Babilonia

Babilonia

𒆳𒆍𒀭𒊏𒆠

1894 r. p.n.e – 482 p.n.e.
Ustrój polityczny	monarchia
Stolica	Babilon
Data powstania	1894 p.n.e.
Data likwidacji	482 p.n.e.
Władca	Demetriusz II Nikator
Religia dominująca	politeizm babiloński
Położenie na mapie świata Babilonia
32,500000°N 44,500000°E

Babilonia (akad. 𒆳𒆍𒀭𒊏𒆠, māt Akkadī) – starożytne państwo semickie w Mezopotamii na terenie obecnego Iraku.

Osiągnięcia cywilizacyjne Babilonii wywodzone są z wcześniejszych cywilizacji Sumeru i Akadu, w których rozwijały się takie dziedziny kultury i nauki, jak religia, astronomia, astrologia, matematyka, medycyna, architektura i literatura.

W ciągu wieków kolejne ludy (Amoryci, Kasyci, Chaldejczycy), które napływały do Babilonii przejmowały jej dziedzictwo i je kontynuowały.

Cywilizacja babilońska wywarła znaczący wpływ na Bliski Wschód, a za pośrednictwem hellenizmu na cywilizację zachodnią.

Historia

Po upadku III dynastii z Ur tereny południowej Mezopotamii uległy podziałowi między poszczególnych amoryckich władców.

Mapa Babilonii w czasach Hammurabiego.

Państwo starobabilońskie

Królestwo Babilonii powstało ok. 1894 r. p.n.e., kiedy przywódca jednego z plemion amoryckich, Sumu-abum, przejął kontrolę nad miastem Babilon. Ok. 1880 r. p.n.e. tron objął następca Sumu-abuma, Sumu-la-El, który rozpoczął ekspansję terytorialny, zajmując miasto Kisz, jedno z ważniejszych miast Sumeru. Do czasu późniejszych podbojów Hammurabiego południowa Mezopotamia była podzielona na szereg małych państw, rządzonych przez władców o rodowodzie amoryckim. Okres ten charakteryzuje wzmożona rywalizacja oraz krótkotrwałe sojusze, jakie tym konfliktom towarzyszyły. Jeden z listów znalezionych w Mari z początku XVIII w. p.n.e. przedstawia tę sytuację następująco:

„Nie ma króla, który by sam jeden był najsilniejszy. Dziesięciu lub piętnastu królów idzie za Hammurabim, panem Babilonu. Tyle samo idzie za Rim-Sinem, panem Larsy, tyle samo za Ibal-pi-Elem z Esznunny, tyle samo za Amut-pi-Elem z Qatny, a dwudziestu idzie za Jarim-Limem z Jamhadu”

Największy zasięg terytorialny i znaczenie osiągnęła Babilonia w czasie panowania Hammurabiego (1792–1750 p.n.e.), zajmując całą Mezopotamię oraz dominując gospodarczo i kulturowo w regionie.

Państwo średniobabilońskie

Babilonia za panowania Kasytów.

Zmierzch imperium Hammurabiego przyśpieszyły zmiany etniczne na obszarze Bliskiego Wschodu. W 1595 r. p.n.e. Hetyci pod wodzą Mursilisa I wyruszyli w dół doliną Eufratu, docierając do Babilonu i kładąc kres panującej tam dynastii. Próżnia, jaka powstała w Babilonii po wycofaniu się najeźdźców, umożliwiła Kasytom opanowanie kraju, którzy ok. 1595 r. p.n.e. zostali nowymi władcami Babilonii. Dość szybko zasymilowali się z miejscową ludnością, przyjmując język i kulturę Babilończyków, chociaż zachowali pewne elementy odrębne, jak imiona władców i bóstwo oraz dynastię, będącą osobną kastą. Okres panowania dynastii kasyckiej, zwany okresem średniobabilońskim, trwał prawie czterysta lat (1530–1170 p.n.e.). Kasyci zostali osłabieni w walkach z Asyryjczykami, a następnie ostatecznie pokonani przez Elamitów.

Ok. XII w. p.n.e. Babilonia stała się celem migracji dwóch ludów semickich: Aramejczyków i Chaldejczyków.

Okres przejściowy

Panowanie Nabuchodonozora I z II dynastii z Isin na krótko przywróciło potęgę Babilonii. Po jego śmierci kraj pogrążył się w wiekach ciemnych, ubogich w źródła pisane.

W latach 729–627 p.n.e. Babilonia była częścią składową monarchii asyryjskiej. Tiglat-Pileser III i Salmanasar V próbowali polityki unii personalnej między dwoma krajami, jednak antyasyryjskie nastawienie części Babilończyków i konfrontacyjna polityka Chaldejczyków zakończyły się wieloletnimi walkami z Marduk-apal-iddiną II. Sennacheryb, po odzyskaniu Babilonu w 703 r. p.n.e., wyznaczył Babilończyka Bel-ibniego, a po nim swojego syna Aszur-nadin-szumiego na króla Babilonu, co też zakończyło się niepowodzeniem i ciągłymi buntami, wspieranymi przez Elamitów.

Państwo nowobabilońskie

Plan Babilonu za panowania Nabuchodonozora II

W IX w. p.n.e. Babilonia popadła w zależność od Asyrii, której władcy wielokrotnie łupili tę bogatą krainę. W roku 626 p.n.e. Babilon zrzucił jarzmo asyryjskie i powstało państwo nowobabilońskie, rządzone przez chaldejskiego króla Nabopolassara. W 609 p.n.e. odrodzona Babilonia (tzw. państwo nowobabilońskie) zniszczyła wraz z Medami królestwo asyryjskie.

Największy rozwój Babilonii miał miejsce za panowania króla Nabuchodonozora II (604–562 p.n.e.). Jeszcze jako następca tronu Nabuchodonozor pobił wojska egipskie, broniące leżącej nad Eufratem twierdzy Karkemisz w Syrii (607–605 p.n.e.), zapewniając tym samym panowanie Babilonu nad Syrią i Fenicją. Za jego panowania prawie wszystkie terytoria należące do Asyrii (Mezopotamia, Syria, Palestyna i część Anatolii) zostały wtedy włączone do Babilonii. Zorganizował on też kilka wypraw wojennych dla podbicia Egiptu, czego nie udało mu się jednak dokonać. Dużą przeszkodą był opór fenickich miast-państw, szczególnie Tyru na wybrzeżu śródziemnomorskim oraz państwa Judy. Po dwóch powstaniach w Udzie Nabuchodonozor II w 587 p.n.e., po zdobyciu Jerozolimy w wyniku szesnastomiesięcznego oblężenia, kazał to miasto zrównać z ziemią, stracić wszystkich wziętych do niewoli żołnierzy żydowskich, a pozostałą ludność przesiedlić do Babilonu, co znane jest w historii jako „niewola babilońska”.

Za panowania Nabuchodonozora II odbudowano z rozmachem stolicę Babilon. W mieście postawiono wiele imponujących budowli, m.in. zespół pałaców królewskich, monumentalną bramę Isztar oraz świątynię (ziggurat) w kształcie piramidy, którą legenda kojarzy z biblijną wieżą Babel. W państwie rozkwitały nauka i kultura.

Państwo nowobabilońskie nie istniało jednak długo. Panująca dynastia królewska została w roku 556 p.n.e. obalona wskutek przewrotu pałacowego (ostatnim królem był Nabonid), a już w 539 p.n.e. Babilonia dostała się we władanie króla Persji Cyrusa II Wielkiego (558–529 p.n.e.) i stała się na 200 lat prowincją Persji. Samo miasto Babilon zostało w następnym roku zniszczone przez pożary, w których poniosły śmierć setki mieszkańców, a tamtejsze „wiszące ogrody” zostały strawione bezpowrotnie przez ogień.

Po śmierci władcy perskiego, Dariusza, miasto Babilon zbuntowało się, a satrapę Zopyrosa zabito. Następca Dariusza, Kserkses I, za pośrednictwem Megabyzosa zdobył zbuntowane miasto, ograbił je i obłożył wysokimi podatkami. Następnie odłączył Syrię od Babilonii, którą włączył do Asyrii i w ten sposób Babilonia przestała być samodzielną satrapią, utraciła nawet swoją nazwę, której od roku 482 p.n.e. zakazano używać. Żołnierzy wcielono do armii perskiej i określano ich Chaldejczykami. Odtąd Babilonia była obciążona najwyższą daniną w całym imperium: 1000 talentów srebra i zaopatrywanie w żywność dworu królewskiego przez cztery miesiące. Została również upokorzona poprzez dostarczenie 500 chłopców, których wykastrowano.

Religia Babilonii

Ruiny zigguratu i świątyni Nabu w Borsippa w Babilonii

Religia babilońska miała charakter politeistyczny. Wiele elementów zaczerpnęła z religii sumeryjskiej, którą wzbogaciła o własny element semicki. Pierwotnie kult polegał na oddawaniu czci bogom płodności, z czasem obrzędy religijne urozmaiciły się. Praktyki religijne polegały głównie na składaniu ofiar. Kapłani zajmowali się astronomią i astrologią. Układali horoskopy, przepowiadali bieg całego życia ludzkiego oraz wróżyli z wątroby owcy albo z wody i oliwy, zmieszanych w jednym pucharze.

Bogami religii babilońskiej, opartej na tradycjach Sumeru i Akadu, były siły przyrody: burza, słońce, księżyc. Bogowie ci stali się później bóstwami opiekuńczymi miast. Za najwyższe bóstwo i przyczynę istnienia uważano pierwotnie boga Anu, z wyobrażeniem którego najczęściej łączono Enlila, pierwotnie boga powietrza. Jest on ojcem króla. Jego syn to bóg morza Ea, dobrotliwy opiekun ludzi. Z księżycem utożsamiano Sina, którego synem był Szamasz, bóg słońca i sprawiedliwości, a córką Isztar, bogini wojny, radości, miłości (emocjonalnej i fizycznej) i płodności. Isztar jako Gwiazda Poranna jest istotą żeńską, zaś jako Gwiazda Wieczorna męską. Do naczelnego panteonu należał także bóg wojny Ninurta oraz Nergal i Ereszkigal, bóstwa świata umarłych. Opiekunem miasta Babilon i państwa babilońskiego był Marduk, uważany za syna Ea. Synem Marduka był Nabu, bóg pisarzy, którego główny ośrodek kultu mieścił się w Borsippa.

Babilończycy wyobrażali sobie Ziemię jako nieruchomą i umiejscowioną w środku wszechświata. Środek świata miał znajdować się w Babilonie. Wypukły kształt Ziemi miał rozgraniczać znajdujący się w jej wnętrzu pałac zmarłych i podziemny ocean od sklepienia niebieskiego w postaci klosza, po którym Słońce odbywało swoją wędrówkę w dzień, a Księżyc, gwiazdy i planety nocą. Babilończycy jako pierwsi wprowadzili podział roku na tygodnie.

Babilończycy przejęli od Sumerów identyfikację planet z bóstwami. Jowisz był identyfikowany z Mardukiem, Wenus z boginią Isztar, Merkury z Nabu, Mars z Nergalem, a Saturn z Ninurtą.

Pismo i literatura

Babilończycy posługiwali się pismem klinowym, którego odczytanie było procesem długotrwałym i złożonym. Pierwsze sukcesy w interpretacji inskrypcji w języku staroperskim odniósł Georg Friedrich Grotefend, jednak kluczowy przełom w badaniach nad pismem klinowym nastąpił dzięki pracy Henry’ego Rawlinsona, Edwarda Hincksa oraz Jules’a Opperta. Podstawę ich analiz stanowiła trójjęzyczna inskrypcja z Behistun, skopiowana przez Rawlinsona w latach 1835-1844. Tekst ten, spisany w językach staroperskim, babilońskim oraz elamickim, odegrał w asyriologii rolę analogiczną do kamienia z Rosetty w egiptologii.

Pismo klinowe zostało wynalezione prawdopodobnie przez Sumerów w okresie Uruk, około 3300 roku p.n.e. Jego geneza wiąże się z systemem liczenia opartym na tworzeniu okrągłych i półokrągłych wgłębień w glinie za pomocą trzcinowych rylców. W początkowej fazie znaki miały charakter piktograficzny. Z czasem ewoluowały we właściwe pismo klinowe, tworzone przy użyciu zaostrzonego rylca o przekroju pryzmatycznym. Zmianie uległ również układ zapisu. Znaki, które pierwotnie umieszczano w pionowych pasach, zaczęto zapisywać w liniach poziomych, od lewej do prawej. Zmiana ta wiązała się z obróceniem tabliczek o 90 stopni w lewo.

Liczbę tabliczek klinowych znajdujących się w zbiorach szacuje się na blisko milion egzemplarzy. Choć początkowo pismo służyło wyłącznie do celów administracyjnych i gospodarczych jako narzędzie do zapamiętywania, w ciągu kilku wieków od wynalezienia stało się również nośnikiem tekstów artystycznych i literatury pięknej.

Babilońskie pismo charakteryzuje się wysokim stopniem skomplikowania. Występuje w nim zjawisko polifonii, polegające na przypisaniu jednemu znakowi wielu różnych wartości dźwiękowych i znaczeń. Jednocześnie pojawia się w nim również homofonia, czyli możliwość zapisu tej samej sylaby za pomocą wielu różnych znaków. Poza wartością fonetyczną wiele znaków ma również jedną bądź kilka wartości ideograficznych.

W okresie panowania Hammurabiego język babiloński osiągnął swoją klasyczną składnię i formę. W tym czasie babilońscy pisarze dokonali twórczej adaptacji dawnych dzieł sumeryjskich, nadając im nową formę. Dzięki ich pracy powstały klasyczne wersje tekstów takich jak Epos o Gilgameszu, mit o Atrahasisie, legenda o Etanie i boskim ptaku Anzu. Literatura babilońska nie ograniczała się wyłącznie do mitologii i administracji. Potrzeba uporządkowania wiedzy o świecie doprowadziła do powstania literatury naukowej. Tworzono wówczas dwujęzyczne słowniki, listy znaków, traktaty matematyczne oraz receptury farmaceutyczne. Równolegle rozwijała się literatura refleksyjna i filozoficzna, w której podejmowano problematykę zła, cierpienia i śmierci. Ważnym elementem ówczesnego piśmiennictwa były także teksty wróżbiarskie oraz intymne „listy do bogów”, będące świadectwem rozwoju religijności osobistej.

Nauka

W Babilonii rozwijała się szczególnie medycyna i matematyka. Odkryte zostało twierdzenie o trójkącie prostokątnym, które obecnie znane jest jako twierdzenie Pitagorasa. Aproksymowali wartość π jako 3, choć aproksymacja Egipcjan była dokładniejsza.

Zobacz też

• lista królów babilońskich
• sztuka babilońska
• kalendarz babiloński
• Karduniasz
• An = Anum

Bibliografia

• Treść na podstawie Wielka ilustrowana encyklopedia powszechna Gutenberga (z początków XX wieku); może wymagać aktualizacji.
• Garelli P., Asyriologia. Odkrywanie Wschodu Starożytnego, tłum. M.Korotaj, Warszawa 1998.
• Olmstead A. T., Dzieje imperium perskiego, Warszawa 1974.
• Saggs W.H.F., Wielkość i upadek Babilonii, Warszawa 1973.
• Stępień Marek, Kodeks Hammurabiego, Wydawnictwo ALFA, Warszawa 2000.