  28. Hotel "Tarnovia", Hotel "Cristal Park", Pensjonat/Restauracja "Willa Krzyska", Camping 202 "Pod jabłoniami"
  29. Dom Studenta "Karabela", Hotel Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej
  30. Zdzisław Simche: Tarnów i jego okolica: wydano ku uczczeniu sześćsetnej rocznicy założenia miasta Tarnowa / Zdzisław Simche.. Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie, 1993, s. 225. ISBN 83-85988-10-6.
  31. Radio RDN - Informacje Tarnów
  32. Tarnów, oficjalna strona miasta - Aktualności
  33. Informacje nt. ilości szkół zaczerpnięte ze stron http://edunet.tarnow.pl/pl
  34. Witamy na stronach klasy pre-IB
  35. Informacja ze strony e-teatr.pl
  36. http://www.tuptusie.tarnow.pl/
  37. Okręgi i oddziały ZPAP
  38. Radio Lumen
  39. http://www.wrotamalopolski.pl/NR/rdonlyres/8DD3FD93-3B3A-4802-B09A-9AC38CA4C819/792919/RVza1a.pdf
  40. Powiatowa Stacja Pogotowia Ratunkowego w Tarnowie
  41. Stan na 1.08.2013r.
  42. http://www.straz.tarman.pl/index.php/strona_tekstowa/wyswietl/3
  43. Tarnowscy policjanci na autostradzie
  44. Oficjalna strona Tarnowskiej Konfederacji Motocyklistów WATAHA
  45. Internetowy System Aktów Prawnych
  46. Internetowy System Aktów Prawnych
  47. Stado Ogierów Klikowa
  48. Oficjalna witryna Stada Ogierów Białka

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]