Tajny związek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Maska z Nowej Brytanii

Tajny związek - w etnologii termin określający różnego rodzaju stowarzyszenia o działalności skrywanej przed niewtajemniczonymi.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cechami charakterystycznymi tajnych związków są:
    a) istnienie wewnętrzej struktury opartej na systemie stopni i inwidualnym przywództwie oraz ukrytej siedziby (domostw, miejsc świętych),
    b) określonych zasad przyjmowania nowych członków (często związanych z inicjacją nowicjusza) oraz przedmiotów związanych z rytuałami,
    c) często też istnienie tajemnego języka.

Najczęstszymi związkami tego typu były stowarzyszenia męskie, choć spotyka się też kobiece.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Maska Nimba stowarzyszenia Simo

Fenomen tajnych związków od dawna interesował badaczy. Na temat ich powstania wysunięto dwa rodzaje teorii: społeczną i religijną.

Pochodzenie społeczne wysuwali między innymi: Ludwik Krzywicki, Hutton Webster, E.M. Loeb. Badacze ci wskazywali na liczny udział mężczyzn w tego typu organizacjach, co miało wskazywać na powiązanie tych stowarzyszeń z inicjacją młodzieży. Według Webstera istnienie określonej hierarchii w tajnych związkach miało związek z grupami wieku. Uważał on, że inicjacja plemienna i związkowa mają wiele cech wspólnych, jak izolacja, nauka wiedzy tajemnej i posłuszeństwo wobec starszych. Powstanie żeńskich stowarzyszeń jest według niego dowodem rozkładu stowarzyszeń[1].

Należy tu także wspomnieć o związkach tych organizacji z instytucją domów męskich, znaną na wielu kontynentach. Loeb natomiast wskazywał na występowanie w obu inicjacjach obrzędu przejścia oraz otrzymaniem znaków plemiennych[2]. Zdaniem niemieckiego etnologa Kunza Dittmera tajne związki powstały w celu zastraszania kobiet[3].

Religijne pochodzenie tajnych związków wysuwali: Leo Frobenius, S.A.Tokariew i Mircea Eliade. Zdaniem Frobeniusa powstanie tych organizacji miało swe źródło w kulcie zmarłych i boskich przodków.

Eliade podkreśla natomiast misteryjne podłoże obrzędu inicjacji związkowej oraz ich podobieństwo z obrzędami dojrzałości. Według niego celem tego obrzędu miała być symboliczna śmierć i narodziny oraz nadanie nowego, znanego tylko wtajemniczonym imienia, dzięki czemu neofita stawał się nowym człowiekiem.

Występowanie i funkcje[edytuj | edytuj kod]

Maska z Nowej Kaledonii

Głównymi obszarami występowania tego typu organizacji były Afryka zachodnia i Melanezja. W Nowym Świecie istniały one przeważnie w Ameryce Północnej, głównie na wybrzeżu Pacyfiku.

W Afryce tajne stowarzyszenia pełniły głównie funkcje policyjne i sądownicze lub religijne. Działalność tych pierwszych sprowadzała się do wymierzania sprawiedliwości i polowań na czarownice. Zajmowały się tym takie związki, jak jorubańskie Oro i Ogboni, Mmo u Ibów. Niektóre z tych związków, np. związki Poro i Simo, nabrały charakteru organizacji ponadplemiennych, a poleceń ich przywódców nie ośmielał się nie wykonać nawet władca. Należy w tym miejscu wspomnieć o związkach tzw. ludzi-lampartów, działających niemal w całej Afryce zachodniej, czy o związku ludzi-lwów u ludu Sara z Czadu, których członkowie, często przebrani za zwierzęta, napadali i terroryzowali miejscową ludność. Związki o charakterze religijnym, jak np. Zangbeto u Aszanti, Egunggun u Jorubów, Hjondo u ludu Sara, Bagre u ludów Lodagaa, Lobi i Dagari zajmowały się głównie inicjacją młodzieży i kultem religijnym, część z nich z czasem nabrała charakteru bractw religijnych. Na terenie Afryki środkowej istniały także związki kobiece, takie jak Ko Kume, Ndżo-Kholo i Miamba w Kamerunie, Lisimbu u ludu Kuta czy Nyembe w Gabonie.

W Melanezji tajne związki były zjawiskiem niemal powszechnym. Część z nich, jak np. związek Sukwe z Wysp Banksa przekształciła się w kluby męskie, do których mógł należeć każdy dorosły mężczyzna, lecz dostęp do najwyższych stopni wymagał wielkich opłat[4]. Inne zaś, jak związek Duk-Duk z Nowej Brytanii, pełniły funkcje policyjne, choć nieraz także terroryzowały miejscową ludność.

Na półkuli zachodniej przykładem może być związek kanibali u Indian Kwiakutlów. Część związków zmieniła się bractwa religijne, jak np. Bractwo Węży u Indian Nawaho.

Uwagi końcowe[edytuj | edytuj kod]

Związki takie, np. mau-mau (związek do walki z kolonializmem), mafia, masoneria, Różokrzyżowcy czy Ku Klux Klan wymagają ze względu na swą specyfikę odrębnej interpretacji.

Przypisy

  1. zob.: Hutton Webster: Primitive Secret Societes. New York: The Macmillan Co., 1932.
  2. zob. E.M. Loeb, Tribal initiation and secret societes, Berkeley 1929.
  3. zob: Mircea Eliade: Historia wierzeń i idei religijnych. T. 1. Warszawa: PAX, 1991, s. 247.
  4. zob. Wach J., "Socjologia religii", s.135.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kaj Birket-Smith: Ścieżki kultury. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1974.
  • Mircea Eliade: Mity,sny i misteria. Warszawa: Wydawnictwo KR, 1994.
  • Stanisław Piłaszewicz: W cieniu krzyża i półksiężyca. Rodzime religie i filozofia ludów Afryki Zachodniej. Warszawa: Iskry, 1978.
  • Charles Gabriel Seligman: Ludy Afryki. Warszawa: PWN, 1972.
  • Słownik etnologiczny:terminy ogólne. Warszawa: PWN, 1987.
  • Joachim Wach: Socjologia religii. Warszawa: Książka i Wiedza, 1961.
  • Lucien Lévy-Bruhl: Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992.

Bibliografia obca[edytuj | edytuj kod]

  • Friderick William Butt-Thompson: West african secret societes. Their Organizations, Officials and Teachings, H.F. & G. Weatherby, Londyn 1929.
  • Reo Franklin Fortune: Omaha Secret Societes, ,,Columbia University Contributions to Anthropology", nr. 14, 1932.
  • John Heron Lepper: Famous Secret Societes, S. Low Marston & Co., Londyn 1932.
  • Robert Harry Lowie: Primitive Society, Boni & Liveright, Londyn 1920.
  • Edwin M. Loeb: Tribal Initiation and Secret Societes, ,,University of California Publications in American Anthropology and Ethnology", University of California Press, t. XXV, Berkeley 1929.
  • William H.R. Rivers: The History of Melanesian Society, Cambridge University Press, Cambridge, 1914.
  • Wilson Dallam Wallis: Religion in Primitive Society, F.S. Croft Co., Nowy Jork 1939.
  • Hutton Webster: Primitive Secret Societes, Macmillan & Co., New York 1932.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]