Teodolit

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Teodolit w użyciu

Teodolit (ang. Theodolite) – instrument geodezyjny służący do pomiarów kątów poziomych oraz kątów pionowych[1]. Można wyróżnić teodolity optyczne oraz elektroniczne[2]. W teodolitach optycznych zastosowane jest szklane koło poziome (limbus) i koło pionowe z naniesionym podziałem kątowym stopniowym (kąt pełny 360° stopni) lub gradowym (kąt pełny 400° gradowych), z którego obserwator wykonuje odczyt kierunku. W teodolitach elektronicznych odczyt kierunku jest wykonywany automatycznie. W teodolicie dzięki wykorzystaniu warunków geometrycznych układu optycznego, możliwy jest również pomiar odległości, przy zastosowaniu specjalnej łaty pomiarowej.

Teodolit WildT1A

Teodolit wyposażony jest w lunetę, która wraz z korpusem instrumentu może obracać się wokół jego osi pionowej. Umożliwia to swobodne i dokładne wykonanie odczytu kierunków poziomych oraz pionowych.

Warunki teodolitu[edytuj | edytuj kod]

Zabytkowy teodolit

Aby instrument mógł poprawnie wyznaczać kąty, musi spełniać następujące warunki:

  • libelli alidadowej prostopadła do osi obrotu instrumentu
  • płaszczyzna główna libelli pudełkowej prostopadła do osi obrotu instrumentu
  • oś celowa lunety prostopadła do jej osi obrotu
  • oś obrotu lunety prostopadła do osi obrotu teodolitu
  • poprzeczna kreska siatki celowniczej prostopadła do osi obrotu instrumentu
  • oś celowa przecinająca oś obrotu instrumentu
  • oś obrotu alidady przechodząca przez środek kręgu limbusa, natomiast w teodolitach dwuosiowych osie alidady i limbusa powinny się wzajemnie pokrywać
  • podziałka skal i okręgów dokładnie naniesiona
  • dla spoziomowanej osi celowej odczyty na kole pionowym zgodne z ich teoretyczną wartością
  • pionowa część osi celowej pionu optycznego w alidadzie lub spodarce pokrywająca się z osią obrotu teodolitu[3]

Kąt pomiędzy płaszczyzną poziomą przechodzącą przez oś obrotu lunety a osią celową lunety teodolitu nosi nazwę kąta nachylenia.

Budowa teodolitu[edytuj | edytuj kod]

Układ osiowy bordy i podstawowe osie teodolitu:
1 – spodarka
2 – tuleja złączona ze spodarką
3 – koło poziome
4 – alidada
5 – dźwigary lunety
6 – luneta
7 – koło pionowe sprzęgnięte z lunetą
vv – pionowa (inaczej główna) oś obrotu teodolitu lub alidady
hh – pozioma oś obrotu lunety
ll – oś libelli alidadowej (rurkowej)
pg – płaszczyzna główna libelli okrągłej
Schemat teodolitu


Historia[edytuj | edytuj kod]

Nie wiadomo, kto wynalazł urządzenie, ale posługiwał się nim szesnastowieczny angielski matematyk Leonard Digges[4]. Teodolit został udoskonalony przez brytyjskiego wynalazcę Williama Stanleya[5].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. teodolit, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-06-09].
  2. Teodolit - Budowa i obsługa wybranych sprzętów geodezyjnych, sites.google.com [dostęp 2020-06-09].
  3. Warunki teodolitu - Budowa i obsługa wybranych sprzętów geodezyjnych, sites.google.com [dostęp 2020-06-09].
  4. Theodolite, measurement instrument (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2018-04-03].
  5. William Benjamin Owen: Stanley, William Ford Robinson, w: Dictionary of National Biography, 1912 supplement (ang.). wikisource.org. [dostęp 2018-04-03].