Tężnia
Tężnia, gradiernia – budowla z drewna i gałęzi tarniny służąca do zwiększania stężenia soli w solance przez jej częściowe odparowanie. Tężnie służyły w przeszłości do uzyskiwania soli kuchennej, obecnie jako potężne inhalatoria w kurortach.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Najstarsze pozostałości tężni solankowych w Europie pochodzą z przełomu II/IV wieku. W 2014 odkryto szczątki fundamentów 4 lub 5 tężni w okolicach Inowrocławia. Największa tężnia miała powierzchnię 200 m² i podobna była do dzisiejszych budowli tego typu[1]. Pierwotnie, w XVII–XVIII w. na drewniane konstrukcje pokryte gałązkami tarniny wylewano szuflami solankę, która rozpryskiwała się na gałązkach i spływała do zbiornika pod tężnią. Proces ten wielokrotnie powtarzano, co pozwalało uzyskać większą gęstość solanki. Dzięki temu zabiegowi podczas warzenia zużywano mniej energii cieplnej potrzebnej do odparowania wody z solanki i krystalizacji soli. Zastosowanie pomp pozwoliło na budowanie o wiele wyższych tężni o wielusetmetrowej długości. Nie zmieniło to zasady działania tężni, solanka grawitacyjnie spływała po gałęziach tarniny[potrzebny przypis].
Budowa
[edytuj | edytuj kod]Tężnie wznoszono zazwyczaj w postaci długich, kilkunastometrowej wysokości budowli o długości nawet do kilkuset metrów. Wnętrze drewnianej konstrukcji wypełnione jest wiązkami gałązek tarniny, na które z góry spływa solanka, rozbijając się o poszczególne gałązki. Pod tężnią zwykle znajduje się basen do odbioru solanki. Celem całego procesu jest uzyskanie co najmniej 16% (maksymalnie ok. 27%[a]) roztworu NaCl w wodzie[2]. Proces tężenia mocno uzależniony jest od pogody. Podczas słonecznego i wietrznego dnia parowanie jest najintensywniejsze, co daje najlepsze efekty, w dni deszczowe i mgliste tężenie nie następuje prawie w ogóle. W dniach niekorzystnych oraz w nocy odłącza się dopływ solanki[potrzebny przypis].
Ze względu na dużą i mokrą powierzchnię tężnie wychwytują efektywnie zanieczyszczenia z powietrza. Stwierdzono to w 1996 r., badając zawartość radioizotopów w złożach soli pobranych z tężni w Ciechocinku, z miejsc, gdzie gałęzie tarniny nie były wymieniane od 1985 r. Wykryto wówczas wyraźnie podwyższoną zawartość izotopów cezu (Cs-134 i Cs-137) pochodzących z katastrofy w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej z 1986 r., w porównaniu z ich ilością w soli z tych tężni dostępnej handlowo w 1996 r. Zawartość Cs-137 była 25× wyższa, natomiast Cs-134 o czasie połowicznego rozpadu ok. 2 lat został wykryty jedynie w dawnym złożu, w śladowych ilościach. Pomimo podwyższonego poziomu promieniowanie pochodzące od cezu stanowiło jedynie ok. 10% promieniowania naturalnego w Ciechocinku[3].
Lecznictwo
[edytuj | edytuj kod]Rozwój innych sposobów pozyskiwania soli oraz wzrost znaczenia balneologii w lecznictwie spowodował, że tężnie stały się miejscem służącym do zażywania inhalacji powstałego w ich otoczeniu specyficznego aerozolu. Mikroklimat powstały wokół tężni wykorzystywany jest w profilaktyce i leczeniu schorzeń górnych dróg oddechowych, zapalenia zatok, rozedmy płuc, nadciśnienia tętniczego, alergii, nerwicy wegetatywnej i w przypadku ogólnego wyczerpania[potrzebny przypis].
Powstawanie bogatych w sole aerozoli podczas produkcji było efektem niepożądanym, gdyż prowadziło do utraty soli, natomiast w inhalacji największe znaczenie ma właśnie skład aerozolu. Tężnie konstruowane w celach leczniczych różnią się nieco od tężni produkcyjnych. Przede wszystkim solanka spływa głównie po ścianach, które są pionowe (a nie rozszerzające się u podstawy), by stworzyć jak największą ilość leczniczej mgiełki[potrzebny przypis].
Polskie tężnie
[edytuj | edytuj kod]
Największe w Europie[4] i najstarsze (XIX wiek) polskie tężnie znajdują się w Ciechocinku (woj. kujawsko-pomorskie). Oprócz tężni w Ciechocinku w Polsce znajdują się XX-wieczne tężnie w Konstancinie pod Warszawą[5] i Inowrocławiu oraz wiele tężni i minitężni zbudowanych w XXI wieku.
Do obiektu budowlanego podobnego do tężni można zaliczyć kaskadę solankową w Sołonce koło Rzeszowa, która powstała w 2010 roku[6]. Tężnia na pl. Hallera w Warszawie uzyskała dwie nagrody architektoniczne[7]. Architekt Bogdan Kulczyński zbudował pod Warszawą dom z tężnią[8].
Kontrowersje dotyczące minitężni
[edytuj | edytuj kod]W Polsce powstaje coraz więcej miejskich minitężni, mających poprawić jakość powietrza i zdrowie mieszkańców. Jednak jeśli używana tam solanka nie pochodzi ze zlokalizowanego w pobliżu źródła solanki, a podawana jest do zbiornika zwykle na początku sezonu, zazwyczaj przez wiele tygodni krąży wówczas w obiegu zamkniętym. Dodatkowo do niecki, gdzie spływa, mają dostęp ludzie i zwierzęta, ponadto solanka zanieczyszczana jest przez ptaki, pozostawiające tam swoje odchody. W rezultacie takie minitężnie pełne są niebezpiecznych bakterii m.in. pałeczki okrężnicy (E. coli), paciorkowca kałowego (E. faecalis) oraz laseczki zgorzeli gazowej (C. perfringens), stanowiących poważne zagrożenie dla ludzi i mogących wywoływać groźne choroby[9].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Sensacyjne odkrycie w Inowrocławiu. Odnaleziono najstarszą tężnię solankową w Europie. Warszawa, nasze miasto, 2014-11-28. [dostęp 2025-03-25]. (pol.).
- ↑ Roland Scharf, Die Saline Nauheim, Wyd. Magistrat der Stadt Bad Nauheim, 2007, s. 19.
- ↑ H.L. Oczkowski, K.R. Przegiȩtka, B.G. Wybourne, M. Kachnic, A. Krawiec, Chernobyl fall out in salt from Ciechocinek, Poland, „Radiation Measurements”, 26 (5), 1996, s. 743–745, DOI: 10.1016/S1350-4487(97)82890-9 (ang.).
- ↑ Ranking polskich rekordów. Wirtualna Polska. [dostęp 2012-10-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-06-13)]. (pol.).
- ↑ Lecznicze działanie Tężni Solankowej w Konstancinie-Jeziornie. uzdrowisko-konstancin.pl. [dostęp 2020-12-15].
- ↑ Kaskady solankowe w Sołonce k. Rzeszowa – zawartość jodu wyższa niż w tężniach w Ciechocinku [online], Onet.pl, 12 maja 2015.
- ↑ Tężnia solankowa na placu Hallera w Warszawie.
- ↑ Podwarszawski dom architekta z tężnią solankową.
- ↑ Iwona Kołczańska: Wyrastają w Polsce jak grzyby po deszczu. „Sami sobie wprowadzają konia trojańskiego” (wywiad z prof. Katarzyną Wolny-Koładką z Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie). turystyka.wp.pl, 2025-07-22. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-07-25)]. (pol.).
