Tekst masorecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Papirus Nasha, pochodzący z II wieku p.n.e., zawierający tekst przedmasorecki

Tekst masorecki – ujednolicony i uznany za oficjalny tekst Biblii hebrajskiej zapisany przy pomocy spółgłosek oraz systemu znaków samogłoskowych w postaci kropek i kresek umieszczanych nad lub pod spółgłoskami a opracowanego przez masoretów. Jego częścią integralną jest dodatkowy system oznaczeń w tekście nazywany masorą. W opracowaniach krytycznych oznaczany symbolem TM albo  \mathfrak{M} [1].

Powstanie tekstu masoreckiego[edytuj | edytuj kod]

Kodeks z Aleppo, zawierający tekst masorecki z widoczną masorą

Pierwszymi kopistami, którzy od czasów Ezdrasza zajmowali się przepisywaniem poszczególnych ksiąg biblijnych, byli soferowie. Kopie tworzone przez nich nie były doskonałe przez co do tekstu wkradały się mimowolne lub też świadome zmiany. A ponieważ w tych najstarszych kopiach tekst Biblii hebrajskiej nie był ujednolicany z innymi rękopisami pomiędzy poszczególnymi manuskryptami występowały różnice[2]. Współcześnie istnieje wśród uczonych przynajmniej kilka teorii wyjaśnienia zależności między różnymi rodzinami tekstu proto-masoreckiego. Sprowadzają się najogólniej do opcji: różne wersje tekstu pochodzą od jednego wspólnego „przodka” albo te różne wersje zostały z czasem uporządkowane w jedną „kanoniczną” formę[3].

Współczesna krytyka tekstualna Starego Testamentu różnych dostępnych aktualnie tekstów Biblii hebrajskiej prowadzi do wniosku, że w I wieku n.e. powstał wewnątrz judaizmu wyraźny ruch, mający za cel wybranie, skodyfikowanie i przekazanie dalej jednego, autorytatywnego tekstu świętych ksiąg[4]. Starania o ustalenie jednolitego tekstu podjęto po domniemanym synodzie w Jamni, na którym ustalono kanon hebrajski. W Jamni miano również dokonać wyboru tekstów poszczególnych ksiąg spośród istniejących wówczas wersji hebrajskich tekstów biblijnych[5]. Zgodnie z tym wyborem odtąd w kulcie synagogalnym i nauczaniu religijnym należało się posługiwać wyłącznie nimi. Wybrane wówczas wersje tekstów stały się podstawą tekstu masoreckiego, a inne wersje tekstów Biblii hebrajskiej odbiegające od przyjętego kanonu, miały zostać złożone w genizach synagog[a][6].

Pierwsze ustalenia dotyczące pierwotnego tekstu Biblii poczynił Akiba ben Josef (50–137). Zaczęto je traktować jako niepodważalne, przez co stały się one wersjami obowiązującymi. Wtedy też kopiści zaczęli uważać spółgłoskowy tekst Biblii za nienaruszalny. W tekście pojawiły się jedynie uwagi (qerê – ketîb) wskazujące, jak należy dane słowo wymawiać (qerê), jeżeli wymowa różni się od tekstu pisanego (ketîb). W tym wczesnym okresie zaczęto również zliczać poszczególne wiersze, wyrazy i litery tekstu Pisma Świętego.

Tekst podzielono po pierwsze na otwarte i zamknięte paragrafy (w zależności od tego czy zaczyna się on od nowej linii czy nie; oznaczane odpowiednio: פ i ס). Dokonano także innego podziału, ze względu na perykopy liturgiczne: zwane sederami (wg tradycji palestyńskiej, gdzie całą Torę czytało się w ciągu 3 lat) oraz paraszami (wg tradycji babilońskiej, gdzie czytano Torę w ciągu jednego roku)[7].

Gdy w 135 roku n.e. upadło powstanie Bar-Kochby, część żydowskich uczonych wyemigrowała do Babilonii, gdzie założyli akademie biblijne m.in. w Nehardei i Surze. Podobne szkoły biblijne powstały również na terenie Palestyny w Cezarei, Tyberiadzie i Seforis. Pracę nad przekazem tekstu Biblii kontynuowali tannaici (od I do początku III wieku) oraz amoraici (do początku VI wieku). Opracowali oni między innymi zasady przepisywania ksiąg świętych tak, aby uniknąć wkradania się do tekstu błędów[8].

Ostatecznie więc treść oraz forma tekstu masoreckiego były przekazywane przez rabinów w długotrwałym procesie trwającym od I wieku do około 950 roku n.e., a przyjęte, opracowane i opatrzone komentarzami przez masoretów. Masoreci rozpoczęli swoją działalność w VII wieku[8]. W celu zapewnienia możliwie dokładnego i bezbłędnego przekazu ci uczeni żydowscy umieszczali również dodatkowe komentarze w formie uwag marginesowych zwanych masorą oraz znaki samogłoskowe, które miały na celu unikanie nieporozumień w odczycie i interpretacji tekstu hebrajskiego.

Masora[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Masora.

Masora dzieli się na: masora parva (mała) lub masora marginalis czyli uwagi w tekście masoreckim zapisywane na marginesach lewym, prawym oraz między kolumnami, natomiast uwagi na górnym i dolnym marginesie to masora magna (duża)[9].

Komentarze uzupełniające tekst Biblii nie były jednolite. Ze względu na różnice w wymowie oraz różne systemy graficzego przedstawiania samogłosek i akcentów masorę można podzielić na trzy główne gałęzie tradycji: babilońską, palestyńską oraz tyberiadzką[10]. Odnalezione w genizie kairskiej manuskrypty z okresu VI–IX wieku oprócz masoreckiego tekstu spółgłoskowego mają dwa inne typy wokalizacji: wschodni (babiloński) oraz zachodni (palestyński) – oba są (w odróżnieniu od tybieradzkiego) nadpisywane nad spógłoskami[11]. Babilońska wersja przetrwała w Jemenie aż do XII–XIII wieku, palestyńska natomiast rozwinęła się w używaną w niektórych rękopisach samarytańskich z XII–XIV wieków[12].

Istnieją też ślady innych, mniej rozpowszechnionych tradycji. W ramach samej tradycji tyberiadzkiej (która ostatecznie przeważyła), funkcjonowały również różne odgałęzienia[13].

Szkoła tyberiadzka była dziełem dwóch rodów: ben Neftalich i ben Aszerów. Jedna i druga szkoła działała i rozwijała się w Tyberiadzie. Ostatecznie przyjął się tekst ben Aszer, na nim zostały oparte najstarsze ze znanych nam dzisiaj kodeksów (Leningradzki czy Aleppo), a potem drukowane wydania Biblii hebrajskiej[14].

Najstarszą znaną próbą porównywania różnic między masorecką tradycją ben Aszera a ben Neftalego wykonał przed 1050 rokiem n.e. Mishael ben Uzzjel w swoim dziele Kithab al-Khilaf (po arab.), Sefer ha-Hillufim (po hebr.)[15]. Ogromną ilość masoreckich komentarzy zgromadzonych głównie na podstawie hiszpańskich rękopisów, można znaleźć w komentarzu krytycznym znanym jako Minhath Shai Salomona Jedidiaha Norziego ukończonym w 1626 i wydrukowanym w Mantua Bible w 1742 roku[16].

Manuskrypty[edytuj | edytuj kod]

Kodeks z tekstem masoreckim pochodzący z XIII wieku z Hiszpanii. Widoczna końcówka Księgi Rodzaju i początek Księgi Wyjścia (fotografia wysokiej rozdzielczości).

Nie zachowały się manuskrypty biblijne pochodzące z pierwszych sześciu wieków naszej ery, które łączyłyby zwoje odkryte w Qumran z najstarszymi masoreckimi rękopisami[b]. Z przekazów znane są Codex Muggeh („poprawiony”), zagubiony kodeks na który jako na źródło powołują się masoreci na początku X wieku oraz Codex Hilleli pochodzący z około 600 roku n.e., który został zniszczony w 1197 roku w Hiszpanii, a którego kilka zdań zachowało się w literaturze rabinicznej[17].

W czasach współczesnych Benjamin Kennicott (1718–1783) znał 615 rękopisów masoreckich, którymi posłużył się do zebrania wariantów tekstu (Oxford 1776–1780), a Giovanni Bernado De Rossi (1742–1831) opublikował listę 731 manuskryptów (Parma 1784–1788)[18]. Do dziś zachowało się około 2000 rękopisów przekazujących tekst masorecki. Część z nich jest odpisem całego Starego Testamentu, a część przekazuje poszczególne księgi Biblii hebrajskiej. Zaledwie 4 manuskrypty pochodzą z IX lub X wieku, 4 kolejne z XI wieku, a 8 z XII wieku. Reszta manuskryptów została napisana pomiędzy XIII a XV wiekiem[8]. Najstarszymi kodeksami reprezentującymi tekst masorecki są:

Puncta extraordinaria[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Puncta extraordinaria.

Puncta extraordinaria (z łac.niezwykłe miejsca”) albo nequdot (z hebr. kropki) to 15 miejsc w Biblii hebrajskiej zaznaczonych i wyróżnionych przez soferów kropkami lub kreskami. Niektóre z tych miejsc nie mają wpływu na tłumaczenie lub interpretację Pisma Świętego, inne natomiast są istotne[19].

Puncta extraordinaria oznaczone w tekście masoreckim występują w następujących miejscach: Rodzaju 16:5, 18:9, 19:33, 33:4, 37:12; Powtórzonego Prawa 29:29 (BT 29:28); Liczb 3:39, 9:10, 21:30, 29:15; 2 Samuela 19:19; Psalm 27:13; Izajasza 44:9; Ezechiela 41:20 oraz 46:22.

Właściwe znaczenie tych znaków jest kwestionowane. Niektórzy uważają, że te znaki wskazują na słowa, które zostały opuszczone w tekście. Inni uważają że, kropki wskazują frazy które nie występowały w niektórych rękopisach i których czytanie jest wątpliwe. Jeszcze inni uważają, że kropki mają po prostu pomóc czytelnikowi pamiętać znaczenie tekstu związane z tymi słowami a nadane przez starożytnych Hebrajczyków. Są też tacy, którzy twierdzą, że punkty te zostały oznaczone jako ochrona przed usunięciem przez kopistów fraz w tekście hebrajskim, które na pierwszy rzut oka i po porównaniu z równoległymi fragmentami Pisma Świętego wydawały się być zbędne.

Wszystkie 15 miejsc odnotowano w uwagach masora magna do tekstu masoreckiego Księgi Liczb 3:39.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Porównanie rękopisu 1QIsaa pochodzącego z około 125 roku p.n.e., a znalezionego wśród rękopisów z Qumran, wykazało dużą zgodność rękopisu z tekstem masoreckim. Około 60% manuskryptów biblijnych z Qumran jest zgodna z tekstem masoreckim[20].

W X wieku n.e. tekst masorecki stał się standardowym tekstem judaizmu zachodniego, a później również innych społeczności żydowskich.

Uwagi

  1. Brak rękopisów przekazujących tekst hebrajski zgodny z wersjami tekstu Septuaginty czy Pięcioksięgu samarytańskiego, a obecnych wśród rękopisów znad Morza Martwego dowodzi, że zalecenie to było przestrzegane.
  2. Brak manuskryptów z tego okresu wynika ze sposobu postępowania z zużytymi rękopisami. Były one składowane w genizach synagog a następnie co jakiś czas wyprawiano im pogrzeb.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Odpowiedzi. W: wiara.pl [on-line]. 2005-12-14. [dostęp 2013-04-26].
  2. Piotr Wasilewski: Tłumaczenia i tłumacze Biblii. W: Starożytne wersje Biblii [on-line]. biblia.info.pl. [dostęp 2013-06-28].
  3. P.D. Wegner, A Student's Guide to Textual Criticism of the Bible. Its History, Methods & Results, Downers Grove, IL 2006, s. 66-70.
  4. P.D. Wegner, A Student's Guide to Textual Criticism of the Bible. Its History, Methods & Results, Downers Grove, IL 2006, s. 70-71.
  5. Ernst Würthwein, The Text of the Old Testament. An Introduction to the Biblia Hebraica, Grand Rapids 19952, s. 13.
  6. Zofia Borzymińska: Biblia Hebrajska. W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. jhi.pl. [dostęp 2015-10-26].
  7. Ernst Würthwein, The Text of the Old Testament. An Introduction to the Biblia Hebraica, Grand Rapids 19952, s. 20.
  8. a b c Piotr Łabuda: Tekst biblijny.. W: Radiowo-Internetowe Studium Biblijne. Semestr I. Wykład 11. [on-line]. studiumbiblijne.diecezja.tarnow.pl. [dostęp 2013-06-19]. s. 7, 8.
  9. E. Würthwein: Der Text des Alten Testaments. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1988, s. 33–36.
  10. P.H. Kelley, D.S. Mynatt, T.G. Crawford, The Masorah of Biblia Hebraica Stuttgartensia. Introduction and Annotated Glossary, Cambridge 1998, s. 13.
  11. P. Kahle, The Cairo Genizah (London 1947; Oxford2 1959).
  12. Ernst Würthwein, The Text of the Old Testament. An Introduction to the Biblia Hebraica, Grand Rapids 19952, s. 23.
  13. E. Tov: Textual Criticism of the Hebrew Bible, Minneapolis 20012, s. 43-44.
  14. E. Würthwein: Der Text des Alten Testaments. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1988, s. 30 nn.
  15. P.H. Kelley, D.S. Mynatt, T.G. Crawford, The Masorah of Biblia Hebraica Stuttgartensia. Introduction and Annotated Glossary, Cambridge 1998, s. 20.
  16. Encyklopaedia Britannica: Mishael ben Uzziel (ang.). britannica.com. [dostęp 2013-06-22].
  17. Encyklopaedia Britannica: Codex Mugah (ang.). britannica.com. [dostęp 2013-06-22].
  18. Encyklopaedia Britannica: Collations of the Masoretic materials (ang.). britannica.com. [dostęp 2013-06-22].
  19. The Fifteen Extraordinary Points of the Sopherim. (ang.). W: Appendix From The Companion Bible. [on-line]. therain.org, 1999. [dostęp 2013-06-12].
  20. Kilka słów o krytyce tekstu i Zwojach znad Morza Martwego.. biblista.pl. [dostęp 2013-04-26].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • W.R.F. Browning: Słownik biblijny. Warszawa: Faktor i Agora SA, 2009, s. 513, seria: Księgi Święte Religii Monoteistycznych. ISBN 978-83-7552-553-3.