Tekst masorecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Papirus Nasha, pochodzący z II wieku p.n.e., zawierający tekst przedmasorecki

Tekst masorecki – ujednolicony i uznany za oficjalny tekst Biblii hebrajskiej zapisany przy pomocy spółgłosek oraz systemu znaków samogłoskowych w postaci kropek i kresek umieszczanych nad lub pod spółgłoskami a opracowanego przez masoretów. W opracowaniach krytycznych oznaczany symbolem TM[1].

Powstanie tekstu masoreckiego[edytuj | edytuj kod]

Kodeks z Aleppo, zawierający tekst masorecki z widoczną masorą

Pierwszymi kopistami, którzy od czasów Ezdrasza zajmowali się przepisywaniem poszczególnych ksiąg biblijnych, byli soferowie. Kopie tworzone przez nich nie były doskonałe i do tekstu wkradały się mimowolne lub też świadome zmiany. A ponieważ w tych najstarszych kopiach tekst Biblii hebrajskiej nie był ujednolicany z innymi rękopisami, w poszczególnych manuskryptach występowały różnice[2].

Starania o ustalenie jednolitego tekstu podjęto po synodzie w Jamni, na którym ustalono kanon hebrajski. Pierwsze ustalenia dotyczące pierwotnego tekstu Biblii poczynił Akiba ben Josef (50-137). Zaczęto je traktować jako niepodważalne, przez co stały się one wersjami obowiązującymi. Wtedy też kopiści zaczęli uważać spółgłoskowy tekst Biblii za nienaruszalny. W tekście pojawiły się jedynie uwagi (qerê – ketîb) wskazujące, jak należy dane słowo wymawiać (qerê), jeżeli wymowa różni się od tekstu pisanego (ketîb). W tym wczesnym okresie zaczęto również zliczać poszczególne wiersze, wyrazy i litery tekstu Pisma Świętego. Tekst podzielono na perykopy liturgiczne, zwane sederami i paraszami, co gwarantowało przekazywanie tekstu Biblii bez zmian[3].

Gdy w 135 roku n.e. upadło powstanie Bar-Kochby, część żydowskich uczonych wyemigrowała do Babilonii, gdzie założyli akademie biblijne m.in. w Nehardei i Surze. Podobne szkoły biblijne powstały również na terenie Palestyny w Cezarei, Tyberiadzie i Seforis. Pracę nad przekazem tekstu Biblii kontynuowali tannaici (od I do początku III wieku) oraz amoraici (do początku VI wieku). Opracowali oni między innymi zasady przepisywania ksiąg świętych tak, aby uniknąć wkradania się do tekstu błędów[3].

Ostatecznie więc treść oraz forma tekstu masoreckiego były przekazywane przez rabinów w długotrwałym procesie trwającym od I wieku do około 950 roku n.e., a przyjęte, opracowane i opatrzone komentarzami przez masoretów. Masoreci rozpoczęli swoją działalność w VII wieku[3]. W celu zapewnienia możliwie dokładnego i bezbłędnego przekazu ci uczeni żydowscy umieszczali również dodatkowe komentarze w formie uwag marginesowych zwanych masorą oraz znaki samogłoskowe, które miały na celu unikanie nieporozumień w odczycie i interpretacji tekstu hebrajskiego.

Masora[edytuj | edytuj kod]

Masora dzieli się na: masora parva (mała) lub masora marginalis czyli uwagi w tekście masoreckim zapisywane na marginesach lewym, prawym oraz między kolumnami, natomiast uwagi na górnym i dolnym marginesie to masora magna (duża)[4].

Komentarze uzupełniające tekst Biblii nie były jednolite. Ze względu na kryterium geograficzne masorę można podzielić na babilońską (wschodnią) i palestyńską (zachodnią). Czasem wyróżnia się jeszcze masorę tyberiadzką, ponieważ jednak Tyberiada leży w Galilei, a Galilea jest częścią Palestyny, należy ją uznać raczej za główny ośrodek szkoły palestyńskiej[1]. Masora wschodnia znaki samogłoskowe stawiała nad spółgłoskami, a masora zachodnia pod nimi[5]. Zachodnia była dziełem dwóch rodów, ben Neftalich i ben Aszerów. Ben Aszerowie działali w Tyberiadzie. Ostatecznie przyjął się tekst tyberiadzki, na nim zostały oparte drukowane wydania Biblii hebrajskiej[6].

Najstarszą znaną próbą porównywania różnic między masorecką tradycją ben Aszera a ben Neftalego wykonał przed 1050 rokiem n.e. Mishael ben Uzzjel w swoim dziele KitāĠ Ǧī-Ḥulaf. Ogromną ilość masoreckich komentarzy zgromadzonych głównie na podstawie hiszpańskich rękopisów, można znaleźć w komentarzu krytycznym znanym jako Minhath Shai Salomona Jedidiaha Norziego ukończonym w 1626 i wydrukowanym w Mantua Bible w 1742 roku[7].

Manuskrypty[edytuj | edytuj kod]

Nie zachowały się manuskrypty biblijne pochodzące z pierwszych sześciu wieków naszej ery, które łączyły by zwoje odkryte w Qumran z najstarszymi masoreckimi rękopisami[a]. Z przekazów znane są Codex Muggeh („poprawiony”), zagubiony kodeks na który jako na źródło powołują się masoreci na początku X wieku oraz Codex Hilleli pochodzący z około 600 roku n.e., który został zniszczony w 1197 roku w Hiszpanii, a którego kilka zdań zachowało się w literaturze rabinicznej[8].

W czasach nam współczesnym Benjamin Kennicott znał 615 rękopisów masoreckich, którymi posłużył się do zebrania wariantów tekstu (Oxford 1776-1780), a Giovanni Bernado De Rossi opublikował listę 731 manuskryptów (Parma 1784-1788)[9]. Do dziś zachowało się około 2000 rękopisów przekazujących tekst masorecki. Część z nich jest odpisem całego Starego Testamentu, a część przekazuje poszczególne księgi Biblii hebrajskiej. Zaledwie 4 manuskrypty pochodzą z IX lub X wieku, 4 kolejne z XI wieku, a 8 z XII wieku. Reszta manuskryptów została napisana pomiędzy XIII a XV wiekiem[3]. Najstarszymi kodeksami reprezentującymi tekst masorecki są:

Puncta extraordinaria[edytuj | edytuj kod]

Puncta extraordinaria (z łac.niezwykłe miejsca”) to 15 miejsc w Biblii hebrajskiej zaznaczonych i wyróżnionych przez soferów kropkami lub kreskami. Niektóre z tych miejsc nie mają wpływu na tłumaczenie lub interpretację Pisma Świętego, inne natomiast są istotne[10].

Puncta extraordinaria oznaczone w tekście masoreckim występują w następujących miejscach:

Zapytali go” – zaznaczone „go”;
  • Rodzaju 19:33
zaznaczony fragment „ani kiedy wstała”;
  • Rodzaju 33:4
i go ucałował” – TM, Sam, LXXBagster i vg. Masora wskazuje, że te słowa powinny być prawdopodobnie pominięte. Wydania BHK i BHS sugerują, że zostały one prawdopodobnie dodane do tekstu;
  • Rodzaju 37:12
trzodę swego ojca” – TM, LXX, syrp, vg. Masora wskazuje, że są to słowa wątpliwe i powinny być pominięte;
w kodeksach A oraz B19A oznaczone słowa „do nas i do naszych synów”, w kodeksie A pierwsza spółgłoska przyimka „do” została oznaczona. Jednak te słowa znajdują się w przedmasoreckim rękopisie LXX P. Fouad Inv. 266 pochodzącym z I wieku p.n.e.;
i Aaron” – TM, LXX, vg. Zwrot pominięty przez Sam, syrp i jedenaście hebrajskich mss;
  • Liczb 9:10
daleką podróż” - zaznaczona ostatnia litera słowa „daleką” co wskazuje, że czytanie jest wątpliwe;
  • Liczb 21:30
  • Liczb 29:15
i jedną dziesiątą miary” masora wskazuje, że należy ten werset czytać jak 29:4;
Gdybym w to nie wierzył” – tekst pominięty przez LXX, syrp, vg i pięć hebrajskich mss;

Właściwe znaczenie tych znaków jest kwestionowane. Niektórzy uważają, że te znaki wskazują na słowa, które zostały opuszczone w tekście. Inni uważają że, kropki wskazują frazy które nie występowały w niektórych rękopisach i których czytanie jest wątpliwe. Jeszcze inni uważają, że kropki mają po prostu pomóc czytelnikowi pamiętać znaczenie tekstu związane z tymi słowami a nadane przez starożytnych Hebrajczyków. Są też tacy, którzy twierdzą, że punkty te zostały oznaczone jako ochrona przed usunięciem przez kopistów fraz w tekście hebrajskim, które na pierwszy rzut oka i po porównaniu z równoległymi fragmentami Pisma Świętego wydawały się być zbędne.

Wszystkie 15 miejsc odnotowano w uwagach masora magna do tekstu masoreckiego Księgi Liczb 3:39.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Porównanie rękopisu 1QIsaa pochodzącego z około 125 roku p.n.e., a znalezionego wśród rękopisów z Qumran, wykazało dużą zgodność rękopisu z tekstem masoreckim. Około 60% manuskryptów biblijnych z Qumran jest zgodna z tekstem masoreckim[11].

W X wieku n.e. tekst masorecki stał się standardowym tekstem judaizmu zachodniego, a później również innych społeczności żydowskich.

Uwagi

  1. Brak manuskryptów z tego okresu wynika ze sposobu postępowania z zużytymi rękopisami. Były ona składowane w genizach synagog a następnie co jakiś czas urządzano im pogrzeb.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Odpowiedzi. W: wiara.pl [on-line]. 2005-12-14. [dostęp 2013-04-26].
  2. Piotr Wasilewski: Tłumaczenia i tłumacze Biblii. W: Starożytne wersje Biblii [on-line]. biblia.info.pl. [dostęp 2013-06-28].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Piotr Łabuda: Tekst biblijny.. W: Radiowo-Internetowe Studium Biblijne. Wykład 11. [on-line]. studiumbiblijne.diecezja.tarnow.pl. [dostęp 2013-06-19]. s. 7, 8.
  4. E. Würthwein: Der Text des Alten Testaments. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1988, s. 33–36.
  5. E. Würthwein: Der Text des Alten Testaments. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1988, s. 28.
  6. E. Würthwein: Der Text des Alten Testaments. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1988, s. 30 nn.
  7. Encyklopaedia Britannica: Mishael ben Uzziel (ang.). britannica.com. [dostęp 2013-06-22].
  8. Encyklopaedia Britannica: Codex Mugah (ang.). britannica.com. [dostęp 2013-06-22].
  9. Encyklopaedia Britannica: Collations of the Masoretic materials (ang.). britannica.com. [dostęp 2013-06-22].
  10. The Fifteen Extraordinary Points of the Sopherim. (ang.). W: Appendix From The Companion Bible. [on-line]. therain.org, 1999. [dostęp 2013-06-12].
  11. Kilka słów o krytyce tekstu i Zwojach znad Morza Martwego.. biblista.pl. [dostęp 2013-04-26].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • W.R.F. Browning: Słownik biblijny. Warszawa: Faktor i Agora SA, 2009, s. 513, seria: Księgi Święte Religii Monoteistycznych. ISBN 978-83-7552-553-3.