Teatr Laboratorium

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Teatr Laboratorium
Typ teatru teatr alternatywny
Założyciel(e) Jerzy Grotowski
Ludwik Flaszen
Data powstania 1965
Data zamknięcia 1984
Państwo  Polska
Lokalizacja Wrocław
brak współrzędnych

Teatr Laboratorium – zespół teatralny o światowej sławie, założony przez Jerzego Grotowskiego i Ludwika Flaszena.

Określenie to jest często używane jako ogólna nazwa zespołu teatralnego pod kierunkiem Jerzego Grotowskiego, który na przestrzeni lat wielokrotnie zmieniał swoje nazwy[1]. Za datę powstania Teatru mozna uznać rok 1962, kiedy słowo „laboratorium” zostało oficjalnie dodane do nazwy Teatru 13 Rzędów, prowadzonego przez Grotowskiego w Opolu od 1959 roku[1]. W 1965 roku zespół Grotowskiego przeniósł się do Wrocławia, gdzie działał do samorozwiązania w roku 1984[1].

Inspiracją artystyczną Teatru Laboratorium był m.in. teatr „Reduta”, kierowany przez Juliusza Osterwę i Mieczysława Limanowskiego.

Program artystyczny teatru określały prace inscenizacyjne Grotowskiego i Flaszena, kierownika literackiego. Od 1966 roku Teatr Laboratorium występował w wielu krajach Europy, Libanie, Australii, USA, Meksyku i w Iranie. Od 1971 r. prowadzone były przedsięwzięcia parateatralne i Teatr Źródeł[2]. W 1981 roku odbył się ostatni spektakl teatralny Thanatos polski[3].

Najbardziej znanym aktorem wywodzącym się z tego teatru był Ryszard Cieślak.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki Laboratorium – lata 60.[edytuj | edytuj kod]

Pojawienie się terminu „laboratorium” w pracy Teatru 13 Rzędów związane było z przyjęciem przełomowych metod pracy aktorskiej, przesuwającej akcenty z przygotowań do konkretnych roli w stronę pogłębionych treningów psychologicznych[4]. Pierwszym spektaklem zrealizowanym przez Grotowskiego i jego zespół po tym zwrocie było Akropolis (1962)[5].

W styczniu 1965 roku Teatr Grotowskiego przeniósł się z Opola do Wrocławia (zmieniając nazwę statutową na Instytut Badań Metody Aktorskiej – Teatr Laboratorium[6]), gdzie powstały spektakle Książę Niezłomny (1965) i Apocalypsis cum figuris (1969). W tym okresie Grotowski rozwijał ideę „teatru ubogiego” (zamanifestowaną w wydanej w 1965 roku książce Towards the Poor Theatre, wyd. polskie Ku teatrowi ubogiemu, Wrocław 2007), którego najważniejszym założeniem było porzucenie formalnych „ozdobników” i uczynienie teatru doświadczeniem, w centrum którego znajduje się człowiek – aktor i jego relacja z widzem[7]. Za ostateczną realizację idei teatru ubogiego uznaje się Apocalypsis cum figuris, które jednocześnie zamknęło „przedstawieniowy” etap twórczości Grotowskiego[8].

Dalsza działalność – lata 70.[edytuj | edytuj kod]

Po zrealizowaniu Apocalypsis, Grotowski wraz ze swoim zespołem odszedł od konwencjonalnej działalności teatralnej i przygotowywania kolejnych spektakli na rzecz intensywnych poszukiwań performatywno-antropologicznych. W pierwszej połowie lat 70. członkowie Teatru Laboratorium rozwijali projekt nazwany parateatrem, dążący do „wyjścia z teatru” i w tym celu wykorzystujący metodę czynnych badań oraz warsztatów[a][9]. Wraz z rozpoczęciem etapu znanego jako Teatr Źródeł[10]  działalność Teatru Laboratorium i samego Grotowskiego stały się wyraźnie nietożsame[1]. Przedsięwzięcia parateatralne i Teatr Źródeł były realizowane przede wszystkim w Brzezince koło Oleśnicy, leśnej siedzibie Teatru Laboratorium.

Z biegiem lat działania Teatru Laboratorium stawały się coraz bardziej zindywidualizowane w ramach projektów poszczególnych członków, a sam Teatr służył jako instytucjonalne oparcie dla tych działań. Znalazło to odbicie także w zmianach personalnych – w 1978 roku zastępcą dyrektora został Zbigniew Cynkutis, a od 1980 roku kierownictwo Laboratorium przejął oficjalnie Ludwik Flaszen[1].

Teatr Laboratorium uległ samorozwiązaniu w 1984 roku. Proces ten rozpoczął się w 1982 roku, kiedy to Jerzy Grotowski wystosował do członków Teatru list, w którym informował o kontynuowaniu swojej działalności poza Polską i postulował zakończenie działalności związanej z jego nazwiskiem w kraju[1]. Po długich debatach głosami większości członków przyjęto decyzję o rozwiązaniu Teatru Laboratorium z dniem 31 sierpnia 1984 roku. Działalność zespołu kontynuowało Drugie Studio Wrocławskie pod dyrekcją Zbigniewa Cynkutisa, który nie poparł decyzji o rozwiązaniu Laboratorium.

Po śmierci Cynkutisa i zakończeniu działalności Drugiego Studia w siedzibie Teatru Laboratorium we Wrocławiu powołano do życia Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, który dziś funkcjonuje pod nazwą Instytut im. Jerzego Grotowskiego.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Zespół teatralny Jerzego Grotowskiego funkcjonował kolejno pod nazwami:

Teatr 13 Rzędów, 13 maja 1958 – 28 lutego 1962, Opole

Teatr Laboratorium 13 Rzędów, 1 marca 1962 – 1 stycznia 1965, Opole

Teatr Laboratorium 13 Rzędów – Instytut Badań Metody Aktorskiej, 2 stycznia 1965 – 31 sierpnia 1984, Wrocław

Instytut Aktora, lata 70., Wrocław (nazwa nieoficjalna)

Instytut Laboratorium, lata 70., Wrocław (nazwa nieoficjalna)[11]

Zespół[edytuj | edytuj kod]

Teatr Laboratorium słynął z wymagającego treningu aktorskiego oraz nieustannych poszukiwań w dziedzinie form ekspresji i interpretacji[12]. Trzon zespołu stanowili aktorzy, występujący w najważniejszych spektaklach Grotowskiego i najmocniej kojarzeni z działalnością Laboratorium, wśród których wymienić należy: Andrzeja Bielskiego, Ryszarda Cieślaka, Zbigniewa Cynkutisa, Antoniego Jahołowskiego, Maję Komorowską, Renę Mirecką, Zygmunta Molika, Andrzeja Paluchiewicza czy Stanisława Scierskiego.

Oprócz kierującego teatrem Grotowskiego warto również wspomnieć jego stałych współpracowników, którzy również wnieśli istotny wkład w prace i rozwój Laboratorium – kierownika literackiego, Ludwika Flaszena oraz architekta przestrzeni[b], Jerzego Gurawskiego[13]. W latach 1961–1964 jednym z najbliższych współpracowników Grotowskiego był Eugenio Barba, późniejszy twórca Odin Teatret, który pełnił rolę asystenta reżysera przy dwóch spektaklach[14].

Zobacz także[edytuj | edytuj kod]

Teatr 13 Rzędów

Instytut im. Jerzego Grotowskiego

Jerzy Grotowski

Drugie Studio Wrocławskie

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Początkowo w ramach parateatru organizowano otwarte nabory do grup roboczych (1970-1972), realizujących warsztaty prowadzone w Brzezince przez Grotowskiego oraz Cieślaka we Wrocławiu, we współpracy z niektórymi aktorami Laboratorium. W 1973 roku w USA Grotowski zorganizował Special Project, w którym udział wzięli widzowie oglądający amerykańskie wystawienia Apocalypsis cum figuris. Ukoronowaniem działań parateatralnych było otwarcie Uniwersytetu Poszukiwań Teatru Narodów i Uniwersytetu Poszukiwań II (1974-1975), będących najszerszym projektem w tym etapie działań.
  2. W przedstawieniach Grotowskiego nie można mówić o konwencjonalnej scenografii. Aranżacji podlegała cała przestrzeń spektaklu, bez wyłączenia widowni.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Teatr Laboratorium | encyklopedia | grotowski.net, www.grotowski.net [dostęp 2018-02-06] (pol.).
  2. D. Kosiński, Grotowski. Przewodnik, Wrocław 2009, s..253=259.
  3. Thanatos polski. Inkantacje | encyklopedia | grotowski.net, www.grotowski.net [dostęp 2018-02-06] (pol.).
  4. Z. Osiński, „Laboratorium” Jerzego Grotowskiego, [w:] tegoż: Jerzy Grotowski. Źródła, inspiracje, konteksty, wyd. 2 zmienione, t. 1, Gdańsk 2009; por. A. Jawłowska,Teatr Laboratorium, [w:] tejże: Więcej niż teatr, Warszawa 1987.
  5. Akropolis | encyklopedia | grotowski.net, www.grotowski.net, 8 kwietnia 2014 [dostęp 2018-02-06] (pol.).
  6. Mateusz Lipinski, Instytut im. Jerzego Grotowskiego - Teatr Laboratorium, www2.grotowski-institute.art.pl [dostęp 2018-02-06].
  7. J. Grotowski, Ku teatrowi ubogiemu, oprac. Eugenio Barba, przedmowa Peter Brook, przekład z języka angielskiego Grzegorz Ziółkowski, red. wyd. pol. Leszek Kolankiewicz, Wrocław 2007
  8. D. Kosiński, dz. cyt. s. 248-252.
  9. Zob. Na drodze do kultury czynnej. O działalności instytutu Grotowskiego Teatr Laboratorium w latach 1970–1977, opracowanie i dokumentacja prasowa Leszek Kolankiewicz, Instytut Aktora – Teatr Laboratorium, Wrocław 1978. http://www.encyklopediateatru.pl/autorzy/2413/jerzy-grotowski
  10. Zob. J. Grotowski, Teatr Źródeł [w:] tegoż, Teksty zebrane, Warszawa 2012, s. 748-767.
  11. Encyklopedia, Instytut Aktora - Teatr Laboratorium, Encyklopedia teatru polskiego [dostęp 2018-02-06] (pol.).
  12. Z. Osiński: Grotowski i jego Laboratorium, Warszawa 1980.
  13. Zob. https://www.google.pl/search?q=jerzy+gurawski+grotowski+net&ie=utf-8&oe=utf-8&channel=rcs&gws_rd=cr&dcr=0&ei=BzN6Wq3QHpHWwQLbtqiACA
  14. Barba Eugenio | encyklopedia | grotowski.net, www.grotowski.net [dostęp 2018-02-06] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

• Grotowski J., Ku teatrowi ubogiemu, oprac. Eugenio Barba, przedmowa Peter Brook, przekład z języka angielskiego Grzegorz Ziółkowski, red. wyd. pol. Leszek Kolankiewicz, Wrocław 2007.

• Jawłowska A., Teatr Laboratorium, [w:] tejże: Więcej niż teatr, Warszawa 1987.

• Kosiński D., Grotowski. Przewodnik, Wrocław 2009.

• Osiński Z., Grotowski i jego Laboratorium, Warszawa 1980.

• Osiński Z., „Laboratorium” Jerzego Grotowskiego, [w:] tegoż, Jerzy Grotowski. Źródła, inspiracje, konteksty, wyd. 2 zmienione, t. 1, Gdańsk 2009.

• Osiński Z., Instytut Reduty jako laboratorium teatralne, [w:] tegoż, Pamięć Reduty. Osterwa, Limanowski, Grotowski, Gdańsk 2003.

Encyklopedia Grotowski.net

Encyklopedia Teatru