Teatr szkolny w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Teatr szkolny – element procesu dydaktycznego i wychowawczego, teatr tworzony przez uczniów i nauczycieli.

Rozwój teatrów szkolnych w XVI–XVII wieku[edytuj | edytuj kod]

Rozwój[edytuj | edytuj kod]

Rozwój teatru szkolnego wiąże się z rozbudową sieci szkół średnich. Teatry szkolne powstawały w Polsce od XVI wieku przy szkołach zarówno katolickich, jak i innowierczych. Wśród szkół katolickich prym wiodły kolegia jezuickie, do najbardziej znanych jezuickich teatrów szkolnych należały instytucje w Poznaniu (działające już 1620 roku), Warszawie (od 1687 roku) i Wilnie (od 1715 roku). Szacuje się, że w Rzeczypospolitej działało 59 teatrów jezuickich. Od roku 1660 teatry przyszkolne zaczęli otwierać także pijarzy – łącznie powstało 29 tego typu pijarskich placówek. Swoje szkoły prowadzili także bazylianie, teatyni. Funkcjonowały także teatry innowiercze. Bracia czescy prowadzili w Lesznie teatr pod opieką Jana Amosa Komeńskiego, otwierano teatry w Toruniu, Gdańsk czy Elblągu. Obyczaj otwierania teatrów szkolnych rozprzestrzenił się także na wschód: w Kijowie przy kolegium prawosławnym funkcjonował teatr wystawiający sztuki po ukraińsku[1][2].

Repertuar i cele[edytuj | edytuj kod]

Stanisław Konarski – reformator teatru szkolnego

Teatry szkolne służyły nauczaniu języka łacińskiego i retoryki (w repertuarze były sztuki autorów rzymskich, z czasem zastąpione przez dramaty pisane przez szkolnych profesorów, jednak wciąż po łacinie) oraz wychowywaniu podopiecznych (w kolegiach jezuickich wystawiano „żywe obrazy”, wywodzące się z misteriów średniowiecznych, które z czasem ewoluowały w kierunku nowocześniejszych form dramatycznych). Pisano umoralniające tragedie w duchu chrześcijańskim, wykorzystujące motywy mitologiczne i biblijne, lecz tematycznie zazwyczaj aktualne i komentujące bieżące wydarzenia. Ze względu na specyfikę szkół męskich z tekstów dramatycznych usuwano role kobiece. W XVII wieku poza repertuarem świeckim teatry reprezentowały również szkołę na zewnątrz, wystawiając na rozpoczęcie i zakończenie roku nauki sztuki o tematyce religijnej dla szerszej publiczności[1][2].

Reforma teatru szkolnego w dobie oświecenia[edytuj | edytuj kod]

Od połowy XVIII wieku, a więc w okresie reformy szkolnictwa w Polsce, teatr szkolny postawił sobie za cel zaszczepianie ideałów obywatelskich. Stanisław Konarski w Collegium Nobilium zrezygnował z repertuaru łacińskiego, zastępując go klasycystycznymi tragediami francuskimi (np.: Pierre Corneille, Jean Baptiste Racine, Wolter) tłumaczonymi na język polski lub w oryginale oraz współczesnym dramatopisarstwem polskim (np. Tragedia Epaminondy Konarskiego). Konarski przywrócił także role kobiece, grane przez chłopców. Scena Collegium Nobbilium stworzyła dla polskiej publiczności szansę zapoznania się dorobkiem nowoczesnej dramaturgii europejskiej. Za sprawą Franciszka Bohomolca przemianę przeszły też teatry jezuickie, które zaczęły wystawiać adaptacje klasycystycznych sztuk Moliera czy nowe utwory samego Bohomolca. Tu także zrezygnowano z łaciny, a w intermediach pojawiły się wstawki baletowe czy śpiewane. Teatry jezuickie zniknęły wraz z kasatą zakonu w roku 1773[1][2].

Wiek XIX[edytuj | edytuj kod]

W okresie rozbiorów teatr szkolny zaznajamiał z twórczością polskich twórców, podtrzymywał ducha i świadomość narodową. Te cele wychowawcze przyświecały jednak nie tyle pracy teatralnej z dziećmi i młodzieżą, co samym przedstawieniom. Zasadniczą metodą pracy było pamięciowe opanowanie tekstów i odtwarzanie ich w taki sposób, by przypominało to spektakle teatrów profesjonalnych.

XX-wieczne podejście do założeń teatru szkolnego[edytuj | edytuj kod]

Nowe założenia teatru szkolnego[edytuj | edytuj kod]

Po I wojnie światowej teatr szkolny początkowo kontynuował tradycję wieku XIX – traktowany był albo jako „godziwa rozrywka” dla młodzieży albo jako pole popisu dla nauczyciela, mającego ambicje reżyserskie, lub też wreszcie jako plastyczne uzewnętrznienie wybranych dzieł literatury dramatycznej. W 1922 roku ukazał się artykuł Cele i zadania teatru szkolnego autorstwa redaktora „Teatru Ludowego” Jędrzeja Cierniaka. Zainicjował on dyskusję na temat sceny szkolnej. Wyraził m.in. opinię, że teatr szkolny powinien zajmować czołowe miejsce w pracy wychowawczej szkoły. Jednak dopiero działalność Lucjusza Komarnickiego spowodowała wypracowanie odrębnego stylu teatru szkolnego. W roku 1926 ukazała się jego książka zatytułowana Teatr szkolny omawiająca na podstawie jego własnej pracy z młodzieżą oraz pojawiającej się już wówczas fachowej literatury nowe założenia i teorie teatru szkolnego. Komarnicki odrzucał naśladownictwo teatru profesjonalnego i jego repertuaru. Teatr szkolny powinien posługiwać się własnymi środkami wyrazu i być całkowicie samodzielnym dziełem młodzieży. Nie powinien realizować tzw. wielkiego repertuaru, który przekracza siły wykonawców. Właściwym repertuarem stać się winny dla niego drobne formy literackie.

Z tymi postulatami pedagogicznymi zbiegła się czasie reforma tradycyjnego teatru, zapoczątkowana przez francuskiego aktora, reżysera i pisarza Jacques’a Copeau, propagatora „teatru szczerości”. Jednym z jego entuzjastów i współpracowników stał się Léon Chancerel, uważany właściwie za twórcę podstawowych form ekspresji, przez które dzieci i młodzież powinny przejść, nie tylko w perspektywie stworzenia właściwego swemu wiekowi teatru, ale celem osiągnięcia pełnego rozwoju osobowości. Teorie Chancerela stanowiły przełom w traktowaniu teatru szkolnego. Punktem wyjścia nie było już przedstawienie, które należy zagrać, ale pobudzanie psychicznego rozwoju dzieci oraz młodzieży.

Polski teatr szkolny podczas II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

W czasie II wojny światowej młodzież – pozbawiona literatury i teatru – tworzyła amatorskie, konspiracyjne grupy teatralne. Pierwszy spektakl powstał i został wystawiony już we wrześniu 1939 roku w Poznaniu (Sobótka według Jana Kochanowskiego). Teatr szkolny stał się zarazem formą rozrywki, jak i pewnego rodzaju służby narodowej.

Szkolny teatr powojenny[edytuj | edytuj kod]

Rozkwit teatru szkolnego zaczął się jednak po drugiej wojnie światowej, wraz z rozwojem systemu nauczania i edukacji. W odbudowywanej Polsce powstawało wiele szkół, Domów i Centrów Kultury oraz Pałaców Młodzieży. Ambicją nowo powstałych ośrodków pracy pozaszkolnej było posiadanie własnego zespołu teatralnego, powstawały nowe zespoły (np. poznański teatr Łejery). W miarę rozwoju teatru szkolnego, pojawiła się potrzeba skonfrontowania efektów jego pracy. Powstało wiele przeglądów i festiwali teatru szkolnego takich jak: Festiwal Kultury Szkolnej, Horyniecka Biesiada Teatralna, Tyskie Spotkania Teatralne, toruńskie „Pobocza Teatru” i wiele innych. Pojawiło się też wiele wydawnictw i sztuk dedykowanych teatrowi amatorskiemu.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Encyklopedia szkolna WSiP: Literatura, wiedza o kulturze. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2006, s. 814–815, 820–821. ISBN 83-02-09505-2.
  2. a b c Marek Ferenc: Czasy nowożytne. W: Obyczaje w Polsce: Od średniowiecza do czasów współczesnych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 165–166. ISBN 978-83-01-14253-7.